अध्याय 31: आकाशवाणी दक्ष की भर्त्सना करती है

एतस्मिन्नन्तरे तत्र नभोवाणी मुनीश्वर ।
अवोचच्छृण्वतां दक्षसुरादीनां यथार्थतः

etasminnantare tatra nabhovāṇī munīśvara |
avocacchṛṇvatāṃ dakṣasurādīnāṃ yathārthataḥ

रे रे दक्ष दुराचार दंभाचारपरायण ।
किं कृतं ते महामूढ कर्म चानर्थकारकम्

re re dakṣa durācāra daṃbhācāraparāyaṇa |
kiṃ kṛtaṃ te mahāmūḍha karma cānarthakārakam

न कृतं शैवराजस्य दधीचेर्वचनस्य हि ।
प्रमाणं तत्कृते मूढ सर्वानंदकरं शुभम्

na kṛtaṃ śaivarājasya dadhīcervacanasya hi |
pramāṇaṃ tatkṛte mūḍha sarvānaṃdakaraṃ śubham

निर्गतस्ते मखाद्विप्रः शापं दत्त्वा सुदुस्सहम् ।
ततोपि बुद्धं किंचिन्नो त्वया मूढेन चेतसि

nirgataste makhādvipraḥ śāpaṃ dattvā sudussaham |
tatopi buddhaṃ kiṃcinno tvayā mūḍhena cetasi

ततः कृतः कथं नो वै स्वपुत्र्यास्त्वादरः परः ।
समागतायास्सत्याश्च मंगलाया गृहं स्वतः

tataḥ kṛtaḥ kathaṃ no vai svaputryāstvādaraḥ paraḥ |
samāgatāyāssatyāśca maṃgalāyā gṛhaṃ svataḥ

सतीभवौ नार्चितौ हि किमिदं ज्ञानदुर्बल ।
ब्रह्मपुत्र इति वृथा गर्वितोसि विमोहितः

satībhavau nārcitau hi kimidaṃ jñānadurbala |
brahmaputra iti vṛthā garvitosi vimohitaḥ

सा सत्येव सदाराध्या सर्वा पापफलप्रदा ।
त्रिलोकमाता कल्याणी शंकरार्द्धांगभागिनी

sā satyeva sadārādhyā sarvā pāpaphalapradā |
trilokamātā kalyāṇī śaṃkarārddhāṃgabhāginī

सा सत्येवार्चिता नित्यं सर्वसौभाग्यदायिनी ।
माहेश्वरी स्वभक्तानां सर्वमंगलदायिनी

sā satyevārcitā nityaṃ sarvasaubhāgyadāyinī |
māheśvarī svabhaktānāṃ sarvamaṃgaladāyinī

सा सत्येवार्चिता नित्यं संसारभयनाशिनी ।
मनोभीष्टप्रदा दैवी सर्वोपद्रवहारिणी

sā satyevārcitā nityaṃ saṃsārabhayanāśinī |
manobhīṣṭapradā daivī sarvopadravahāriṇī

सा सत्येवार्चिता नित्यं कीर्तिसंपत्प्रदायिनी ।
परमा परमेशानी भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

sā satyevārcitā nityaṃ kīrtisaṃpatpradāyinī |
paramā parameśānī bhuktimuktipradāyinī

सा सत्येव जगद्धात्री जगद्रक्षणकारिणी ।
अनादिशक्तिः कल्पान्ते जगत्संहारकारिणी

sā satyeva jagaddhātrī jagadrakṣaṇakāriṇī |
anādiśaktiḥ kalpānte jagatsaṃhārakāriṇī

सा सत्येव जगन्माता विष्णु माताविलासिनी ।
ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवह्न्यर्कदेवादिजननी स्मृता

sā satyeva jaganmātā viṣṇu mātāvilāsinī |
brahmendracandravahnyarkadevādijananī smṛtā

सा सत्येव तपोधर्मदातादिफलदायिनी ।
शंभुशक्तिर्महादेवी दुष्टहंत्री परात्परा

sā satyeva tapodharmadātādiphaladāyinī |
śaṃbhuśaktirmahādevī duṣṭahaṃtrī parātparā

ईदृग्विधा सती देवी यस्य पत्नी सदा प्रिया ।
तस्यै भागो न दत्तस्ते मूढेन कुविचारिणा

īdṛgvidhā satī devī yasya patnī sadā priyā |
tasyai bhāgo na dattaste mūḍhena kuvicāriṇā

शंभुर्हि परमेशानस्सर्वस्वामी परात्परः ।
विष्णुब्रह्मादिसंसेव्यः सर्वकल्याणकारकः

śaṃbhurhi parameśānassarvasvāmī parātparaḥ |
viṣṇubrahmādisaṃsevyaḥ sarvakalyāṇakārakaḥ

तप्यते हि तपः सिद्धैरेतद्दर्शनकांक्षिभिः ।
युज्यते योगिभिर्योगैरेतद्दर्शनकांक्षिभिः

tapyate hi tapaḥ siddhairetaddarśanakāṃkṣibhiḥ |
yujyate yogibhiryogairetaddarśanakāṃkṣibhiḥ

अनंतधनधान्यानां यागादीनां तथैव च ।
दर्शनं शंकरस्यैव महत्फलमुदाहृतम्

anaṃtadhanadhānyānāṃ yāgādīnāṃ tathaiva ca |
darśanaṃ śaṃkarasyaiva mahatphalamudāhṛtam

शिव एव जगद्धाता सर्वविद्यापतिः प्रभुः ।
आदिविद्यावरस्वामी सर्वमंगलमंगलः

śiva eva jagaddhātā sarvavidyāpatiḥ prabhuḥ |
ādividyāvarasvāmī sarvamaṃgalamaṃgalaḥ

तच्छक्तेर्न कृतो यस्मात्सत्करोद्य त्वया खल ।
अतएवाऽध्वरस्यास्य विनाशो हि भविष्यति

tacchakterna kṛto yasmātsatkarodya tvayā khala |
ataevā'dhvarasyāsya vināśo hi bhaviṣyati

अमंगलं भवत्येव पूजार्हाणामपूजया ।
पूज्यमाना च नासौ हि यतः पूज्यतमा शिवा

amaṃgalaṃ bhavatyeva pūjārhāṇāmapūjayā |
pūjyamānā ca nāsau hi yataḥ pūjyatamā śivā

सहस्रेणापि शिरसां शेषो यत्पादजं रजः ।
वहत्यहरहः प्रीत्या तस्य शक्तिः शिवा सती

sahasreṇāpi śirasāṃ śeṣo yatpādajaṃ rajaḥ |
vahatyaharahaḥ prītyā tasya śaktiḥ śivā satī

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् ।
विष्णुविष्णुत्वमापन्नस्तस्य शंभोः प्रिया सती

yatpādapadmamaniśaṃ dhyātvā saṃpūjya sādaram |
viṣṇuviṣṇutvamāpannastasya śaṃbhoḥ priyā satī

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् ।
ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नस्तस्य शंभोः प्रिया सती

yatpādapadmamaniśaṃ dhyātvā saṃpūjya sādaram |
brahmā brahmatvamāpannastasya śaṃbhoḥ priyā satī

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् ।
इन्द्रादयो लोकपालाः प्रापुस्स्वं स्वं परं पदम्

yatpādapadmamaniśaṃ dhyātvā saṃpūjya sādaram |
indrādayo lokapālāḥ prāpussvaṃ svaṃ paraṃ padam

जगत्पिता शिवश्शक्तिर्जगन्माता च सा सती ।
सत्कृतौ न त्वया मूढ कथं श्रेयो भविष्यति

jagatpitā śivaśśaktirjaganmātā ca sā satī |
satkṛtau na tvayā mūḍha kathaṃ śreyo bhaviṣyati

दौर्भाग्यं त्वयि संक्रांतं संक्रांतास्त्वयि चापदः ।
यौ चानाराधितौ भक्त्या भवानीशंकरौ च तौ

daurbhāgyaṃ tvayi saṃkrāṃtaṃ saṃkrāṃtāstvayi cāpadaḥ |
yau cānārādhitau bhaktyā bhavānīśaṃkarau ca tau

अनभ्यर्च्य शिवं शंभुं कल्याणं प्राप्नुयामिति ।
किमस्ति गर्वो दुर्वारस्स गर्वोद्य विनश्यति

anabhyarcya śivaṃ śaṃbhuṃ kalyāṇaṃ prāpnuyāmiti |
kimasti garvo durvārassa garvodya vinaśyati

सर्वेशविमुखो भूत्वा देवेष्वेतेषु कस्तव ।
करिष्यति सहायं तं न ते पश्यामि सर्वथा

sarveśavimukho bhūtvā deveṣveteṣu kastava |
kariṣyati sahāyaṃ taṃ na te paśyāmi sarvathā

यदि देवाः करिष्यंति साहाय्यमधुना तव ।
तदा नाशं समाप्स्यंति शलभा इव वह्निना

yadi devāḥ kariṣyaṃti sāhāyyamadhunā tava |
tadā nāśaṃ samāpsyaṃti śalabhā iva vahninā

ज्वलत्वद्य मुखं ते वै यज्ञध्वंसो भवत्वति ।
सहायास्तव यावंतस्ते ज्वलंत्वद्य सत्वरम्

jvalatvadya mukhaṃ te vai yajñadhvaṃso bhavatvati |
sahāyāstava yāvaṃtaste jvalaṃtvadya satvaram

अमराणां च सर्वेषां शपथोऽमंगलाय ते ।
करिष्यंत्यद्य साहाय्यं यदेतस्य दुरात्मनः

amarāṇāṃ ca sarveṣāṃ śapatho'maṃgalāya te |
kariṣyaṃtyadya sāhāyyaṃ yadetasya durātmanaḥ

निर्गच्छंत्वमरास्स्वोकमेतदध्वरमंडपात् ।
अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

nirgacchaṃtvamarāssvokametadadhvaramaṃḍapāt |
anyathā bhavato nāśo bhaviṣyatyadya sarvathā

निर्गच्छंत्वपरे सर्वे मुनिनागादयो मखात् ।
अन्यथा भवतां नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

nirgacchaṃtvapare sarve munināgādayo makhāt |
anyathā bhavatāṃ nāśo bhaviṣyatyadya sarvathā

निर्गच्छ त्वं हरे शीघ्रमेतदध्वरमंडपात् ।
अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

nirgaccha tvaṃ hare śīghrametadadhvaramaṃḍapāt |
anyathā bhavato nāśo bhaviṣyatyadya sarvathā

निर्गच्छ त्वं विधे शीघ्रमेतदध्वरमंडपात् ।
अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

nirgaccha tvaṃ vidhe śīghrametadadhvaramaṃḍapāt |
anyathā bhavato nāśo bhaviṣyatyadya sarvathā

इत्युक्त्वाध्वरशालायामखिलायां सुसंस्थितान् ।
व्यरमत्सा नभोवाणी सर्वकल्याणकारिणी

ityuktvādhvaraśālāyāmakhilāyāṃ susaṃsthitān |
vyaramatsā nabhovāṇī sarvakalyāṇakāriṇī

तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं सर्वे हर्यादयस्सुराः ।
अकार्षुर्विस्मयं तात मुनयश्च तथा परे

tacchrutvā vyomavacanaṃ sarve haryādayassurāḥ |
akārṣurvismayaṃ tāta munayaśca tathā pare