अध्याय 32: महादेव की जटा से वीरभद्र का प्राकट्य

श्रुत्वा व्योमगिरं दक्षः किमकार्षीत्तदाऽबुधः ।
अन्ये च कृतवंतः किं ततश्च किमभूद्वद

śrutvā vyomagiraṃ dakṣaḥ kimakārṣīttadā'budhaḥ |
anye ca kṛtavaṃtaḥ kiṃ tataśca kimabhūdvada

पराजिताः शिवगणा भृगुमंत्रबलेन वै ।
किमकार्षुः कुत्र गतास्तत्त्वं वद महामते

parājitāḥ śivagaṇā bhṛgumaṃtrabalena vai |
kimakārṣuḥ kutra gatāstattvaṃ vada mahāmate

श्रुत्वा व्योमगिरं सर्वे विस्मिताश्च सुरादयः ।
नावोचत्किंचिदपि ते तिष्ठन्तस्तु विमोहिताः

śrutvā vyomagiraṃ sarve vismitāśca surādayaḥ |
nāvocatkiṃcidapi te tiṣṭhantastu vimohitāḥ

पलायमाना ये वीरा भृगुमंत्रबलेन ते ।
अवशिष्टा श्शिवगणाश्शिवं शरणमाययुः

palāyamānā ye vīrā bhṛgumaṃtrabalena te |
avaśiṣṭā śśivagaṇāśśivaṃ śaraṇamāyayuḥ

सर्वं निवेदयामासू रुद्रायामिततेजसे ।
चरित्रं च तथाभूतं सुप्रणम्यादराच्च ते

sarvaṃ nivedayāmāsū rudrāyāmitatejase |
caritraṃ ca tathābhūtaṃ supraṇamyādarācca te

देवदेव महादेव पाहि नश्शरणागतान् ।
संशृण्वादरतो नाथ सती वार्तां च विस्तरात्

devadeva mahādeva pāhi naśśaraṇāgatān |
saṃśṛṇvādarato nātha satī vārtāṃ ca vistarāt

गर्वितेन महेशानदक्षेन सुदुरात्मना ।
अवमानः कृतस्सत्याऽनादरो निर्जरैस्तथा

garvitena maheśānadakṣena sudurātmanā |
avamānaḥ kṛtassatyā'nādaro nirjaraistathā

तुभ्यं भागमदात्रो स देवेभ्यश्च प्रदत्तवान् ।
दुर्वचांस्यवदत्प्रोच्चैर्दुष्टो दक्षस्सुगर्वितः

tubhyaṃ bhāgamadātro sa devebhyaśca pradattavān |
durvacāṃsyavadatproccairduṣṭo dakṣassugarvitaḥ

ततो दृष्ट्वा न ते भागं यज्ञेऽकुप्यत्सती प्रभो ।
विनिंद्य बहुशस्तातमधाक्षीत्स्वतनुं तदा

tato dṛṣṭvā na te bhāgaṃ yajñe'kupyatsatī prabho |
viniṃdya bahuśastātamadhākṣītsvatanuṃ tadā

गणास्त्वयुतसंख्याका मृतास्तत्र विलज्जया ।
स्वांगान्याछिद्य शस्त्रैश्च क्रुध्याम ह्यपरे वयम्

gaṇāstvayutasaṃkhyākā mṛtāstatra vilajjayā |
svāṃgānyāchidya śastraiśca krudhyāma hyapare vayam

तद्यज्ञे ध्वंसितुं वेगात्सन्नद्धास्तु भयावहाः ।
तिरस्कृता हि भृगुणा स्वप्रभावाद्विरोधिना

tadyajñe dhvaṃsituṃ vegātsannaddhāstu bhayāvahāḥ |
tiraskṛtā hi bhṛguṇā svaprabhāvādvirodhinā

ते वयं शरणं प्राप्तास्तव विश्वंभर प्रभो ।
निर्भयान् कुरु नस्तस्माद्दयमानभवाद्भयात्

te vayaṃ śaraṇaṃ prāptāstava viśvaṃbhara prabho |
nirbhayān kuru nastasmāddayamānabhavādbhayāt

अपमानं विशेषेण तस्मिन् यज्ञे महाप्रभो ।
दक्षाद्यास्तेऽखिला दुष्टा अकुर्वन् गर्विता अति

apamānaṃ viśeṣeṇa tasmin yajñe mahāprabho |
dakṣādyāste'khilā duṣṭā akurvan garvitā ati

इत्युक्तं निखिलं वृत्तं स्वेषां सत्याश्च नारद ।
तेषां च मूढबुद्धीनां यथेच्छसि तथा कुरु

ityuktaṃ nikhilaṃ vṛttaṃ sveṣāṃ satyāśca nārada |
teṣāṃ ca mūḍhabuddhīnāṃ yathecchasi tathā kuru

इत्याकर्ण्यवचस्तस्य स्वगणानां वचः प्रभुः ।
सस्मार नारदं सर्वं ज्ञातुं तच्चरितं लघु

ityākarṇyavacastasya svagaṇānāṃ vacaḥ prabhuḥ |
sasmāra nāradaṃ sarvaṃ jñātuṃ taccaritaṃ laghu

आगतस्त्वं द्रुतं तत्र देवर्षे दिव्यदर्शन ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या सांजलिस्तत्र तस्थिवान्

āgatastvaṃ drutaṃ tatra devarṣe divyadarśana |
praṇamya śaṃkaraṃ bhaktyā sāṃjalistatra tasthivān

त्वां प्रशस्याथ स स्वामी सत्या वार्त्तां च पृष्टवान् ।
दक्षयज्ञगताया वै परं च चरितं तथा

tvāṃ praśasyātha sa svāmī satyā vārttāṃ ca pṛṣṭavān |
dakṣayajñagatāyā vai paraṃ ca caritaṃ tathā

पृष्टेन शंभुना तात त्वयाश्वेव शिवात्मना ।
तत्सर्वं कथितं वृतं जातं दक्षाध्वरे हि यत्

pṛṣṭena śaṃbhunā tāta tvayāśveva śivātmanā |
tatsarvaṃ kathitaṃ vṛtaṃ jātaṃ dakṣādhvare hi yat

तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं मुने तत्त्वन्मुखोदितम् ।
चुकोपातिद्रुतं रुद्रो महारौद्रपराक्रमः

tadākarṇyeśvaro vākyaṃ mune tattvanmukhoditam |
cukopātidrutaṃ rudro mahāraudraparākramaḥ

उत्पाट्यैकां जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः ।
आस्फालयामास रुषा पर्वतस्य तदोपरि

utpāṭyaikāṃ jaṭāṃ rudro lokasaṃhārakārakaḥ |
āsphālayāmāsa ruṣā parvatasya tadopari

तोदनाच्च द्विधा भूता सा जटा च मुने प्रभोः ।
संबभूव महारावो महाप्रलयभीषणः

todanācca dvidhā bhūtā sā jaṭā ca mune prabhoḥ |
saṃbabhūva mahārāvo mahāpralayabhīṣaṇaḥ

तज्जटायास्समुद्भूतो वीरभद्रो महाबलः ।
पूर्वभागेन देवर्षे महाभीमो गणाग्रणीः

tajjaṭāyāssamudbhūto vīrabhadro mahābalaḥ |
pūrvabhāgena devarṣe mahābhīmo gaṇāgraṇīḥ

स भूमिं विश्वतो वृत्त्वात्यतिष्ठद्दशांगुलम् ।
प्रलयानलसंकाशः प्रोन्नतो दोस्सहस्रवान्

sa bhūmiṃ viśvato vṛttvātyatiṣṭhaddaśāṃgulam |
pralayānalasaṃkāśaḥ pronnato dossahasravān

कोपनिश्वासतस्तत्र महारुद्रस्य चेशितुः ।
जातं ज्वराणां शतकं संनिपातास्त्रयोदश

kopaniśvāsatastatra mahārudrasya ceśituḥ |
jātaṃ jvarāṇāṃ śatakaṃ saṃnipātāstrayodaśa

महाकाली समुत्पन्ना तज्जटापरभा गतः ।
महाभयंकरा तात भूतकोटिभिरावृता

mahākālī samutpannā tajjaṭāparabhā gataḥ |
mahābhayaṃkarā tāta bhūtakoṭibhirāvṛtā

सर्वे मूर्त्तिधराः क्रूराः स्वर लोकभयंकराः ।
स्वतेजसा प्रज्वलंतो दहंत इव सर्वतः

sarve mūrttidharāḥ krūrāḥ svara lokabhayaṃkarāḥ |
svatejasā prajvalaṃto dahaṃta iva sarvataḥ

अथ वीरो वीरभद्रः प्रणम्य परमेश्वरम् ।
कृतांजलिपुटः प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः

atha vīro vīrabhadraḥ praṇamya parameśvaram |
kṛtāṃjalipuṭaḥ prāha vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

महारुद्र महारौद्र सोमसूर्याग्निलोचन ।
किं कर्तव्यं मया कार्यं शीघ्रमाज्ञापय प्रभो

mahārudra mahāraudra somasūryāgnilocana |
kiṃ kartavyaṃ mayā kāryaṃ śīghramājñāpaya prabho

शोषणीयाः किमीशान क्षणार्द्धेनैव सिंधवः ।
पेषणीयाः किमीशान क्षणार्द्धेनैव पर्वताः

śoṣaṇīyāḥ kimīśāna kṣaṇārddhenaiva siṃdhavaḥ |
peṣaṇīyāḥ kimīśāna kṣaṇārddhenaiva parvatāḥ

क्षणेन भस्मसात्कुर्यां ब्रह्मांडमुत किं हर ।
क्षणेन भस्मसात्कुर्याम्सुरान्वा किं मुनीश्वरान्

kṣaṇena bhasmasātkuryāṃ brahmāṃḍamuta kiṃ hara |
kṣaṇena bhasmasātkuryāmsurānvā kiṃ munīśvarān

व्याश्वासः सर्वलोकानां किमु चार्यो हि शंकर ।
कर्तव्य किमुतेशान सर्वप्राणिविहिंसनम्

vyāśvāsaḥ sarvalokānāṃ kimu cāryo hi śaṃkara |
kartavya kimuteśāna sarvaprāṇivihiṃsanam

ममाशक्यं न कुत्रापि त्वत्प्रसादान्महेश्वर ।
पराक्रमेण मत्तुल्यो न भूतो न भविष्यति

mamāśakyaṃ na kutrāpi tvatprasādānmaheśvara |
parākrameṇa mattulyo na bhūto na bhaviṣyati

यत्र यत्कार्यमुद्दिश्य प्रेषयिष्यसि मां प्रभो ।
तत्कार्यं साधयाम्येव सत्वरं त्वत्प्रसादतः

yatra yatkāryamuddiśya preṣayiṣyasi māṃ prabho |
tatkāryaṃ sādhayāmyeva satvaraṃ tvatprasādataḥ

क्षुद्रास्तरंति लोकाब्धिं शासनाच्छंकरस्य ते ।
हरातोहं न किं तर्तुं महापत्सागरं क्षमः

kṣudrāstaraṃti lokābdhiṃ śāsanācchaṃkarasya te |
harātohaṃ na kiṃ tartuṃ mahāpatsāgaraṃ kṣamaḥ

त्वत्प्रेषिततृणेनापि महत्कार्यं मयत्नतः ।
क्षणेन शक्यते कर्तुं शंकरात्र न संशयः

tvatpreṣitatṛṇenāpi mahatkāryaṃ mayatnataḥ |
kṣaṇena śakyate kartuṃ śaṃkarātra na saṃśayaḥ

लीलामात्रेण ते शंभो कार्यं यद्यपि सिद्ध्यति ।
तथाप्यहं प्रेषणीयो तवैवानुग्रहो ह्ययम्

līlāmātreṇa te śaṃbho kāryaṃ yadyapi siddhyati |
tathāpyahaṃ preṣaṇīyo tavaivānugraho hyayam

शक्तिरेतादृशी शंभो ममापि त्वदनुग्रहात् ।
विना शक्तिर्न कस्यापि शंकर त्वदनुग्रहात्

śaktiretādṛśī śaṃbho mamāpi tvadanugrahāt |
vinā śaktirna kasyāpi śaṃkara tvadanugrahāt

त्वदाज्ञया विना कोपि तृणादीनपि वस्तुतः ।
नैव चालयितुं शक्तस्सत्यमेतन्न संशयः

tvadājñayā vinā kopi tṛṇādīnapi vastutaḥ |
naiva cālayituṃ śaktassatyametanna saṃśayaḥ

शंभो नियम्यास्सर्वेपि देवाद्यास्ते महेश्वर ।
तथैवाहं नियम्यस्ते नियंतुस्सर्वदेहिनाम्

śaṃbho niyamyāssarvepi devādyāste maheśvara |
tathaivāhaṃ niyamyaste niyaṃtussarvadehinām

प्रणतोस्मि महादेव भूयोपि प्रणतोस्म्यहम् ।
प्रेषय स्वेष्ट सिद्ध्यर्थं मामद्य हर सत्वरम्

praṇatosmi mahādeva bhūyopi praṇatosmyaham |
preṣaya sveṣṭa siddhyarthaṃ māmadya hara satvaram

स्पंदोपि जायते शंभो सख्यांगानां मुहुर्मुहुः ।
भविष्यत्यद्य विजयो मामतः प्रेषय प्रभो

spaṃdopi jāyate śaṃbho sakhyāṃgānāṃ muhurmuhuḥ |
bhaviṣyatyadya vijayo māmataḥ preṣaya prabho

हर्षोत्साहविशेषोपि जायते मम कश्चन ।
शंभो त्वत्पादकमले संसक्तश्च मनो मम

harṣotsāhaviśeṣopi jāyate mama kaścana |
śaṃbho tvatpādakamale saṃsaktaśca mano mama

भविष्यति प्रतिपदं शुभसंतानसंततिः

bhaviṣyati pratipadaṃ śubhasaṃtānasaṃtatiḥ

तस्यैव विजयो नित्यं तस्यैव शुभमन्वहम् ।
यस्य शंभौ दृढा भक्तिस्त्वयि शोभनसंश्रये

tasyaiva vijayo nityaṃ tasyaiva śubhamanvaham |
yasya śaṃbhau dṛḍhā bhaktistvayi śobhanasaṃśraye

इत्युक्तं तद्वचः श्रुत्वा संतुष्टो मंगलापतिः ।
वीरभद्र जयेति त्वं प्रोक्ताशीः प्राह तं पुनः

ityuktaṃ tadvacaḥ śrutvā saṃtuṣṭo maṃgalāpatiḥ |
vīrabhadra jayeti tvaṃ proktāśīḥ prāha taṃ punaḥ

शृणु मद्वचनं तात वीरभद्र सुचेतसा ।
करणीयं प्रयत्नेन तद्द्रुतं मे प्रतोषकम्

śṛṇu madvacanaṃ tāta vīrabhadra sucetasā |
karaṇīyaṃ prayatnena taddrutaṃ me pratoṣakam

यागं कर्तुं समुद्युक्तो दक्षो विधिसुतः खलः ।
मद्विरोधी विशेषेण महागर्वोऽबुधोऽधुना

yāgaṃ kartuṃ samudyukto dakṣo vidhisutaḥ khalaḥ |
madvirodhī viśeṣeṇa mahāgarvo'budho'dhunā

तन्मखं भस्मसात्कृत्वा सयागपरिवारकम् ।
पुनरायाहि मत्स्थानं सत्वरं गणसत्तम

tanmakhaṃ bhasmasātkṛtvā sayāgaparivārakam |
punarāyāhi matsthānaṃ satvaraṃ gaṇasattama

सुरा भवंतु गंधर्वा यक्षा वान्ये च केचन ।
तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम्

surā bhavaṃtu gaṃdharvā yakṣā vānye ca kecana |
tānapyadyaiva sahasā bhasmasātkuru satvaram

तत्रास्तु विष्णुर्ब्रह्मा वा शचीशो वा यमोपि वा ।
अपि चाद्यैव तान्सर्वान्पातयस्व प्रयत्नतः

tatrāstu viṣṇurbrahmā vā śacīśo vā yamopi vā |
api cādyaiva tānsarvānpātayasva prayatnataḥ

सुरा भवंतु गंधर्वा यक्षा वान्ये च केचन ।
तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम्

surā bhavaṃtu gaṃdharvā yakṣā vānye ca kecana |
tānapyadyaiva sahasā bhasmasātkuru satvaram

दधीचिकृतमुल्लंघ्य शपथं मयि तत्र ये ।
तिष्ठंति ते प्रयत्नेन ज्वालनीयास्त्वया ध्रुवम्

dadhīcikṛtamullaṃghya śapathaṃ mayi tatra ye |
tiṣṭhaṃti te prayatnena jvālanīyāstvayā dhruvam

प्रमथाश्चागमिष्यंति यदि विष्ण्वादयो भ्रमात् ।
नानाकर्षणमंत्रेण ज्वालयानीय सत्वरम्

pramathāścāgamiṣyaṃti yadi viṣṇvādayo bhramāt |
nānākarṣaṇamaṃtreṇa jvālayānīya satvaram

ये तत्रोल्लंघ्य शपथं मदीयं गर्विताः स्थिताः ।
ते हि मद्द्रोहिणोऽतस्तान् ज्वालयानलमालया

ye tatrollaṃghya śapathaṃ madīyaṃ garvitāḥ sthitāḥ |
te hi maddrohiṇo'tastān jvālayānalamālayā

सपत्नीकान्ससारांश्च दक्षयागस्थलस्थितान् ।
प्रज्वाल्य भस्मसात्कृत्वा पुनरायाहि सत्वरम्

sapatnīkānsasārāṃśca dakṣayāgasthalasthitān |
prajvālya bhasmasātkṛtvā punarāyāhi satvaram

तत्र त्वयि गते देवा विश्वाद्य अपि सादरम् ।
स्तोष्यंति त्वां तदाप्याशु ज्वालया ज्वालयैव तान्

tatra tvayi gate devā viśvādya api sādaram |
stoṣyaṃti tvāṃ tadāpyāśu jvālayā jvālayaiva tān

देवानपि कृतद्रोहान् ज्वालामालासमाकुलः ।
ज्वालय ज्वलनैश्शीघ्रं माध्यायाध्यायपालकम्

devānapi kṛtadrohān jvālāmālāsamākulaḥ |
jvālaya jvalanaiśśīghraṃ mādhyāyādhyāyapālakam

दक्षादीन्सकलांस्तत्र सपत्नीकान्सबांधवान् ।
प्रज्वाल्य वीर दक्षं नु सलीलं सलिलं पिब

dakṣādīnsakalāṃstatra sapatnīkānsabāṃdhavān |
prajvālya vīra dakṣaṃ nu salīlaṃ salilaṃ piba

इत्युक्तो रोषताम्राक्षो वेदमर्यादपालकः ।
विरराम महावीरं कालारिस्सकलेश्वरः

ityukto roṣatāmrākṣo vedamaryādapālakaḥ |
virarāma mahāvīraṃ kālārissakaleśvaraḥ