अध्याय 24: सती सीता बनकर श्रीराम को परखती हैं

ब्रह्मन् विधे प्रजानाथ महाप्राज्ञ कृपाकर ।
श्रावितं शंकरयशस्सतीशंकरयोः शुभम्

brahman vidhe prajānātha mahāprājña kṛpākara |
śrāvitaṃ śaṃkarayaśassatīśaṃkarayoḥ śubham

इदानीं ब्रूहि सत्प्रीत्या परं तद्यश उत्तमम् ।
किमकार्ष्टां हि तत्स्थौ वै चरितं दंपती शिवौ

idānīṃ brūhi satprītyā paraṃ tadyaśa uttamam |
kimakārṣṭāṃ hi tatsthau vai caritaṃ daṃpatī śivau

सतीशिवचरित्रं च शृणु मे प्रेमतो मुने ।
लौकिकीं गतिमाश्रित्य चिक्रीडाते सदान्वहम्

satīśivacaritraṃ ca śṛṇu me premato mune |
laukikīṃ gatimāśritya cikrīḍāte sadānvaham

ततस्सती महादेवी वियोगमलभन्मुने ।
स्वपतश्शंकरस्येति वदंत्येके सुबुद्धयः

tatassatī mahādevī viyogamalabhanmune |
svapataśśaṃkarasyeti vadaṃtyeke subuddhayaḥ

वागर्थाविव संपृक्तौ शक्तोशौ सर्वदा चितौ ।
कथं घटेत च तयोर्वियोगस्तत्त्वतो मुने

vāgarthāviva saṃpṛktau śaktośau sarvadā citau |
kathaṃ ghaṭeta ca tayorviyogastattvato mune

लीलारुचित्वादथ वा संघटेताऽखिलं च तत् ।
कुरुते यद्यदीशश्च सती च भवरीतिगौ

līlārucitvādatha vā saṃghaṭetā'khilaṃ ca tat |
kurute yadyadīśaśca satī ca bhavarītigau

सा त्यक्ता दक्षजा दृष्ट्वा पतिना जनकाध्वरे ।
शंभोरनादरात्तत्र देहं तत्याज संगता

sā tyaktā dakṣajā dṛṣṭvā patinā janakādhvare |
śaṃbhoranādarāttatra dehaṃ tatyāja saṃgatā

पुनर्हिमालये सैवाविर्भूता नामतस्सती ।
पार्वतीति शिवं प्राप तप्त्वा भूरि विवाहतः

punarhimālaye saivāvirbhūtā nāmatassatī |
pārvatīti śivaṃ prāpa taptvā bhūri vivāhataḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणस्स तु नारदः ।
पप्रच्छ च विधातारं शिवाशिवमहद्यशः

ityākarṇya vacastasya brahmaṇassa tu nāradaḥ |
papraccha ca vidhātāraṃ śivāśivamahadyaśaḥ

विष्णुशिष्य महाभाग विधे मे वद विस्तरात् ।
शिवाशिवचरित्रं तद्भवाचारपरानुगम्

viṣṇuśiṣya mahābhāga vidhe me vada vistarāt |
śivāśivacaritraṃ tadbhavācāraparānugam

किमर्थं शंकरो जायां तत्याज प्राणतः प्रियाम् ।
तस्मादाचक्ष्व मे तात विचित्रमिति मन्महे

kimarthaṃ śaṃkaro jāyāṃ tatyāja prāṇataḥ priyām |
tasmādācakṣva me tāta vicitramiti manmahe

कुतोऽह्यध्वरजः पुत्रां नादरोभूच्छिवस्य ते ।
कथं तत्याज सा देहं गत्वा तत्र पितृक्रतौ

kuto'hyadhvarajaḥ putrāṃ nādarobhūcchivasya te |
kathaṃ tatyāja sā dehaṃ gatvā tatra pitṛkratau

ततः किमभवत्तत्र किमकार्षीन्महेश्वरः ।
तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रद्धायुक् तच्छुतावहम्

tataḥ kimabhavattatra kimakārṣīnmaheśvaraḥ |
tatsarvaṃ me samācakṣva śraddhāyuk tacchutāvaham

शृणु तात परप्रीत्या मुनिभिस्सह नारद ।
सुतवर्य महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः

śṛṇu tāta paraprītyā munibhissaha nārada |
sutavarya mahāprājña caritaṃ śaśimaulinaḥ

नमस्कृत्य महेशानं हर्यादिसुरसेवितम् ।
परब्रह्म प्रवक्ष्यामि तच्चरित्रं महाद्भुतम्

namaskṛtya maheśānaṃ haryādisurasevitam |
parabrahma pravakṣyāmi taccaritraṃ mahādbhutam

सर्वेयं शिवलीला हि बहुलीलाकरः प्रभुः ।
स्वतंत्रो निर्विकारी च सती सापि हि तद्विधा

sarveyaṃ śivalīlā hi bahulīlākaraḥ prabhuḥ |
svataṃtro nirvikārī ca satī sāpi hi tadvidhā

अन्यथा कस्समर्थो हि तत्कर्मकरणे मुने ।
परमात्मा परब्रह्म स एव परमेश्वरः

anyathā kassamartho hi tatkarmakaraṇe mune |
paramātmā parabrahma sa eva parameśvaraḥ

यं सदा भजते श्रीशोऽहं चापि सकलाः सुराः ।
मुनयश्च महात्मानः सिद्धाश्च सनकादयः

yaṃ sadā bhajate śrīśo'haṃ cāpi sakalāḥ surāḥ |
munayaśca mahātmānaḥ siddhāśca sanakādayaḥ

शेषस्सदा यशो यस्य मुदा गायति नित्यशः ।
पारं न लभते तात स प्रभुश्शंकरः शिवः

śeṣassadā yaśo yasya mudā gāyati nityaśaḥ |
pāraṃ na labhate tāta sa prabhuśśaṃkaraḥ śivaḥ

तस्यैव लीलया सर्वोयमिति तत्त्वविभ्रमः ।
तत्र दोषो न कस्यापि सर्वव्यापी स प्रेरकः

tasyaiva līlayā sarvoyamiti tattvavibhramaḥ |
tatra doṣo na kasyāpi sarvavyāpī sa prerakaḥ

एकस्मिन्समये रुद्रस्सत्या त्रिभुवने भवः ।
वृषमारुह्य पर्याटद्रसां लीलाविशारदः

ekasminsamaye rudrassatyā tribhuvane bhavaḥ |
vṛṣamāruhya paryāṭadrasāṃ līlāviśāradaḥ

आगत्य दण्डकारण्यं पर्यटन् सागरांबराम् ।
दर्शयन् तत्र गां शोभां सत्यै सत्यपणः प्रभुः

āgatya daṇḍakāraṇyaṃ paryaṭan sāgarāṃbarām |
darśayan tatra gāṃ śobhāṃ satyai satyapaṇaḥ prabhuḥ

तत्र रामं ददर्शासौ लक्ष्मणेनान्वितं हरः ।
अन्विष्यंतं प्रियां सीतां रावणेन हृता छलात्

tatra rāmaṃ dadarśāsau lakṣmaṇenānvitaṃ haraḥ |
anviṣyaṃtaṃ priyāṃ sītāṃ rāvaṇena hṛtā chalāt

हा सीतेति प्रोच्चरंतं विरहाविष्टमानसम् ।
यतस्ततश्च पश्यंतं रुदंतं हि मुहुर्मुहुः

hā sīteti proccaraṃtaṃ virahāviṣṭamānasam |
yatastataśca paśyaṃtaṃ rudaṃtaṃ hi muhurmuhuḥ

समिच्छंतं च तत्प्राप्तिं पृच्छंतं तद्गतिं हृदा ।
कुजादिभ्यो नष्टधियमत्रपं शोकविह्वलम्

samicchaṃtaṃ ca tatprāptiṃ pṛcchaṃtaṃ tadgatiṃ hṛdā |
kujādibhyo naṣṭadhiyamatrapaṃ śokavihvalam

सूर्यवंशोद्भवं वीरं भूपं दशरथात्मजम् ।
भरताग्रजमानंदरहितं विगतप्रभम्

sūryavaṃśodbhavaṃ vīraṃ bhūpaṃ daśarathātmajam |
bharatāgrajamānaṃdarahitaṃ vigataprabham

पूर्णकामो वराधीनं प्राणमत्स्म मुदा हरः ।
रामं भ्रमन्तं विपिने सलक्ष्मणमुदारधीः

pūrṇakāmo varādhīnaṃ prāṇamatsma mudā haraḥ |
rāmaṃ bhramantaṃ vipine salakṣmaṇamudāradhīḥ

जयेत्युक्त्वाऽन्यतो गच्छन्नदात्तस्मै स्वदर्शनम् ।
रामाय विपिने तस्मिच्छंकरो भक्तवत्सलः

jayetyuktvā'nyato gacchannadāttasmai svadarśanam |
rāmāya vipine tasmicchaṃkaro bhaktavatsalaḥ

इतीदृशीं सतीं दृष्ट्वा शिवलीलां विमोहनीम् ।
सुविस्मिता शिवं प्राह शिवमायाविमोहिता

itīdṛśīṃ satīṃ dṛṣṭvā śivalīlāṃ vimohanīm |
suvismitā śivaṃ prāha śivamāyāvimohitā

देव देव परब्रह्म सर्वेश परमेश्वर ।
सेवंते त्वां सदा सर्वे हरिब्रह्मादयस्सुराः

deva deva parabrahma sarveśa parameśvara |
sevaṃte tvāṃ sadā sarve haribrahmādayassurāḥ

त्वं प्रणम्यो हि सर्वेषां सेव्यो ध्येयश्च सर्वदा ।
वेदांतवेद्यो यत्नेन निर्विकारी परप्रभुः

tvaṃ praṇamyo hi sarveṣāṃ sevyo dhyeyaśca sarvadā |
vedāṃtavedyo yatnena nirvikārī paraprabhuḥ

काविमौ पुरुषौ नाथ विरहव्याकुलाकृती ।
विचरंतौ वने क्लिष्टौ दीनौ वीरौ धनुर्धरौ

kāvimau puruṣau nātha virahavyākulākṛtī |
vicaraṃtau vane kliṣṭau dīnau vīrau dhanurdharau

तयोर्ज्येष्ठं कंजश्यामं दृष्ट्वा वै केन हेतुना ।
सुदितस्सुप्रसन्नात्माऽभवो भक्त इवाऽधुना

tayorjyeṣṭhaṃ kaṃjaśyāmaṃ dṛṣṭvā vai kena hetunā |
suditassuprasannātmā'bhavo bhakta ivā'dhunā

इति मे संशयं स्वामिञ्शंकर छेत्तुमर्हसि ।
सेव्यस्य सेवकेनैव घटते प्रणतिः प्रभो

iti me saṃśayaṃ svāmiñśaṃkara chettumarhasi |
sevyasya sevakenaiva ghaṭate praṇatiḥ prabho

आदिशक्तिस्सती देवी शिवा सा परमेश्वरी ।
शिवमायावशीभूत्वा पप्रच्छेत्थं शिवं प्रभुम्

ādiśaktissatī devī śivā sā parameśvarī |
śivamāyāvaśībhūtvā papracchetthaṃ śivaṃ prabhum

तदाकर्ण्य वचस्सत्याश्शंकरः परमेश्वरः ।
तदा विहस्य स प्राह सतीं लीलाविशारदः

tadākarṇya vacassatyāśśaṃkaraḥ parameśvaraḥ |
tadā vihasya sa prāha satīṃ līlāviśāradaḥ

शृणु देवि सति प्रीत्या यथार्थं वच्मि नच्छलम् ।
वरदानप्रभावात्तु प्रणामं चैवमादरात्

śṛṇu devi sati prītyā yathārthaṃ vacmi nacchalam |
varadānaprabhāvāttu praṇāmaṃ caivamādarāt

रामलक्ष्मणनामानौ भ्रातरौ वीरसम्मतौ ।
सूर्यवंशोद्भवौ देवि प्राज्ञौ दशरथात्मजौ

rāmalakṣmaṇanāmānau bhrātarau vīrasammatau |
sūryavaṃśodbhavau devi prājñau daśarathātmajau

गौरवर्णौ लघुर्बंधुश्शेषेशो लक्ष्मणाभिधः ।
ज्येष्ठो रामाभिधो विष्णुः पूर्णांशो निरुपद्रवः

gauravarṇau laghurbaṃdhuśśeṣeśo lakṣmaṇābhidhaḥ |
jyeṣṭho rāmābhidho viṣṇuḥ pūrṇāṃśo nirupadravaḥ

अवतीर्णं क्षितौ साधुरक्षणाय भवाय नः ।
इत्युक्त्वा विररामाऽसौ शंभुस्मृतिकरः प्रभुः

avatīrṇaṃ kṣitau sādhurakṣaṇāya bhavāya naḥ |
ityuktvā virarāmā'sau śaṃbhusmṛtikaraḥ prabhuḥ

श्रुत्वापीत्थं वचश्शम्भोर्न विशश्वास तन्मनः ।
शिवमाया बलवती सैव त्रैलोक्यमोहिनी

śrutvāpītthaṃ vacaśśambhorna viśaśvāsa tanmanaḥ |
śivamāyā balavatī saiva trailokyamohinī

अविश्वस्तं मनो ज्ञात्वा तस्याश्शंभुस्सनातनः ।
अवोचद्वचनं चेति प्रभुलीलाविशारदः

aviśvastaṃ mano jñātvā tasyāśśaṃbhussanātanaḥ |
avocadvacanaṃ ceti prabhulīlāviśāradaḥ

शृणु मद्वचनं देवि न विश्वसिति चेन्मनः ।
तव रामपरिक्षां हि कुरु तत्र स्वया धिया

śṛṇu madvacanaṃ devi na viśvasiti cenmanaḥ |
tava rāmaparikṣāṃ hi kuru tatra svayā dhiyā

विनश्यति यथा मोहस्तत्कुरु त्वं सति प्रिये ।
गत्वा तत्र स्थितस्तावद्वटे भव परीक्षिका

vinaśyati yathā mohastatkuru tvaṃ sati priye |
gatvā tatra sthitastāvadvaṭe bhava parīkṣikā

शिवाज्ञया सती तत्र गत्वाचिंतयदीश्वरी ।
कुर्यां परीक्षां च कथं रामस्य वनचारिणः

śivājñayā satī tatra gatvāciṃtayadīśvarī |
kuryāṃ parīkṣāṃ ca kathaṃ rāmasya vanacāriṇaḥ

सीतारूपमहं धृत्वा गच्छेयं रामसन्निधौ ।
यदि रामो हरिस्सर्वं विज्ञास्यति न चान्यथा

sītārūpamahaṃ dhṛtvā gaccheyaṃ rāmasannidhau |
yadi rāmo harissarvaṃ vijñāsyati na cānyathā

इत्थं विचार्य सीता सा भूत्वा रामसमीपतः ।
आगमत्तत्परीक्षार्थं सती मोहपरायणा

itthaṃ vicārya sītā sā bhūtvā rāmasamīpataḥ |
āgamattatparīkṣārthaṃ satī mohaparāyaṇā

सीतारूपां सतीं दृष्ट्वा जपन्नाम शिवेति च ।
विहस्य तत्प्रविज्ञाय नत्वावोचद्रघूद्वहः

sītārūpāṃ satīṃ dṛṣṭvā japannāma śiveti ca |
vihasya tatpravijñāya natvāvocadraghūdvahaḥ

प्रेमतस्त्वं सति ब्रूहि क्व शंभुस्ते नमोगतः ।
एका हि विपिने कस्मादागता पतिना विना

prematastvaṃ sati brūhi kva śaṃbhuste namogataḥ |
ekā hi vipine kasmādāgatā patinā vinā

त्यक्त्वा स्वरूपं कस्मात्ते धृतं रूपमिदं सति ।
ब्रूहि तत्कारणं देवि कृपां कृत्वा ममोपरि

tyaktvā svarūpaṃ kasmātte dhṛtaṃ rūpamidaṃ sati |
brūhi tatkāraṇaṃ devi kṛpāṃ kṛtvā mamopari

इति रामवचः श्रुत्वा चकितासीत्सती तदा ।
स्मृत्वा शिवोक्तं मत्वा चावितथं लज्जिता भृशम्

iti rāmavacaḥ śrutvā cakitāsītsatī tadā |
smṛtvā śivoktaṃ matvā cāvitathaṃ lajjitā bhṛśam

रामं विज्ञाय विष्णुं तं स्वरूपं संविधाय च ।
स्मृत्वा शिवपदं चित्ते सत्युवाच प्रसन्नधीः

rāmaṃ vijñāya viṣṇuṃ taṃ svarūpaṃ saṃvidhāya ca |
smṛtvā śivapadaṃ citte satyuvāca prasannadhīḥ

शिवो मया गणैश्चैव पर्यटन् वसुधां प्रभुः ।
इहागच्छच्च विपिने स्वतंत्रः परमेश्वरः

śivo mayā gaṇaiścaiva paryaṭan vasudhāṃ prabhuḥ |
ihāgacchacca vipine svataṃtraḥ parameśvaraḥ

अपश्यदत्र स त्वां हि सीतान्वेषणतत्परम् ।
सलक्ष्मणं विरहिणं सीतया श्लिष्टमानसम्

apaśyadatra sa tvāṃ hi sītānveṣaṇatatparam |
salakṣmaṇaṃ virahiṇaṃ sītayā śliṣṭamānasam

नत्वा त्वां स गतो मूले वटस्य स्थित एव हि ।
प्रशंसन् महिमानं ते वैष्णवं परमं मुदा

natvā tvāṃ sa gato mūle vaṭasya sthita eva hi |
praśaṃsan mahimānaṃ te vaiṣṇavaṃ paramaṃ mudā

चतुर्भुजं हरिं त्वां नो दृष्ट्वेव मुदितोऽभवत् ।
यथेदं रूपममलं पश्यन्नानंदमाप्तवान्

caturbhujaṃ hariṃ tvāṃ no dṛṣṭveva mudito'bhavat |
yathedaṃ rūpamamalaṃ paśyannānaṃdamāptavān

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभौर्भ्रममानीय चेतसि ।
तदाज्ञया परीक्षां ते कृतवत्य स्मि राघव

tacchrutvā vacanaṃ śaṃbhaurbhramamānīya cetasi |
tadājñayā parīkṣāṃ te kṛtavatya smi rāghava

ज्ञातं मे राम विष्णुस्त्वं दृष्टा ते प्रभुताऽखिला ।
निःसशंया तदापि तच्छृणु त्वं च महामते

jñātaṃ me rāma viṣṇustvaṃ dṛṣṭā te prabhutā'khilā |
niḥsaśaṃyā tadāpi tacchṛṇu tvaṃ ca mahāmate

कथं प्रणम्यस्त्वं तस्य सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः ।
कुरु निस्संशयां त्वं मां शमलं प्राप्नुहि द्रुतम्

kathaṃ praṇamyastvaṃ tasya satyaṃ brūhi mamāgrataḥ |
kuru nissaṃśayāṃ tvaṃ māṃ śamalaṃ prāpnuhi drutam

इत्याकर्ण्य वचस्तस्या रामश्चोत्फुल्ललोचनः ।
अस्मरत्स्वं प्रभुं शंभुं प्रेमाभूद्धृदि चाधिकम्

ityākarṇya vacastasyā rāmaścotphullalocanaḥ |
asmaratsvaṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ premābhūddhṛdi cādhikam

सत्या विनाज्ञया शंभुसमीपं नागमन्मुने ।
संवर्ण्य महिमानं च प्रावोचद्राघवस्सतीम्

satyā vinājñayā śaṃbhusamīpaṃ nāgamanmune |
saṃvarṇya mahimānaṃ ca prāvocadrāghavassatīm