अध्याय 30: माता सती योगाग्नि में देह त्यागती हैं

मौनीभूता यदा सासीत्सती शंकरवल्लभा ।
चरित्रं किमभूत्तत्र विधे तद्वद चादरात्

maunībhūtā yadā sāsītsatī śaṃkaravallabhā |
caritraṃ kimabhūttatra vidhe tadvada cādarāt

मौनीभूता सती देवी स्मृत्वा स्वपतिमादरात ।
क्षितावुदीच्यां सहसा निषसाद प्रशांतधीः

maunībhūtā satī devī smṛtvā svapatimādarāta |
kṣitāvudīcyāṃ sahasā niṣasāda praśāṃtadhīḥ

जलमाचम्य विधिवत् संवृता वाससा शुचिः ।
दृङ्निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत्

jalamācamya vidhivat saṃvṛtā vāsasā śuciḥ |
dṛṅnimīlya patiṃ smṛtvā yogamārgaṃ samāviśat

कृत्वासमानावनिलौ प्राणापानौ सितानना ।
उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः

kṛtvāsamānāvanilau prāṇāpānau sitānanā |
utthāpyodānamatha ca yatnātsā nābhicakrataḥ

हृदि स्थाप्योरसि धिया स्थितं कंठाद्भ्रुवोस्सती ।
अनिंदितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा

hṛdi sthāpyorasi dhiyā sthitaṃ kaṃṭhādbhruvossatī |
aniṃditānayanmadhyaṃ śaṃkaraprāṇavallabhā

एवं स्वदेहं सहसा दक्षकोपाज्जिहासती ।
दग्धे गात्रे वायुशुचिर्धारणं योगमार्गतः

evaṃ svadehaṃ sahasā dakṣakopājjihāsatī |
dagdhe gātre vāyuśucirdhāraṇaṃ yogamārgataḥ

ततस्स्वभर्तुश्चरणं चिंतयंती न चापरम् ।
अपश्यत्सा सती तत्र योगमार्गनिविष्टधीः

tatassvabhartuścaraṇaṃ ciṃtayaṃtī na cāparam |
apaśyatsā satī tatra yogamārganiviṣṭadhīḥ

हतकल्मषतद्देहः प्रापतच्च तदग्निना ।
भस्मसादभवत्सद्यो मुनिश्रेष्ठ तदिच्छया

hatakalmaṣataddehaḥ prāpatacca tadagninā |
bhasmasādabhavatsadyo muniśreṣṭha tadicchayā

तत्पश्यतां च खे भूमौ वादोऽभूत्सुमहांस्तदा ।
हाहेति सोद्भुतश्चित्रस्सुरादीनां भयावहः

tatpaśyatāṃ ca khe bhūmau vādo'bhūtsumahāṃstadā |
hāheti sodbhutaścitrassurādīnāṃ bhayāvahaḥ

हं प्रिया परा शंभोर्देवी दैवतमस्य हि ।
अहादसून् सती केन सुदुष्टेन प्रकोपिता

haṃ priyā parā śaṃbhordevī daivatamasya hi |
ahādasūn satī kena suduṣṭena prakopitā

अहो त्वनात्म्यं सुमहदस्य दक्षस्य पश्यत ।
चराचरं प्रजा यस्य यत्पुत्रस्य प्रजापतेः

aho tvanātmyaṃ sumahadasya dakṣasya paśyata |
carācaraṃ prajā yasya yatputrasya prajāpateḥ

अहोद्य द्विमनाऽभूत्सा सती देवी मनस्विनी ।
वृषध्वजप्रियाऽभीक्ष्णं मानयोग्या सतां सदा

ahodya dvimanā'bhūtsā satī devī manasvinī |
vṛṣadhvajapriyā'bhīkṣṇaṃ mānayogyā satāṃ sadā

सोयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मधृक् स प्रजापतिः ।
महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति त्वखिले भवे

soyaṃ durmarṣahṛdayo brahmadhṛk sa prajāpatiḥ |
mahatīmapakīrtiṃ hi prāpsyati tvakhile bhave

यत्स्वांगजां सुतां शंभुद्विट् न्यषे धत्समुद्यताम् ।
महानरकभोगी स मृतये नोऽपराधतः

yatsvāṃgajāṃ sutāṃ śaṃbhudviṭ nyaṣe dhatsamudyatām |
mahānarakabhogī sa mṛtaye no'parādhataḥ

वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वाऽसुत्यागमद्भुतम् ।
द्रुतं तत्पार्षदाः क्रोधादुदतिष्ठन्नुदायुधाः

vadatyevaṃ jane satyā dṛṣṭvā'sutyāgamadbhutam |
drutaṃ tatpārṣadāḥ krodhādudatiṣṭhannudāyudhāḥ

द्वारि स्थिता गणास्सर्वे रसायुतमिता रुषा ।
शंकरस्य प्रभोस्ते वाऽकुध्यन्नतिमहाबलाः

dvāri sthitā gaṇāssarve rasāyutamitā ruṣā |
śaṃkarasya prabhoste vā'kudhyannatimahābalāḥ

हाहाकारमकुर्वंस्ते धिक्धिक् न इति वादिनः ।
उच्चैस्सर्वेऽसकृद्वीरःश्शंकरस्य गणाधिपाः

hāhākāramakurvaṃste dhikdhik na iti vādinaḥ |
uccaissarve'sakṛdvīraḥśśaṃkarasya gaṇādhipāḥ

हाहाकारेण महता व्याप्त मासीद्दिगन्तरम् ।
सर्वे प्रापन् भयं देवा मुनयोन्येपि ते स्थिताः

hāhākāreṇa mahatā vyāpta māsīddigantaram |
sarve prāpan bhayaṃ devā munayonyepi te sthitāḥ

गणास्संमंत्र्य ते सर्वेऽभूवन् क्रुद्धा उदायुधाः ।
कुर्वन्तः प्रलयं वाद्यशस्त्रैर्व्याप्तं दिगंतरम्

gaṇāssaṃmaṃtrya te sarve'bhūvan kruddhā udāyudhāḥ |
kurvantaḥ pralayaṃ vādyaśastrairvyāptaṃ digaṃtaram

शस्त्रैरघ्नन्निजांगानि केचित्तत्र शुचाकुलाः ।
शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः

śastrairaghnannijāṃgāni kecittatra śucākulāḥ |
śiromukhāni devarṣe sutīkṣṇaiḥ prāṇanāśibhiḥ

इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा ।
गणायुते द्वे च तदा तदद्भुतमिवाभवत्

itthaṃ te vilayaṃ prāptā dākṣāyaṇyā samaṃ tadā |
gaṇāyute dve ca tadā tadadbhutamivābhavat

गणा नाशाऽवशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः ।
दक्षं तं क्रोधितं हन्तुं मुदा तिष्ठन्नुदायुधाः

gaṇā nāśā'vaśiṣṭā ye śaṃkarasya mahātmanaḥ |
dakṣaṃ taṃ krodhitaṃ hantuṃ mudā tiṣṭhannudāyudhāḥ

तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः ।
यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोन्मुने

teṣāmāpatatāṃ vegaṃ niśamya bhagavān bhṛguḥ |
yajñaghnaghnena yajuṣā dakṣiṇāgnau juhonmune

हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः ।
ऋभवो नाम प्रबलवीरास्तत्र सहस्रशः

hūyamāne ca bhṛguṇā samutpeturmahāsurāḥ |
ṛbhavo nāma prabalavīrāstatra sahasraśaḥ

तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर ।
अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम्

tairalātāyudhaistatra pramathānāṃ munīśvara |
abhūdyuddhaṃ suvikaṭaṃ śṛṇvatāṃ romaharṣaṇam

ऋभुभिस्तैर्महावीरैर्हन्यमानास्समन्ततः ।
अयत्नयानाः प्रमथा उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा

ṛbhubhistairmahāvīrairhanyamānāssamantataḥ |
ayatnayānāḥ pramathā uśadbhirbrahmatejasā

एवं शिवगणास्ते वै हता विद्राविता द्रुतम् ।
शिवेच्छया महाशक्त्या तदद्भुतमिवाऽभवत्

evaṃ śivagaṇāste vai hatā vidrāvitā drutam |
śivecchayā mahāśaktyā tadadbhutamivā'bhavat

तद्दृष्ट्वा ऋषयो देवाश्शक्राद्यास्समरुद्गणाः ।
विश्वेश्विनौ लोकपालास्तूष्णीं भूतास्तदाऽभवन्

taddṛṣṭvā ṛṣayo devāśśakrādyāssamarudgaṇāḥ |
viśveśvinau lokapālāstūṣṇīṃ bhūtāstadā'bhavan

केचिद्विष्णुं प्रभुं तत्र प्रार्थयन्तस्समन्ततः ।
उद्विग्ना मन्त्रयंतश्च विप्राभावं मुहुर्मुहुः

kecidviṣṇuṃ prabhuṃ tatra prārthayantassamantataḥ |
udvignā mantrayaṃtaśca viprābhāvaṃ muhurmuhuḥ

सुविचार्योदर्कफलं महोद्विग्नास्सुबुद्धयः ।
सुरविष्ण्वादयोभूवन् तन्नाशाद्रावणान्मुहुः

suvicāryodarkaphalaṃ mahodvignāssubuddhayaḥ |
suraviṣṇvādayobhūvan tannāśādrāvaṇānmuhuḥ

एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः ।
ब्रह्मबंधोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने

evaṃbhūtastadā yajño vighno jāto durātmanaḥ |
brahmabaṃdhośca dakṣasya śaṃkaradrohiṇo mune