अध्याय 25: भगवान शिव मन से सती का त्याग करते हैं

एकदा हि पुरा देवि शंभुः परमसूतिकृत् ।
विश्वकर्माणमाहूय स्वलोके परतः परे

ekadā hi purā devi śaṃbhuḥ paramasūtikṛt |
viśvakarmāṇamāhūya svaloke parataḥ pare

स्वधेनुशालायां रम्यं कारयामास तेन च ।
भवनं विस्तृतं सम्यक् तत्र सिंहासनं वरम्

svadhenuśālāyāṃ ramyaṃ kārayāmāsa tena ca |
bhavanaṃ vistṛtaṃ samyak tatra siṃhāsanaṃ varam

तत्रच्छत्रं महादिव्यं सर्वदाद्भुत मुत्तमम् ।
कारयामास विघ्नार्थं शंकरो विश्वकर्मणा

tatracchatraṃ mahādivyaṃ sarvadādbhuta muttamam |
kārayāmāsa vighnārthaṃ śaṃkaro viśvakarmaṇā

शक्रादीनां जुहावाशु समस्तान्देवतागणान् ।
सिद्धगंधर्वनागानुपदे शांश्च कृत्स्नशः

śakrādīnāṃ juhāvāśu samastāndevatāgaṇān |
siddhagaṃdharvanāgānupade śāṃśca kṛtsnaśaḥ

देवान् सर्वानागमांश्च विधिं पुत्रैर्मुनीनपि ।
देवीः सर्वा अप्सरोभिर्नानावस्तुसमन्विताः

devān sarvānāgamāṃśca vidhiṃ putrairmunīnapi |
devīḥ sarvā apsarobhirnānāvastusamanvitāḥ

देवानां च तथर्षीणां सिद्धानां फणिनामपि ।
आनयन्मंगलकराः कन्याः षोडशषोडश

devānāṃ ca tatharṣīṇāṃ siddhānāṃ phaṇināmapi |
ānayanmaṃgalakarāḥ kanyāḥ ṣoḍaśaṣoḍaśa

वीणामृदंगप्रमुखवाद्यान्नानाविधान्मुने ।
उत्सवं कारयामास वादयित्वा सुगायनैः

vīṇāmṛdaṃgapramukhavādyānnānāvidhānmune |
utsavaṃ kārayāmāsa vādayitvā sugāyanaiḥ

राजाभिषेकयोग्यानि द्रव्याणि सकलौषधैः
प्रत्यक्षतीर्थपाथोभिः पंचकुभांश्च पूरितान्

rājābhiṣekayogyāni dravyāṇi sakalauṣadhaiḥ
pratyakṣatīrthapāthobhiḥ paṃcakubhāṃśca pūritān

तथान्यास्संविधा दिव्या आनयत्स्वगणैस्तदा ।
ब्रह्मघोषं महारावं कारयामास शंकरः

tathānyāssaṃvidhā divyā ānayatsvagaṇaistadā |
brahmaghoṣaṃ mahārāvaṃ kārayāmāsa śaṃkaraḥ

अथो हरिं समाहूय वैकुंठात्प्रीतमानसः ।
तद्भक्त्या पूर्णया देवि मोदतिस्म महेश्वरः

atho hariṃ samāhūya vaikuṃṭhātprītamānasaḥ |
tadbhaktyā pūrṇayā devi modatisma maheśvaraḥ

सुमुहूर्ते महादेवस्तत्र सिंहासने वरे ।
उपवेश्य हरिं प्रीत्या भूषयामास सर्वशः

sumuhūrte mahādevastatra siṃhāsane vare |
upaveśya hariṃ prītyā bhūṣayāmāsa sarvaśaḥ

आबद्धरम्यमुकुटं कृतकौतुकमंगलम् ।
अभ्यषिंचन्महेशस्तु स्वयं ब्रह्मांडमंडपे

ābaddharamyamukuṭaṃ kṛtakautukamaṃgalam |
abhyaṣiṃcanmaheśastu svayaṃ brahmāṃḍamaṃḍape

दत्तवान्निखिलैश्वर्यं यन्नैजं नान्यगामि यत् ।
ततस्तुष्टाव तं शंभुस्स्वतंत्रो भक्तवत्सलः

dattavānnikhilaiśvaryaṃ yannaijaṃ nānyagāmi yat |
tatastuṣṭāva taṃ śaṃbhussvataṃtro bhaktavatsalaḥ

ब्रह्माणं लोककर्तारमवोचद्वचनं त्विदम् ।
व्यापयन्स्वं वराधीनं स्वतंत्रं भक्तवत्सलः

brahmāṇaṃ lokakartāramavocadvacanaṃ tvidam |
vyāpayansvaṃ varādhīnaṃ svataṃtraṃ bhaktavatsalaḥ

अतः प्रभृति लोकेश मन्निदेशादयं हरिः ।
मम वंद्य स्वयं विष्णुर्जातस्सर्वश्शृणोति हि

ataḥ prabhṛti lokeśa mannideśādayaṃ hariḥ |
mama vaṃdya svayaṃ viṣṇurjātassarvaśśṛṇoti hi

सर्वैर्देवादिभिस्तात प्रणमत्वममुं हरिम् ।
वर्णयंतु हरिं वेदा ममैते मामिवाज्ञया

sarvairdevādibhistāta praṇamatvamamuṃ harim |
varṇayaṃtu hariṃ vedā mamaite māmivājñayā

इत्युक्त्वाथ स्वयं रुद्रोऽनमद्वै गरुडध्वजम् ।
विष्णुभक्तिप्रसन्नात्मा वरदो भक्तवत्सलः

ityuktvātha svayaṃ rudro'namadvai garuḍadhvajam |
viṣṇubhaktiprasannātmā varado bhaktavatsalaḥ

ततो ब्रह्मादिभिर्देवैः सर्वरूपसुरैस्तथा ।
मुनिसिद्धादिभिश्चैवं वंदितोभूद्धरिस्तदा

tato brahmādibhirdevaiḥ sarvarūpasuraistathā |
munisiddhādibhiścaivaṃ vaṃditobhūddharistadā

ततो महेशो हरयेशंसद्दिविषदां तदा ।
महावरान् सुप्रसन्नो धृतवान्भक्तवत्सलः

tato maheśo harayeśaṃsaddiviṣadāṃ tadā |
mahāvarān suprasanno dhṛtavānbhaktavatsalaḥ

त्वं कर्ता सर्वलोकानां भर्ता हर्ता मदाज्ञया ।
दाता धर्मार्थकामानां शास्ता दुर्नयकारिणाम्

tvaṃ kartā sarvalokānāṃ bhartā hartā madājñayā |
dātā dharmārthakāmānāṃ śāstā durnayakāriṇām

जगदीशो जगत्पूज्यो महाबलपराक्रमः ।
अजेयस्त्वं रणे क्वापि ममापि हि भविष्यसि

jagadīśo jagatpūjyo mahābalaparākramaḥ |
ajeyastvaṃ raṇe kvāpi mamāpi hi bhaviṣyasi

शक्तित्रयं गृहाण त्वमिच्छादि प्रापितं मया ।
नानालीलाप्रभावत्वं स्वतंत्रत्वं भवत्रये

śaktitrayaṃ gṛhāṇa tvamicchādi prāpitaṃ mayā |
nānālīlāprabhāvatvaṃ svataṃtratvaṃ bhavatraye

त्वद्द्वेष्टारो हरे नूनं मया शास्याः प्रयत्नतः ।
त्वद्भक्तानां मया विष्णो देयं निर्वाणमुत्तमम्

tvaddveṣṭāro hare nūnaṃ mayā śāsyāḥ prayatnataḥ |
tvadbhaktānāṃ mayā viṣṇo deyaṃ nirvāṇamuttamam

मायां चापि गृहाणेमां दुःप्रणोद्यां सुरादिभिः ।
यया संमोहितं विश्वमचिद्रूपं भविष्यति

māyāṃ cāpi gṛhāṇemāṃ duḥpraṇodyāṃ surādibhiḥ |
yayā saṃmohitaṃ viśvamacidrūpaṃ bhaviṣyati

मम बाहुर्मदीयस्तं दक्षिणोऽसौ विधिर्हरे ।
अस्यापि हि विधेः पाता जनितापि भविष्यसि

mama bāhurmadīyastaṃ dakṣiṇo'sau vidhirhare |
asyāpi hi vidheḥ pātā janitāpi bhaviṣyasi

हृदयं मम यो रुद्रस्स एवाहं न संशयः ।
पूज्यस्तव सदा सोपि ब्रह्मादीनामपि ध्रुवम्

hṛdayaṃ mama yo rudrassa evāhaṃ na saṃśayaḥ |
pūjyastava sadā sopi brahmādīnāmapi dhruvam

अत्र स्थित्वा जगत्सर्वं पालय त्वं विशेषतः ।
नानावतारभेदैश्च सदा नानोति कर्तृभिः

atra sthitvā jagatsarvaṃ pālaya tvaṃ viśeṣataḥ |
nānāvatārabhedaiśca sadā nānoti kartṛbhiḥ

मम लोके तवेदं व स्थानं च परमर्द्धिमत् ।
गोलोक इति विख्यातं भविष्यति महोज्ज्वलम्

mama loke tavedaṃ va sthānaṃ ca paramarddhimat |
goloka iti vikhyātaṃ bhaviṣyati mahojjvalam

भविष्यंति हरे ये तेऽवतारा भुवि रक्षकाः ।
मद्भक्तास्तान् ध्रुवं द्रक्ष्ये प्रीतानथ निजाद्वरात

bhaviṣyaṃti hare ye te'vatārā bhuvi rakṣakāḥ |
madbhaktāstān dhruvaṃ drakṣye prītānatha nijādvarāta

अखंडैश्वर्यमासाद्य हरेरित्थं हरस्स्वयम् ।
कैलासे स्वगणैस्तस्मिन् स्वैरं क्रीडत्युमापतिः

akhaṃḍaiśvaryamāsādya hareritthaṃ harassvayam |
kailāse svagaṇaistasmin svairaṃ krīḍatyumāpatiḥ

तदाप्रभृति लक्ष्मीशो गोपवेषोभवत्तथा ।
अयासीत्तत्र सुप्रीत्या गोपगोपोगवां पतिः

tadāprabhṛti lakṣmīśo gopaveṣobhavattathā |
ayāsīttatra suprītyā gopagopogavāṃ patiḥ

सोपि विष्णुः प्रसन्नात्मा जुगोप निखिलं जगत् ।
नानावतारस्संधर्ता वनकर्ता शिवाज्ञया

sopi viṣṇuḥ prasannātmā jugopa nikhilaṃ jagat |
nānāvatārassaṃdhartā vanakartā śivājñayā

इदानीं स चतुर्द्धात्रावातरच्छंकराज्ञया ।
रामोहं तत्र भरतो लक्ष्मणश्शत्रुहेति च

idānīṃ sa caturddhātrāvātaracchaṃkarājñayā |
rāmohaṃ tatra bharato lakṣmaṇaśśatruheti ca

अथ पित्राज्ञया देवि ससीतालक्ष्मणस्सति ।
आगतोहं वने चाद्य दुःखितौ दैवतो ऽभवम्

atha pitrājñayā devi sasītālakṣmaṇassati |
āgatohaṃ vane cādya duḥkhitau daivato 'bhavam

निशाचरेण मे जाया हृता सीतेति केनचित् ।
अन्वेष्यामि प्रियां चात्र विरही बंधुना वने

niśācareṇa me jāyā hṛtā sīteti kenacit |
anveṣyāmi priyāṃ cātra virahī baṃdhunā vane

दर्शनं ते यदि प्राप्तं सर्वथा कुशलं मम ।
भविष्यति न संदेहो मातस्ते कृपया सति

darśanaṃ te yadi prāptaṃ sarvathā kuśalaṃ mama |
bhaviṣyati na saṃdeho mātaste kṛpayā sati

सीताप्राप्तिवरो देवि भविष्यति न संशयः ।
तं हत्वा दुःखदं पापं राक्षसं त्वदनुग्रहात्

sītāprāptivaro devi bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
taṃ hatvā duḥkhadaṃ pāpaṃ rākṣasaṃ tvadanugrahāt

महद्भाग्यं ममाद्यैव यद्यकार्ष्टां कृपां युवाम् ।
यस्मिन् सकरुणौ स्यातां स धन्यः पुरुषो वरः

mahadbhāgyaṃ mamādyaiva yadyakārṣṭāṃ kṛpāṃ yuvām |
yasmin sakaruṇau syātāṃ sa dhanyaḥ puruṣo varaḥ

इत्थमाभाष्य बहुधा सुप्रणम्य सतीं शिवाम् ।
तदाज्ञया वने तस्मिन् विचचार रघूद्वहः

itthamābhāṣya bahudhā supraṇamya satīṃ śivām |
tadājñayā vane tasmin vicacāra raghūdvahaḥ

अथाकर्ण्य सती वाक्यं रामस्य प्रयतात्मनः ।
हृष्टाभूत्सा प्रशंसन्ती शिवभक्तिरतं हृदि

athākarṇya satī vākyaṃ rāmasya prayatātmanaḥ |
hṛṣṭābhūtsā praśaṃsantī śivabhaktirataṃ hṛdi

स्मृत्वा स्वकर्म मनसाकार्षीच्छोकं सुविस्तरम् ।
प्रत्यागच्छदुदासीना विवर्णा शिवसन्निधौ

smṛtvā svakarma manasākārṣīcchokaṃ suvistaram |
pratyāgacchadudāsīnā vivarṇā śivasannidhau

अचिंतयत्पथि सा देवी संचलंती पुनः पुनः ।
नांगीकृतं शिवोक्तं मे रामं प्रति कुधीः कृता

aciṃtayatpathi sā devī saṃcalaṃtī punaḥ punaḥ |
nāṃgīkṛtaṃ śivoktaṃ me rāmaṃ prati kudhīḥ kṛtā

किमुत्तरमहं दास्ये गत्वा शंकरसन्निधौ ।
इति संचिंत्य बहुधा पश्चात्तापोऽभवत्तदा

kimuttaramahaṃ dāsye gatvā śaṃkarasannidhau |
iti saṃciṃtya bahudhā paścāttāpo'bhavattadā

गत्वा शंभुसमीपं च प्रणनाम शिवं हृदा ।
विषण्णवदना शोकव्याकुला विगतप्रभा

gatvā śaṃbhusamīpaṃ ca praṇanāma śivaṃ hṛdā |
viṣaṇṇavadanā śokavyākulā vigataprabhā

अथ तां दुःखितां दृष्ट्वा पप्रच्छ कुशलं हरः ।
प्रोवाच वचनं प्रीत्या तत्परीक्षा कृता कथम्

atha tāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā papraccha kuśalaṃ haraḥ |
provāca vacanaṃ prītyā tatparīkṣā kṛtā katham

श्रुत्वा शिववचो नाहं किमपि प्रणतानना ।
सती शोकविषण्णा सा तस्थौ तत्र समीपतः

śrutvā śivavaco nāhaṃ kimapi praṇatānanā |
satī śokaviṣaṇṇā sā tasthau tatra samīpataḥ

अथ ध्यात्वा महेशस्तु बुबोध चरितं हृदा ।
दक्षजाया महायोगी नानालीला विशारदः

atha dhyātvā maheśastu bubodha caritaṃ hṛdā |
dakṣajāyā mahāyogī nānālīlā viśāradaḥ

सस्मार स्वपणं पूर्वं यत्कृतं हरिकोपतः ।
तत्प्रार्थितोथ रुद्रोसौ मर्यादा प्रतिपालकः

sasmāra svapaṇaṃ pūrvaṃ yatkṛtaṃ harikopataḥ |
tatprārthitotha rudrosau maryādā pratipālakaḥ

विषादोभूत्प्रभोस्तत्र मनस्येवमुवाच ह ।
धर्मवक्ता धर्मकर्त्ता धर्मावनकरस्सदा

viṣādobhūtprabhostatra manasyevamuvāca ha |
dharmavaktā dharmakarttā dharmāvanakarassadā

कुर्यां चेद्दक्षजायां हि स्नेहं पूर्वं यथा महान् ।
नश्येन्मम पणः शुद्धो लोकलीलानुसारिणः

kuryāṃ ceddakṣajāyāṃ hi snehaṃ pūrvaṃ yathā mahān |
naśyenmama paṇaḥ śuddho lokalīlānusāriṇaḥ

इत्थं विचार्य बहुधा हृदा तामत्यजत्सतीम् ।
पणं न नाशयामास वेदधर्मप्रपालकः

itthaṃ vicārya bahudhā hṛdā tāmatyajatsatīm |
paṇaṃ na nāśayāmāsa vedadharmaprapālakaḥ

ततो विहाय मनसा सतीं तां परमेश्वरः ।
जगाम स्वगिरि भेदं जगावद्धा स हि प्रभुः

tato vihāya manasā satīṃ tāṃ parameśvaraḥ |
jagāma svagiri bhedaṃ jagāvaddhā sa hi prabhuḥ

चलंतं पथि तं व्योमवाण्युवाच महेश्वरम् ।
सर्वान् संश्रावयन् तत्र दक्षजां च विशेषतः

calaṃtaṃ pathi taṃ vyomavāṇyuvāca maheśvaram |
sarvān saṃśrāvayan tatra dakṣajāṃ ca viśeṣataḥ

धन्यस्त्वं परमेशान त्वत्त्समोद्य तथा पणः ।
न कोप्यन्यस्त्रिलोकेस्मिन् महायोगी महाप्रभुः

dhanyastvaṃ parameśāna tvattsamodya tathā paṇaḥ |
na kopyanyastrilokesmin mahāyogī mahāprabhuḥ

श्रुत्वा व्योमवचो देवी शिवं पप्रच्छ विप्रभा ।
कं पणं कृतवान्नाथ ब्रूहि मे परमेश्वर

śrutvā vyomavaco devī śivaṃ papraccha viprabhā |
kaṃ paṇaṃ kṛtavānnātha brūhi me parameśvara

इति पृष्टोपि गिरिशस्सत्या हितकरः प्रभुः ।
नोद्वाहे स्वपणं तस्यै कहर्यग्रेऽकरोत्पुरा

iti pṛṣṭopi giriśassatyā hitakaraḥ prabhuḥ |
nodvāhe svapaṇaṃ tasyai kaharyagre'karotpurā

तदा सती शिवं ध्यात्वा स्वपतिं प्राणवल्लभम् ।
सर्वं बुबोध हेतुं तं प्रियत्यागमयं मुने

tadā satī śivaṃ dhyātvā svapatiṃ prāṇavallabham |
sarvaṃ bubodha hetuṃ taṃ priyatyāgamayaṃ mune

ततोऽतीव शुशोचाशु बुध्वा सा त्यागमात्मनः ।
शंभुना दक्षजा तस्मान्निश्वसंती मुहुर्मुहुः

tato'tīva śuśocāśu budhvā sā tyāgamātmanaḥ |
śaṃbhunā dakṣajā tasmānniśvasaṃtī muhurmuhuḥ

शिवस्तस्याः समाज्ञाय गुप्तं चक्रे मनोभवम् ।
सत्ये पणं स्वकीयं हि कथा बह्वीर्वदन्प्रभुः

śivastasyāḥ samājñāya guptaṃ cakre manobhavam |
satye paṇaṃ svakīyaṃ hi kathā bahvīrvadanprabhuḥ

सत्या प्राप स कैलासं कथयन् विविधाः कथा ।
वरे स्थित्वा निजं रूपं दधौ योगी समाधिभृत्

satyā prāpa sa kailāsaṃ kathayan vividhāḥ kathā |
vare sthitvā nijaṃ rūpaṃ dadhau yogī samādhibhṛt

तत्र तस्थौ सती धाम्नि महाविषण्णमानसा ।
न बुबोध चरित्रं तत्कश्चिच्च शिवयोर्मुने

tatra tasthau satī dhāmni mahāviṣaṇṇamānasā |
na bubodha caritraṃ tatkaścicca śivayormune

महान्कालो व्यतीयाय तयोरित्थं महामुने ।
स्वोपात्तदेहयोः प्रभ्वोर्लोकलीलानुसारिणोः

mahānkālo vyatīyāya tayoritthaṃ mahāmune |
svopāttadehayoḥ prabhvorlokalīlānusāriṇoḥ

ध्यानं तत्याज गिरिशस्ततस्स परमार्तिहृत् ।
तज्ज्ञात्वा जगदंबा हि सती तत्राजगाम सा

dhyānaṃ tatyāja giriśastatassa paramārtihṛt |
tajjñātvā jagadaṃbā hi satī tatrājagāma sā

ननामाथ शिवं देवी हृदयेन विदूयता ।
आसनं दत्तवाञ्शंभुः स्वसन्मुख उदारधीः

nanāmātha śivaṃ devī hṛdayena vidūyatā |
āsanaṃ dattavāñśaṃbhuḥ svasanmukha udāradhīḥ

कथयामास सुप्रीत्या कथा बह्वीर्मनोरमाः ।
निश्शोका कृतवान्सद्यो लीलां कृत्वा च तादृशीम्

kathayāmāsa suprītyā kathā bahvīrmanoramāḥ |
niśśokā kṛtavānsadyo līlāṃ kṛtvā ca tādṛśīm

पूर्ववत्सा सुखं लेभे तत्याज स्वपणं न सः ।
नेत्याश्चर्यं शिवे तात मंतव्यं परमेश्वरे

pūrvavatsā sukhaṃ lebhe tatyāja svapaṇaṃ na saḥ |
netyāścaryaṃ śive tāta maṃtavyaṃ parameśvare

इत्थं शिवाशिवकथां वदन्ति मुनयो मुने ।
किल केचिदविद्वांसो वियोगश्च कथं तयोः

itthaṃ śivāśivakathāṃ vadanti munayo mune |
kila kecidavidvāṃso viyogaśca kathaṃ tayoḥ

शिवाशिवचरित्रं को जानाति परमार्थतः ।
स्वेच्छया क्रीडतस्तो हि चरितं कुरुतस्सदा

śivāśivacaritraṃ ko jānāti paramārthataḥ |
svecchayā krīḍatasto hi caritaṃ kurutassadā

वागर्थाविव संपृक्तौ सदा खलु सतीशिवौ ।
तयोर्वियोगस्संभाव्यस्संभवेदिच्छया तयोः

vāgarthāviva saṃpṛktau sadā khalu satīśivau |
tayorviyogassaṃbhāvyassaṃbhavedicchayā tayoḥ