अध्याय 23: महादेव माता सती को नवधा भक्ति सिखाते हैं

एवं कृत्वा विहारं वै शंकरेण च सा सती ।
संतुष्टा साभवच्चाति विरागा समजायत

evaṃ kṛtvā vihāraṃ vai śaṃkareṇa ca sā satī |
saṃtuṣṭā sābhavaccāti virāgā samajāyata

एकस्मिन्दिवसे देवी सती रहसि संगता ।
शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या न्यस्योच्चैः सुकृतांजलिः

ekasmindivase devī satī rahasi saṃgatā |
śivaṃ praṇamya sadbhaktyā nyasyoccaiḥ sukṛtāṃjaliḥ

सुप्रसन्नं प्रभुं नत्वा सा दक्षतनया सती ।
उवाच सांजलिर्भक्त्या विनयावनता ततः

suprasannaṃ prabhuṃ natvā sā dakṣatanayā satī |
uvāca sāṃjalirbhaktyā vinayāvanatā tataḥ

देवदेव महादेव करुणा सागर प्रभो ।
दीनोद्धर महायोगिन् कृपां कुरु ममोपरि

devadeva mahādeva karuṇā sāgara prabho |
dīnoddhara mahāyogin kṛpāṃ kuru mamopari

त्वं परः पुरुषस्स्वामी रजस्सत्त्वतमः परः ।
निर्गुणस्सगुणस्साक्षी निर्विकारी महाप्रभुः

tvaṃ paraḥ puruṣassvāmī rajassattvatamaḥ paraḥ |
nirguṇassaguṇassākṣī nirvikārī mahāprabhuḥ

धन्याहं ते प्रिया जाता कामिनी सुविहारिणी ।
जातस्त्वं मे पतिस्स्वामिन्भक्तिवात्सल्यतो हर

dhanyāhaṃ te priyā jātā kāminī suvihāriṇī |
jātastvaṃ me patissvāminbhaktivātsalyato hara

कृतो बहुसमा नाथ विहारः परमस्त्वया ।
संतुष्टाहं महेशान निवृत्तं मे मनस्ततः

kṛto bahusamā nātha vihāraḥ paramastvayā |
saṃtuṣṭāhaṃ maheśāna nivṛttaṃ me manastataḥ

ज्ञातुमिच्छामि देवेश परं तत्त्वं सुखावहम् ।
यं न संसारदुःखाद्वै तरेज्जीवोंजसा हर

jñātumicchāmi deveśa paraṃ tattvaṃ sukhāvaham |
yaṃ na saṃsāraduḥkhādvai tarejjīvoṃjasā hara

यत्कृत्वा विषयी जीवस्स लभेत्परमं पदम् ।
संसारी न भवेन्नाथ तत्त्वं वद कृपां कुरु

yatkṛtvā viṣayī jīvassa labhetparamaṃ padam |
saṃsārī na bhavennātha tattvaṃ vada kṛpāṃ kuru

इत्यपृच्छत्स्म सद्भक्त्या शंकरं सा सती मुने ।
आदिशक्तिर्महेशानी जीवोद्धाराय केवलम्

ityapṛcchatsma sadbhaktyā śaṃkaraṃ sā satī mune |
ādiśaktirmaheśānī jīvoddhārāya kevalam

आकर्ण्य तच्छिवः स्वामी स्वेच्छयोपात्तविग्रहः ।
अवोचत्परमप्रीतस्सतीं योगविरक्तधीः

ākarṇya tacchivaḥ svāmī svecchayopāttavigrahaḥ |
avocatparamaprītassatīṃ yogaviraktadhīḥ

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दाक्षायणि महेश्वरि ।
परं तत्त्वं तदेवानुशयी मुक्तो भवेद्यतः

śṛṇu devi pravakṣyāmi dākṣāyaṇi maheśvari |
paraṃ tattvaṃ tadevānuśayī mukto bhavedyataḥ

परतत्त्वं विजानीहि विज्ञानं परमेश्वरी ।
द्वितीयं स्मरणं यत्र नाहं ब्रह्मेति शुद्धधीः

paratattvaṃ vijānīhi vijñānaṃ parameśvarī |
dvitīyaṃ smaraṇaṃ yatra nāhaṃ brahmeti śuddhadhīḥ

तद्दुर्लभं त्रिलोकेस्मिंस्तज्ज्ञाता विरलः प्रिये ।
यादृशो यस्सदासोहं ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

taddurlabhaṃ trilokesmiṃstajjñātā viralaḥ priye |
yādṛśo yassadāsohaṃ brahmasākṣātparātparaḥ

तन्माता मम भक्तिश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
सुलभा मत्प्रसादाद्धि नवधा सा प्रकीर्तिता

tanmātā mama bhaktiśca bhuktimuktiphalapradā |
sulabhā matprasādāddhi navadhā sā prakīrtitā

भक्तौ ज्ञाने न भेदो हि तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम् ।
विज्ञानं न भवत्येव सति भक्तिविरोधिनः

bhaktau jñāne na bhedo hi tatkartussarvadā sukham |
vijñānaṃ na bhavatyeva sati bhaktivirodhinaḥ

भक्त्या हीनस्सदाहं वै तत्प्रभावाद्गृहेष्वपि ।
नीचानां जातिहीनानां यामि देवि न संशयः

bhaktyā hīnassadāhaṃ vai tatprabhāvādgṛheṣvapi |
nīcānāṃ jātihīnānāṃ yāmi devi na saṃśayaḥ

सा भक्तिर्द्विविधा देवि सगुणा निर्गुणा मता ।
वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा त्ववरा स्मृता

sā bhaktirdvividhā devi saguṇā nirguṇā matā |
vaidhī svābhāvikī yā yā varā sā tvavarā smṛtā

नैष्ठिक्या नैष्ठिकी भेदाद्द्विविधे द्विविधे हि ते ।
षड्विधा नैष्ठिकी ज्ञेया द्वितीयैकविधा स्मृता

naiṣṭhikyā naiṣṭhikī bhedāddvividhe dvividhe hi te |
ṣaḍvidhā naiṣṭhikī jñeyā dvitīyaikavidhā smṛtā

विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः ।
तयोर्बहुविधत्वाच्च तत्त्वं त्वन्यत्र वर्णितम्

vihitāvihitābhedāttāmanekāṃ vidurbudhāḥ |
tayorbahuvidhatvācca tattvaṃ tvanyatra varṇitam

ते नवांगे उभे ज्ञेये वर्णिते मुनिभिः प्रिये ।
वर्णयामि नवांगानि प्रेमतः शृणु दक्षजे

te navāṃge ubhe jñeye varṇite munibhiḥ priye |
varṇayāmi navāṃgāni premataḥ śṛṇu dakṣaje

श्रवणं कीर्तनं चैव स्मरणं सेवनं तथा ।
दास्यं तथार्चनं देवि वंदनं मम सर्वदा

śravaṇaṃ kīrtanaṃ caiva smaraṇaṃ sevanaṃ tathā |
dāsyaṃ tathārcanaṃ devi vaṃdanaṃ mama sarvadā

सख्यमात्मार्पणं चेति नवांगानि विदुर्बुधाः ।
उपांगानि शिवे तस्या बहूनि कथितानि वै

sakhyamātmārpaṇaṃ ceti navāṃgāni vidurbudhāḥ |
upāṃgāni śive tasyā bahūni kathitāni vai

शृणु देवि नवांगानां लक्षणानि पृथक्पृथक् ।
मम भक्तेर्मनो दत्त्वा भक्ति मुक्तिप्रदानि हि

śṛṇu devi navāṃgānāṃ lakṣaṇāni pṛthakpṛthak |
mama bhaktermano dattvā bhakti muktipradāni hi

कथादेर्नित्यसम्मानं कुर्वन्देहादिभिर्मुदा ।
स्थिरासनेन तत्पानं यत्तच्छ्रवणमुच्यते

kathādernityasammānaṃ kurvandehādibhirmudā |
sthirāsanena tatpānaṃ yattacchravaṇamucyate

हृदाकाशेन संपश्यञ् जन्मकर्माणि वै मम ।
प्रीत्याचोच्चारणं तेषामेतत्कीर्तनमुच्यते

hṛdākāśena saṃpaśyañ janmakarmāṇi vai mama |
prītyācoccāraṇaṃ teṣāmetatkīrtanamucyate

व्यापकं देवि मां दृष्ट्वा नित्यं सर्वत्र सर्वदा ।
निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

vyāpakaṃ devi māṃ dṛṣṭvā nityaṃ sarvatra sarvadā |
nirbhayatvaṃ sadā loke smaraṇaṃ tadudāhṛtam

अरुणोदयमारभ्य सेवाकालेंचिता हृदा ।
निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्

aruṇodayamārabhya sevākāleṃcitā hṛdā |
nirbhayatvaṃ sadā loke smaraṇaṃ tadudāhṛtam

सदा सेव्यानुकूल्येन सेवनं तद्धि गोगणैः ।
हृदयामृतभोगेन प्रियं दास्यमुदाहृतम्

sadā sevyānukūlyena sevanaṃ taddhi gogaṇaiḥ |
hṛdayāmṛtabhogena priyaṃ dāsyamudāhṛtam

सदा भृत्यानुकूल्येन विधिना मे परात्मने ।
अर्पणं षोडशानां वै पाद्यादीनां तदर्चनम्

sadā bhṛtyānukūlyena vidhinā me parātmane |
arpaṇaṃ ṣoḍaśānāṃ vai pādyādīnāṃ tadarcanam

मंत्रोच्चारणध्यानाभ्यां मनसा वचसा क्रमात् ।
यदष्टांगेन भूस्पर्शं तद्वै वंदनमुच्यते

maṃtroccāraṇadhyānābhyāṃ manasā vacasā kramāt |
yadaṣṭāṃgena bhūsparśaṃ tadvai vaṃdanamucyate

मंगलामंगलं यद्यत्करोतीतीश्वरो हि मे ।
सर्वं तन्मंगलायेति विश्वासः सख्यलक्षणम्

maṃgalāmaṃgalaṃ yadyatkarotītīśvaro hi me |
sarvaṃ tanmaṃgalāyeti viśvāsaḥ sakhyalakṣaṇam

कृत्वा देहादिकं तस्य प्रीत्यै सर्वं तदर्पणम् ।
निर्वाहाय च शून्यत्वं यत्तदात्मसमर्पणम्

kṛtvā dehādikaṃ tasya prītyai sarvaṃ tadarpaṇam |
nirvāhāya ca śūnyatvaṃ yattadātmasamarpaṇam

नवांगानीति मद्भक्तेर्भुक्तिमुक्तिप्रदानि च ।
मम प्रियाणि चातीव ज्ञानोत्पत्तिकराणि च

navāṃgānīti madbhakterbhuktimuktipradāni ca |
mama priyāṇi cātīva jñānotpattikarāṇi ca

उपांगानि च मद्भक्तेर्बहूनि कथितानि वै ।
बिल्वादिसेवनादीनि समू ह्यानि विचारतः

upāṃgāni ca madbhakterbahūni kathitāni vai |
bilvādisevanādīni samū hyāni vicārataḥ

इत्थं सांगोपांगभक्तिर्मम सर्वोत्तमा प्रिये ।
ज्ञानवैराग्यजननी मुक्तिदासी विराजते

itthaṃ sāṃgopāṃgabhaktirmama sarvottamā priye |
jñānavairāgyajananī muktidāsī virājate

सर्वकर्मफलोत्पत्तिस्सर्वदा त्वत्समप्रिया ।
यच्चित्ते सा स्थिता नित्यं सर्वदा सोति मत्प्रियः

sarvakarmaphalotpattissarvadā tvatsamapriyā |
yaccitte sā sthitā nityaṃ sarvadā soti matpriyaḥ

त्रैलोक्ये भक्तिसदृशः पंथा नास्ति सुखावहः ।
चतुर्युगेषु देवेशि कलौ तु सुविशेषतः

trailokye bhaktisadṛśaḥ paṃthā nāsti sukhāvahaḥ |
caturyugeṣu deveśi kalau tu suviśeṣataḥ

कलौ तु ज्ञानवैरागो वृद्धरूपौ निरुत्सवौ ।
ग्राहकाभावतो देवि जातौ जर्जर तामति

kalau tu jñānavairāgo vṛddharūpau nirutsavau |
grāhakābhāvato devi jātau jarjara tāmati

कलौ प्रत्यक्षफलदा भक्तिस्सर्वयुगेष्वपि ।
तत्प्रभावादहं नित्यं तद्वशो नात्र संशयः

kalau pratyakṣaphaladā bhaktissarvayugeṣvapi |
tatprabhāvādahaṃ nityaṃ tadvaśo nātra saṃśayaḥ

यो भक्तिमान्पुमाँल्लोके सदाहं तत्सहायकृत् ।
विघ्नहर्ता रिपुस्तस्य दंड्यो नात्र च संशयः

yo bhaktimānpumām̐lloke sadāhaṃ tatsahāyakṛt |
vighnahartā ripustasya daṃḍyo nātra ca saṃśayaḥ

भक्तहेतोरहं देवि कालं क्रोधपरिप्लुतः
अदहं वह्निना नेत्रभवेन निजरक्षकः

bhaktahetorahaṃ devi kālaṃ krodhapariplutaḥ
adahaṃ vahninā netrabhavena nijarakṣakaḥ

भक्तहेतोरहं देवि रव्युपर्यभवं किल ।
अतिक्रोधान्वितः शूलं गृहीत्वाऽन्वजयं पुरा

bhaktahetorahaṃ devi ravyuparyabhavaṃ kila |
atikrodhānvitaḥ śūlaṃ gṛhītvā'nvajayaṃ purā

भक्तहेतोरहं देवि रावणं सगणं क्रुधा ।
त्यजति स्म कृतो नैव पक्षपातो हि तस्य वै

bhaktahetorahaṃ devi rāvaṇaṃ sagaṇaṃ krudhā |
tyajati sma kṛto naiva pakṣapāto hi tasya vai

भक्तहेतोरहं देवि व्यासं हि कुमतिग्रहम् ।
काश्या न्यसारयत् क्रोधाद्दण्डयित्वा च नंदिना

bhaktahetorahaṃ devi vyāsaṃ hi kumatigraham |
kāśyā nyasārayat krodhāddaṇḍayitvā ca naṃdinā

किं बहूक्तेन देवेशि भक्त्याधीनस्सदा ह्यहम् ।
तत्कर्तुं पुरुषस्यातिवशगो नात्र संशयः

kiṃ bahūktena deveśi bhaktyādhīnassadā hyaham |
tatkartuṃ puruṣasyātivaśago nātra saṃśayaḥ

इत्थमाकर्ण्य भक्तेस्तु महत्त्वं दक्षजा सती ।
जहर्षातीव मनसि प्रणनाम शिवं मुदा

itthamākarṇya bhaktestu mahattvaṃ dakṣajā satī |
jaharṣātīva manasi praṇanāma śivaṃ mudā

पुनः पप्रच्छ सद्भक्त्या तत्काण्डविषयं मुने ।
शास्त्रं सुखकरं लोके जीवोद्धारपरायणम्

punaḥ papraccha sadbhaktyā tatkāṇḍaviṣayaṃ mune |
śāstraṃ sukhakaraṃ loke jīvoddhāraparāyaṇam

सयंत्रमंत्रशास्त्रं च तन्माहात्म्यं विशेषतः ।
अन्यानि धर्मवस्तूनि जीवोद्धारकराणि हि

sayaṃtramaṃtraśāstraṃ ca tanmāhātmyaṃ viśeṣataḥ |
anyāni dharmavastūni jīvoddhārakarāṇi hi

शंकरोपि तदाकर्ण्य सतीं प्रश्नं प्रहृष्टधीः ।
वर्णयामास सुप्रीत्या जीवोद्धाराय कृत्स्नशः

śaṃkaropi tadākarṇya satīṃ praśnaṃ prahṛṣṭadhīḥ |
varṇayāmāsa suprītyā jīvoddhārāya kṛtsnaśaḥ

तत्र शास्त्रं सयंत्रं हि सपंचाङ्गं महेश्वरः ।
बभाषे महिमानं च तत्तद्दैववरस्य वै

tatra śāstraṃ sayaṃtraṃ hi sapaṃcāṅgaṃ maheśvaraḥ |
babhāṣe mahimānaṃ ca tattaddaivavarasya vai

सेतिहासकथं तेषां भक्तमाहात्म्यमेव च ।
सवर्णाश्रमधर्मांश्च नृपधर्मान् मुनीश्वर

setihāsakathaṃ teṣāṃ bhaktamāhātmyameva ca |
savarṇāśramadharmāṃśca nṛpadharmān munīśvara

सुतस्त्रीधर्ममाहात्म्यं वर्णाश्रममनश्वरम् ।
वैद्यशास्त्रं तथा ज्योतिश्शास्त्रं जीवसुखावहम्

sutastrīdharmamāhātmyaṃ varṇāśramamanaśvaram |
vaidyaśāstraṃ tathā jyotiśśāstraṃ jīvasukhāvaham

सामुद्रिकं परं शास्त्रमन्यच्छास्त्राणि भूरिशः ।
कृपां कृत्वा महे शानो वर्णयामास तत्त्वतः

sāmudrikaṃ paraṃ śāstramanyacchāstrāṇi bhūriśaḥ |
kṛpāṃ kṛtvā mahe śāno varṇayāmāsa tattvataḥ

इत्थं त्रिलोकसुखदौ सर्वज्ञौ च सतीशिवौ ।
लोकोपकारकरणधृतसद्गुणविग्रहौ

itthaṃ trilokasukhadau sarvajñau ca satīśivau |
lokopakārakaraṇadhṛtasadguṇavigrahau

चिक्रीडाते बहुविधे कैलासे हिमवद्गिरौ ।
अन्यस्थलेषु च तदा परब्रह्मस्वरूपिणौ

cikrīḍāte bahuvidhe kailāse himavadgirau |
anyasthaleṣu ca tadā parabrahmasvarūpiṇau