अध्याय 29: माता सती सभा में दक्ष को धिक्कारती हैं

दाक्षायणी गता तत्र तत्र यज्ञो महाप्रभः ।
सुरासुरमुनीन्द्रादिकुतूहलसमन्वितः

dākṣāyaṇī gatā tatra tatra yajño mahāprabhaḥ |
surāsuramunīndrādikutūhalasamanvitaḥ

स्वपितुर्भवनं तत्र नानाश्चर्यसमन्वितम् ।
ददर्श सुप्रभं चारु सुरर्षिगण संयुतम्

svapiturbhavanaṃ tatra nānāścaryasamanvitam |
dadarśa suprabhaṃ cāru surarṣigaṇa saṃyutam

द्वारि स्थिता तदा देवी ह्यवरुह्य निजासनात् ।
नन्दिनोऽभ्यंतरं शीघ्रमेकैवागच्छदध्वरम्

dvāri sthitā tadā devī hyavaruhya nijāsanāt |
nandino'bhyaṃtaraṃ śīghramekaivāgacchadadhvaram

आगतां च सतीं दृष्ट्वाऽसिक्नी माता यशस्विनी ।
अकरोदादरं तस्या भगिन्यश्च यथोचितम्

āgatāṃ ca satīṃ dṛṣṭvā'siknī mātā yaśasvinī |
akarodādaraṃ tasyā bhaginyaśca yathocitam

नाकरोदादरं दक्षो दृष्ट्वा तामपि किंचन ।
नान्योपि तद्भयात्तत्र शिवमायाविमोहितः

nākarodādaraṃ dakṣo dṛṣṭvā tāmapi kiṃcana |
nānyopi tadbhayāttatra śivamāyāvimohitaḥ

अथ सा मातरं देवी पितरं च सती मुने ।
अनमद्विस्मितात्यंतं सर्वलोक पराभवात्

atha sā mātaraṃ devī pitaraṃ ca satī mune |
anamadvismitātyaṃtaṃ sarvaloka parābhavāt

भागानपश्यद्देवानां हर्यादीनां तदध्वरे ।
न शंभुभागमकरोत् क्रोधं दुर्विषहं सती

bhāgānapaśyaddevānāṃ haryādīnāṃ tadadhvare |
na śaṃbhubhāgamakarot krodhaṃ durviṣahaṃ satī

तदा दक्षं दहन्तीव रुषा पूर्णा सती भृशम् ।
क्रूरदृष्ट्या विलोक्यैव सर्वानप्यपमानिता

tadā dakṣaṃ dahantīva ruṣā pūrṇā satī bhṛśam |
krūradṛṣṭyā vilokyaiva sarvānapyapamānitā

अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः ।
येन पूतमिदं विश्वं समग्रं सचराचरम्

anāhūtastvayā kasmācchaṃbhuḥ paramaśobhanaḥ |
yena pūtamidaṃ viśvaṃ samagraṃ sacarācaram

यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः ।
यज्ञकर्ता च यश्शंभुस्तं विना च कथं मखः

yajño yajñavidāṃ śreṣṭho yajñāṃgo yajñadakṣiṇaḥ |
yajñakartā ca yaśśaṃbhustaṃ vinā ca kathaṃ makhaḥ

यस्य स्मरणमात्रेण सर्वं पूतं भवत्यहो ।
विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

yasya smaraṇamātreṇa sarvaṃ pūtaṃ bhavatyaho |
vinā tena kṛtaṃ sarvamapavitraṃ bhaviṣyati

द्रव्यमंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् ।
शंभुना हि विना तेन कथं यज्ञः प्रवर्तितः

dravyamaṃtrādikaṃ sarvaṃ havyaṃ kavyaṃ ca yanmayam |
śaṃbhunā hi vinā tena kathaṃ yajñaḥ pravartitaḥ

किं शिवं सुरसामान्यं मत्याकार्षीरनादरम् ।
भ्रष्टबुद्धिर्भवानद्य जातोसि जनकाधम

kiṃ śivaṃ surasāmānyaṃ matyākārṣīranādaram |
bhraṣṭabuddhirbhavānadya jātosi janakādhama

विष्णुब्रह्मादयो देवा यं संसेव्य महेश्वरम् ।
प्राप्ताः स्वपदवीं सर्वे तं न जानासि रे हरम्

viṣṇubrahmādayo devā yaṃ saṃsevya maheśvaram |
prāptāḥ svapadavīṃ sarve taṃ na jānāsi re haram

एते कथं समायाता विष्णुब्रह्मादयस्सुराः ।
तव यज्ञे विना शंभुं स्वप्रभुं मुनयस्तथा

ete kathaṃ samāyātā viṣṇubrahmādayassurāḥ |
tava yajñe vinā śaṃbhuṃ svaprabhuṃ munayastathā

इत्युक्त्वा परमेशानी विष्ण्वादीन्सकलान् प्रति ।
पृथक्पृथगवोचत्सा भर्त्सयंती भवात्मिका

ityuktvā parameśānī viṣṇvādīnsakalān prati |
pṛthakpṛthagavocatsā bhartsayaṃtī bhavātmikā

हे विष्णो त्वं महादेवं किं न जानासि तत्त्वतः ।
सगुणं निर्गुणं चापि श्रुतयो यं वदंति ह

he viṣṇo tvaṃ mahādevaṃ kiṃ na jānāsi tattvataḥ |
saguṇaṃ nirguṇaṃ cāpi śrutayo yaṃ vadaṃti ha

यद्यपि त्वां करं दत्त्वा बहुवारं महेश्वरः ।
अशिक्षयत्पुरा शाल्वप्रमुखाकृतिभिर्हरे

yadyapi tvāṃ karaṃ dattvā bahuvāraṃ maheśvaraḥ |
aśikṣayatpurā śālvapramukhākṛtibhirhare

तदपि ज्ञानमायातं न ते चेतसि दुर्मते ।
भागार्थी दक्षयज्ञेस्मिन् शिवं स्वस्वामिनं विना

tadapi jñānamāyātaṃ na te cetasi durmate |
bhāgārthī dakṣayajñesmin śivaṃ svasvāminaṃ vinā

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोऽसि सदाशिवम् ।
कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोसि तदद्भुतम्

purā paṃcamukho bhūtvā garvito'si sadāśivam |
kṛtaścaturmukhastena vismṛtosi tadadbhutam

इन्द्र त्वं किं न जानासि महादेवस्य विक्रमम् ।
भस्मी कृतः पविस्ते हि हरेण क्रूरकर्मणा

indra tvaṃ kiṃ na jānāsi mahādevasya vikramam |
bhasmī kṛtaḥ paviste hi hareṇa krūrakarmaṇā

हे सुराः किन्न जानीथ महादेवस्य विक्रमम् ।
अत्रे वसिष्ठ मुनयो युष्माभिः किं कृतं त्विह

he surāḥ kinna jānītha mahādevasya vikramam |
atre vasiṣṭha munayo yuṣmābhiḥ kiṃ kṛtaṃ tviha

भिक्षाटनं च कृतवान् पुरा दारुवने विभुः ।
शप्तो यद्भिक्षुको रुद्रो भवद्भिर्मुनिभिस्तदा

bhikṣāṭanaṃ ca kṛtavān purā dāruvane vibhuḥ |
śapto yadbhikṣuko rudro bhavadbhirmunibhistadā

शप्तेनापि च रुद्रेण यत्कृतं विस्मृतं कथम् ।
तल्लिंगेनाखिलं दग्धं भुवनं सचराचरम्

śaptenāpi ca rudreṇa yatkṛtaṃ vismṛtaṃ katham |
talliṃgenākhilaṃ dagdhaṃ bhuvanaṃ sacarācaram

सर्वे मूढाश्च संजाता विष्णुब्रह्मादयस्सुराः ।
मुनयोऽन्ये विना शंभुमागता यदिहाध्वरे

sarve mūḍhāśca saṃjātā viṣṇubrahmādayassurāḥ |
munayo'nye vinā śaṃbhumāgatā yadihādhvare

सर्वे वेदाश्च संभूताः सांगाश्शास्त्राणि वाग्यतः ।
योसौ वेदांतगश्शम्भुः कैश्चिज्ज्ञातुं न पार्यते

sarve vedāśca saṃbhūtāḥ sāṃgāśśāstrāṇi vāgyataḥ |
yosau vedāṃtagaśśambhuḥ kaiścijjñātuṃ na pāryate

इत्यनेकविधा वाणीरगदज्जगदम्बिका ।
कोपान्विता सती तत्र हृदयेन विदूयता

ityanekavidhā vāṇīragadajjagadambikā |
kopānvitā satī tatra hṛdayena vidūyatā

विष्ण्वादयोखिला देवा मुनयो ये च तद्वचः ।
मौनीभूतास्तदाकर्ण्य भयव्याकुलमानसाः

viṣṇvādayokhilā devā munayo ye ca tadvacaḥ |
maunībhūtāstadākarṇya bhayavyākulamānasāḥ

अथ दक्षस्समाकर्ण्य स्वपुत्र्यास्तादृशं वचः ।
विलोक्य क्रूरदृष्ट्या तां सतीं कुद्धोऽब्रवीद्वचः

atha dakṣassamākarṇya svaputryāstādṛśaṃ vacaḥ |
vilokya krūradṛṣṭyā tāṃ satīṃ kuddho'bravīdvacaḥ

तव किं बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम् ।
गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता

tava kiṃ bahunoktena kāryaṃ nāstīha sāṃpratam |
gaccha vā tiṣṭha vā bhadre kasmāttvaṃ hi samāgatā

अमंगलस्तु ते भर्ता शिवोसौ गम्यते बुधैः ।
अकुलीको वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट्

amaṃgalastu te bhartā śivosau gamyate budhaiḥ |
akulīko vedabāhyo bhūtapretapiśācarāṭ

तस्मान्नाह्वारितो रुद्रो यज्ञार्थं सुकुवेषभृत् ।
देवर्षिसंसदि मया ज्ञात्वा पुत्रि विपश्चिता

tasmānnāhvārito rudro yajñārthaṃ sukuveṣabhṛt |
devarṣisaṃsadi mayā jñātvā putri vipaścitā

विधिना प्रेरितेन त्वं दत्ता मंदेन पापिना ।
रुद्रायाविदितार्थाय चोद्धताय दुरात्मने

vidhinā preritena tvaṃ dattā maṃdena pāpinā |
rudrāyāviditārthāya coddhatāya durātmane

तस्मात्कोपं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ।
यद्यागतासि यज्ञेस्मिन् दायं गृह्णीष्व चात्मना

tasmātkopaṃ parityajya svasthā bhava śucismite |
yadyāgatāsi yajñesmin dāyaṃ gṛhṇīṣva cātmanā

दक्षेणोक्तेति सा पुत्री सती त्रैलोक्यपू जिता ।
निंदायुक्तं स्वपितरं दृष्ट्वासीद्रुषिता भृशम्

dakṣeṇokteti sā putrī satī trailokyapū jitā |
niṃdāyuktaṃ svapitaraṃ dṛṣṭvāsīdruṣitā bhṛśam

अर्चितयत्तदा सेति कथं यास्यामि शंकरम् ।
शंकरं द्रष्टुकामाहं पृष्टा वक्ष्ये किमुत्तरम्

arcitayattadā seti kathaṃ yāsyāmi śaṃkaram |
śaṃkaraṃ draṣṭukāmāhaṃ pṛṣṭā vakṣye kimuttaram

अथ प्रोवाच पितरं दक्षं तं दुष्टमानसम् ।
निश्श्वसंती रुषाविष्टा सा सती त्रिजगत्प्रसूः

atha provāca pitaraṃ dakṣaṃ taṃ duṣṭamānasam |
niśśvasaṃtī ruṣāviṣṭā sā satī trijagatprasūḥ

यो निंदति महादेवं निंद्यमानं शृणोति वा ।
तावुभौ नरकं यातौ यावच्चन्द्रदिवाकरौ

yo niṃdati mahādevaṃ niṃdyamānaṃ śṛṇoti vā |
tāvubhau narakaṃ yātau yāvaccandradivākarau

तस्मात्त्यक्ष्याम्यहं देवं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
किं जीवितेन मे तात शृण्वंत्यानादरं प्रभोः

tasmāttyakṣyāmyahaṃ devaṃ pravekṣyāmi hutāśanam |
kiṃ jīvitena me tāta śṛṇvaṃtyānādaraṃ prabhoḥ

यदि शक्तस्स्वयं शंभोर्निंदकस्य विशेषतः ।
छिंद्यात् प्रसह्य रसनां तदा शुद्ध्येन्न संशयः

yadi śaktassvayaṃ śaṃbhorniṃdakasya viśeṣataḥ |
chiṃdyāt prasahya rasanāṃ tadā śuddhyenna saṃśayaḥ

यद्यशक्तो जनस्तत्र निरयात्सुपिधाय वै ।
कर्णौ धीमान् ततश्शुद्ध्येद्वदंतीदं बुधान्वरान्

yadyaśakto janastatra nirayātsupidhāya vai |
karṇau dhīmān tataśśuddhyedvadaṃtīdaṃ budhānvarān

इत्थमुक्त्वा धर्मनीतिं पश्चात्तापमवाप सा ।
अस्मरच्छांकरं वाक्यं दूयमानेन चेतसा

itthamuktvā dharmanītiṃ paścāttāpamavāpa sā |
asmaracchāṃkaraṃ vākyaṃ dūyamānena cetasā

ततस्संकुद्ध्य सा दक्षं निश्शंकं प्राह तानपि ।
सर्वान्विष्ण्वादिकान्देवान्मुनीनपि सती ध्रुवम्

tatassaṃkuddhya sā dakṣaṃ niśśaṃkaṃ prāha tānapi |
sarvānviṣṇvādikāndevānmunīnapi satī dhruvam

तात त्वं निंदकश्शंभोः पश्चात्तापं गमिष्यसि ।
इह भुक्त्वा महादुःखमंते यास्यसि यातनाम्

tāta tvaṃ niṃdakaśśaṃbhoḥ paścāttāpaṃ gamiṣyasi |
iha bhuktvā mahāduḥkhamaṃte yāsyasi yātanām

यस्य लोकेऽप्रियो नास्ति प्रियश्चैव परात्मनः ।
तस्मिन्नवैरे शर्वेस्मिन् त्वां विना कः प्रतीपकः

yasya loke'priyo nāsti priyaścaiva parātmanaḥ |
tasminnavaire śarvesmin tvāṃ vinā kaḥ pratīpakaḥ

महद्विनिंदा नाश्चर्यं सर्वदाऽसत्सु सेर्ष्यकम् ।
महदंघ्रिरजो ध्वस्ततमस्सु सैव शोभना

mahadviniṃdā nāścaryaṃ sarvadā'satsu serṣyakam |
mahadaṃghrirajo dhvastatamassu saiva śobhanā

शिवेति द्व्यक्षरं यस्य नृणां नाम गिरेरितम् ।
सकृत्प्रसंगात्सकलमघमाशु विहंति तत्

śiveti dvyakṣaraṃ yasya nṛṇāṃ nāma gireritam |
sakṛtprasaṃgātsakalamaghamāśu vihaṃti tat

पवित्रकीर्तितमलं भवान् द्वेष्टि शिवेतरः ।
अलंघ्यशासनं शंभुमहो सर्वेश्वरं खलः

pavitrakīrtitamalaṃ bhavān dveṣṭi śivetaraḥ |
alaṃghyaśāsanaṃ śaṃbhumaho sarveśvaraṃ khalaḥ

यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिसुनिषेवितम् ।
सर्वार्थदं ब्रह्मरसैः सर्वार्थिभिरथादरात्

yatpādapadmaṃ mahatāṃ mano'lisuniṣevitam |
sarvārthadaṃ brahmarasaiḥ sarvārthibhirathādarāt

यद्वर्षत्यर्थिनश्शीघ्रं लोकस्य शिवआदरात् ।
भवान् द्रुह्यति मूर्खत्वात्तस्मै चाशेषबंधवे

yadvarṣatyarthinaśśīghraṃ lokasya śivaādarāt |
bhavān druhyati mūrkhatvāttasmai cāśeṣabaṃdhave

किंवा शिवाख्यमशिवं त्वदन्ये न विदुर्बुधाः ।
ब्रह्मादयस्तं मुनयस्सनकाद्यास्तथापरे

kiṃvā śivākhyamaśivaṃ tvadanye na vidurbudhāḥ |
brahmādayastaṃ munayassanakādyāstathāpare

अवकीर्य जटाभूतैश्श्मशाने स कपालधृक् ।
तन्माल्यभस्म वा ज्ञात्वा प्रीत्यावसदुदारधीः

avakīrya jaṭābhūtaiśśmaśāne sa kapāladhṛk |
tanmālyabhasma vā jñātvā prītyāvasadudāradhīḥ

ये मूर्द्धभिर्दधति तच्चरणोत्सृष्टमाराद् ।
निर्माल्यं मुनयो देवास्स शिवः परमेश्वरः

ye mūrddhabhirdadhati taccaraṇotsṛṣṭamārād |
nirmālyaṃ munayo devāssa śivaḥ parameśvaraḥ

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्मचोदि तम् ।
वेदे विविच्य वृत्तं च तद्विचार्यं मनीषिभिः

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca dvividhaṃ karmacodi tam |
vede vivicya vṛttaṃ ca tadvicāryaṃ manīṣibhiḥ

विरोधियौगपद्यैककर्तृके च तथा द्वयम् ।
परब्रह्मणि शंभो तु कर्मर्च्छंति न किंचन

virodhiyaugapadyaikakartṛke ca tathā dvayam |
parabrahmaṇi śaṃbho tu karmarcchaṃti na kiṃcana

मा वः पदव्यस्स्म पितर्या अस्मदास्थितास्सदा ।
यज्ञशालासु वो धूम्रवर्त्मभुक्तोज्झिताः परम्

mā vaḥ padavyassma pitaryā asmadāsthitāssadā |
yajñaśālāsu vo dhūmravartmabhuktojjhitāḥ param

नोऽव्यक्तलिंगस्सततमवधूतसुसेवितः ।
अभिमानमतो न त्वं कुरु तात कुबुद्धिधृक्

no'vyaktaliṃgassatatamavadhūtasusevitaḥ |
abhimānamato na tvaṃ kuru tāta kubuddhidhṛk

किंबहूक्तेन वचसा दुष्टस्त्वं सर्वथा कुधीः ।
त्वदुद्भवेन देहेन न मे किंचित्प्रयोजनम्

kiṃbahūktena vacasā duṣṭastvaṃ sarvathā kudhīḥ |
tvadudbhavena dehena na me kiṃcitprayojanam

तज्जन्म धिग्यो महतां सर्वथावद्यकृत्खलः ।
परित्याज्यो विशेषेण तत्संबंधो विपश्चिता

tajjanma dhigyo mahatāṃ sarvathāvadyakṛtkhalaḥ |
parityājyo viśeṣeṇa tatsaṃbaṃdho vipaścitā

गोत्रं त्वदीयं भगवान् यदाह वृषभध्वजः ।
दाक्षायणीति सहसाहं भवामि सुदुर्मनाः

gotraṃ tvadīyaṃ bhagavān yadāha vṛṣabhadhvajaḥ |
dākṣāyaṇīti sahasāhaṃ bhavāmi sudurmanāḥ

तस्मात्त्वदंगजं देहं कुणपं गर्हितं सदा ।
व्युत्सृज्य नूनमधुना भविष्यामि सुखावहा

tasmāttvadaṃgajaṃ dehaṃ kuṇapaṃ garhitaṃ sadā |
vyutsṛjya nūnamadhunā bhaviṣyāmi sukhāvahā

हे सुरा मुनयस्सर्वे यूयं शृणुत मद्वचः ।
सर्वथानुचितं कर्म युष्माकं दुष्टचेतसाम्

he surā munayassarve yūyaṃ śṛṇuta madvacaḥ |
sarvathānucitaṃ karma yuṣmākaṃ duṣṭacetasām

सर्वे यूयं विमूढा हि शिवनिंदाः कलिप्रियाः ।
प्राप्स्यंति दण्डं नियतमखिलं च हराद्ध्रुवम्

sarve yūyaṃ vimūḍhā hi śivaniṃdāḥ kalipriyāḥ |
prāpsyaṃti daṇḍaṃ niyatamakhilaṃ ca harāddhruvam

दक्षमुक्त्वाध्वरे तांश्च व्यरमत्सा सती तदा ।
अनूद्य चेतसा शम्भुमस्मरत्प्राणवल्लभम्

dakṣamuktvādhvare tāṃśca vyaramatsā satī tadā |
anūdya cetasā śambhumasmaratprāṇavallabham