अध्याय 22: वर्षा ऋतु में सती निवास माँगती हैं

कदाचिदथ दक्षस्य तनया जलदागमे ।
कैलासक्ष्माभृतः प्राह प्रस्थस्थं वृषभध्वजम्

kadācidatha dakṣasya tanayā jaladāgame |
kailāsakṣmābhṛtaḥ prāha prasthasthaṃ vṛṣabhadhvajam

देव देव महादेव शंभो मत्प्राणवल्लभ ।
शृणु मे वचनं नाथ श्रुत्वा तत्कुरु मानद

deva deva mahādeva śaṃbho matprāṇavallabha |
śṛṇu me vacanaṃ nātha śrutvā tatkuru mānada

घनागमोयं संप्राप्तः कालः परमदुस्सहः ।
अनेकवर्णमेघौघास्संगीतांबरदिक्चयाः

ghanāgamoyaṃ saṃprāptaḥ kālaḥ paramadussahaḥ |
anekavarṇameghaughāssaṃgītāṃbaradikcayāḥ

विवांति वाता हृदयं हारयंतीत वेगिनः ।
कदंबरजसा धौताः पाथोबिन्दुविकर्षणाः

vivāṃti vātā hṛdayaṃ hārayaṃtīta veginaḥ |
kadaṃbarajasā dhautāḥ pāthobinduvikarṣaṇāḥ

मेघानां गर्जितैरुच्चैर्धारासारं विमुंचताम् ।
विद्युत्पताकिनां तीव्रः क्षुब्धं स्यात्कस्य नो मनः

meghānāṃ garjitairuccairdhārāsāraṃ vimuṃcatām |
vidyutpatākināṃ tīvraḥ kṣubdhaṃ syātkasya no manaḥ

न सूर्यो दृश्यते नापि मेघच्छन्नो निशापतिः ।
दिवापि रात्रिवद्भाति विरहि व्यसनाकरः

na sūryo dṛśyate nāpi meghacchanno niśāpatiḥ |
divāpi rātrivadbhāti virahi vyasanākaraḥ

मेघानैकत्र तिष्ठंतो ध्वनन्त पवनेरिताः ।
पतंत इव लोकानां दृश्यंते मूर्ध्नि शंकर

meghānaikatra tiṣṭhaṃto dhvananta pavaneritāḥ |
pataṃta iva lokānāṃ dṛśyaṃte mūrdhni śaṃkara

वाताहता महावृक्षा नर्तंत इव चांबरे ।
दृश्यंते हर भीरूणां त्रासदाः कामुकेप्सिता

vātāhatā mahāvṛkṣā nartaṃta iva cāṃbare |
dṛśyaṃte hara bhīrūṇāṃ trāsadāḥ kāmukepsitā

स्निग्धनीलांजनस्याशु सदिवौघस्य पृष्ठतः ।
बलाकराजी वात्युच्चैर्यमुनापृष्ठफेनवत्

snigdhanīlāṃjanasyāśu sadivaughasya pṛṣṭhataḥ |
balākarājī vātyuccairyamunāpṛṣṭhaphenavat

क्षपाक्षयेषवलयं दृश्यते कालिकागता ।
अंबुधाविव संदीप्तपावको वडवामुखः

kṣapākṣayeṣavalayaṃ dṛśyate kālikāgatā |
aṃbudhāviva saṃdīptapāvako vaḍavāmukhaḥ

प्रारोहंतीह सस्यानि मंदिरं प्राङ्गणेष्वपि ।
किमन्यत्र विरूपाक्ष सस्यौद्भूतिं वदाम्यहम्

prārohaṃtīha sasyāni maṃdiraṃ prāṅgaṇeṣvapi |
kimanyatra virūpākṣa sasyaudbhūtiṃ vadāmyaham

श्यामलै राजतैरक्तैर्विशदोयं हिमाचलः ।
मंदराश्रयमेघौघः पत्रैर्दुग्धांबुधिर्यथा

śyāmalai rājatairaktairviśadoyaṃ himācalaḥ |
maṃdarāśrayameghaughaḥ patrairdugdhāṃbudhiryathā

असमश्रीश्च कुटिलं भेजे यस्याथ किंशुकान् ।
उच्चावचान् कलौ लक्ष्मीर्गन्ता संत्यज्य सज्जनान्

asamaśrīśca kuṭilaṃ bheje yasyātha kiṃśukān |
uccāvacān kalau lakṣmīrgantā saṃtyajya sajjanān

मंदारस्तन पीलूनां शब्देन हृषिता मुहुः ।
केकायंते प्रतिवने सततं पृष्ठसूचकम्

maṃdārastana pīlūnāṃ śabdena hṛṣitā muhuḥ |
kekāyaṃte prativane satataṃ pṛṣṭhasūcakam

मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः ।
धारासारशरैस्तापं पेतुः प्रतिपथोद्गतम्

meghotsukānāṃ madhuraścātakānāṃ manoharaḥ |
dhārāsāraśaraistāpaṃ petuḥ pratipathodgatam

मेघानां पश्य मद्देहे दुर्नयं करकोत्करैः ।
ये छादयंत्यनुगते मयूरांश्चातकांस्तथा

meghānāṃ paśya maddehe durnayaṃ karakotkaraiḥ |
ye chādayaṃtyanugate mayūrāṃścātakāṃstathā

शिखसारंगयोर्दृष्ट्वा मित्रादपि पराभवम् ।
हर्षं गच्छंति गिरिशं विदूरमपि मानसम्

śikhasāraṃgayordṛṣṭvā mitrādapi parābhavam |
harṣaṃ gacchaṃti giriśaṃ vidūramapi mānasam

एतस्मिन्विषमे काले नीलं काकाश्चकोरकाः ।
कुर्वंति त्वां विना गेहान् कथं शांतिमवाप्स्यसि

etasminviṣame kāle nīlaṃ kākāścakorakāḥ |
kurvaṃti tvāṃ vinā gehān kathaṃ śāṃtimavāpsyasi

महतीवाद्य नो भीतिर्मा मेघोत्था पिनाकधृक् ।
यतस्व यस्माद्वासाय माचिरं वचनान्मम

mahatīvādya no bhītirmā meghotthā pinākadhṛk |
yatasva yasmādvāsāya māciraṃ vacanānmama

कैलासे वा हिमाद्रौ वा महाकाश्यामथ क्षितौ ।
तत्रोपयोग्यं संवासं कुरु त्वं वृषभध्वज

kailāse vā himādrau vā mahākāśyāmatha kṣitau |
tatropayogyaṃ saṃvāsaṃ kuru tvaṃ vṛṣabhadhvaja

एवमुक्तस्तया शंभुर्दाक्षायण्या तथाऽसकृत ।
संजहास च शीर्षस्थचन्द्ररश्मिस्मितालयम्

evamuktastayā śaṃbhurdākṣāyaṇyā tathā'sakṛta |
saṃjahāsa ca śīrṣasthacandraraśmismitālayam

अथोवाच सतीं देवीं स्मितभिन्नौष्ठसंपुटः ॥ ।
महात्मा सर्वतत्त्वज्ञस्तोषयन्परमेश्वरः

athovāca satīṃ devīṃ smitabhinnauṣṭhasaṃpuṭaḥ || |
mahātmā sarvatattvajñastoṣayanparameśvaraḥ

यत्र प्रीत्यै मया कार्यो वासस्तव मनोहरे ।
मेघास्तत्र न गंतारः कदाचिदपि मत्प्रिये

yatra prītyai mayā kāryo vāsastava manohare |
meghāstatra na gaṃtāraḥ kadācidapi matpriye

मेघा नितंबपर्यंतं संचरंति महीभृतः ।
सदा प्रालेयसानोस्तु वर्षास्वपि मनोहरे

meghā nitaṃbaparyaṃtaṃ saṃcaraṃti mahībhṛtaḥ |
sadā prāleyasānostu varṣāsvapi manohare

कैलासस्य तथा देवि पादगाः प्रायशो घनाः ।
संचरंति न गच्छंति तत ऊर्द्ध्वं कदाचन

kailāsasya tathā devi pādagāḥ prāyaśo ghanāḥ |
saṃcaraṃti na gacchaṃti tata ūrddhvaṃ kadācana

सुमेरोर्वा गिरेरूर्द्ध्वं न गच्छंति बलाहकाः ।
जम्बूमूलं समासाद्य पुष्करावर्तकादयः

sumerorvā girerūrddhvaṃ na gacchaṃti balāhakāḥ |
jambūmūlaṃ samāsādya puṣkarāvartakādayaḥ

इत्युक्तेषु गिरीन्द्रेषु यस्योपरि भवेद्धि ते ।
मनोरुचिर्निवासाय तमाचक्ष्व द्रुतं हि मे

ityukteṣu girīndreṣu yasyopari bhaveddhi te |
manorucirnivāsāya tamācakṣva drutaṃ hi me

स्वेच्छाविहारैस्तव कौतुकानि सुवर्णपक्षानिलवृन्दवृन्दैः ।
शब्दोत्तरंगैर्मधुरस्वनैस्तैर्मुदोपगेयानि गिरौ हिमोत्थे

svecchāvihāraistava kautukāni suvarṇapakṣānilavṛndavṛndaiḥ |
śabdottaraṃgairmadhurasvanaistairmudopageyāni girau himotthe

सिद्धाङ्गनास्ते रचितासना भुवमिच्छंति चैवोपहृतं सकौतुकम् ।
स्वेच्छाविहारे मणिकुट्टिमे गिरौ कुर्वन्ति चेष्यंति फलादिदानकैः

siddhāṅganāste racitāsanā bhuvamicchaṃti caivopahṛtaṃ sakautukam |
svecchāvihāre maṇikuṭṭime girau kurvanti ceṣyaṃti phalādidānakaiḥ

फणीन्द्रकन्या गिरिकन्यकाश्च या नागकन्याश्च तुरंगमुख्याः ।
सर्वास्तु तास्ते सततं सहायतां समाचरिष्यंत्यनुमोदविभ्रमैः

phaṇīndrakanyā girikanyakāśca yā nāgakanyāśca turaṃgamukhyāḥ |
sarvāstu tāste satataṃ sahāyatāṃ samācariṣyaṃtyanumodavibhramaiḥ

रूपं तदेवमतुलं वदनं सुचारु दृष्ट्वांगना निजवपुर्निजकांतिसह्यम् ।
हेला निजे वपुषि रूपगणेषु नित्यं कर्तार इत्यनिमिषेक्षणचारुरूपाः

rūpaṃ tadevamatulaṃ vadanaṃ sucāru dṛṣṭvāṃganā nijavapurnijakāṃtisahyam |
helā nije vapuṣi rūpagaṇeṣu nityaṃ kartāra ityanimiṣekṣaṇacārurūpāḥ

या मेनका पर्वतराज जाया रूपैर्गुणैः ख्यातवती त्रिलोके ।
सा चापि ते तत्र मनोनुमोदं नित्यं करिष्यत्यनुनाथनाद्यैः

yā menakā parvatarāja jāyā rūpairguṇaiḥ khyātavatī triloke |
sā cāpi te tatra manonumodaṃ nityaṃ kariṣyatyanunāthanādyaiḥ

पुरं हि वर्गैर्गिंरिराजवंद्यैः प्रीतिं विचिन्वद्भिरुदाररूपा ।
शिक्षा सदा ते खलु शोचितापि कार्याऽन्वहं प्रीतियुता गुणाद्यैः

puraṃ hi vargairgiṃrirājavaṃdyaiḥ prītiṃ vicinvadbhirudārarūpā |
śikṣā sadā te khalu śocitāpi kāryā'nvahaṃ prītiyutā guṇādyaiḥ

विचित्रैः कोकिलालापमोदैः कुंजगणावृतम् ।
सदा वसंतप्रभवं गंतुमिच्छसि किं प्रिये

vicitraiḥ kokilālāpamodaiḥ kuṃjagaṇāvṛtam |
sadā vasaṃtaprabhavaṃ gaṃtumicchasi kiṃ priye

नानाबहुजलापूर्णसरश्शीत समावृतम् ।
पद्मिनीशतशोयुक्तमचलेन्द्रं हिमालयम्

nānābahujalāpūrṇasaraśśīta samāvṛtam |
padminīśataśoyuktamacalendraṃ himālayam

सर्वकामप्रदैर्वृक्षैश्शाद्वलैः कल्पसंज्ञकैः ।
सक्षणं पश्य कुसुमान्यथाश्वकरि गोव्रजे

sarvakāmapradairvṛkṣaiśśādvalaiḥ kalpasaṃjñakaiḥ |
sakṣaṇaṃ paśya kusumānyathāśvakari govraje

प्रशांतश्वापदगणं मुनिभिर्यतिभिर्वृतम् ।
देवालयं महामाये नानामृगगणैर्युतम्

praśāṃtaśvāpadagaṇaṃ munibhiryatibhirvṛtam |
devālayaṃ mahāmāye nānāmṛgagaṇairyutam

स्फटिक स्वर्णवप्राद्यै राजतैश्च विराजितम् ।
मानसादिसरोरंगैरभितः परिशोभितम्

sphaṭika svarṇavaprādyai rājataiśca virājitam |
mānasādisaroraṃgairabhitaḥ pariśobhitam

हिरण्मयै रत्ननालैः पंकजैर्मुकुलैर्वृतम् ।
शिशुमारैस्तथासंख्यैः कच्छपैर्मकरैः करैः

hiraṇmayai ratnanālaiḥ paṃkajairmukulairvṛtam |
śiśumāraistathāsaṃkhyaiḥ kacchapairmakaraiḥ karaiḥ

निषेवितं मंजुलैश्च तथा नीलोत्पलादिभिः ।
देवेशि तस्मान्मुक्तैश्च सर्वगंधैश्च कुंकुमैः

niṣevitaṃ maṃjulaiśca tathā nīlotpalādibhiḥ |
deveśi tasmānmuktaiśca sarvagaṃdhaiśca kuṃkumaiḥ

लसद्गंधजलैः शुभ्रैरापूर्णैः स्वच्छकांतिभिः ।
शाद्वलैस्तरुणैस्तुंगैस्तीरस्थैरुपशोभितम्

lasadgaṃdhajalaiḥ śubhrairāpūrṇaiḥ svacchakāṃtibhiḥ |
śādvalaistaruṇaistuṃgaistīrasthairupaśobhitam

नृत्यद्भिरिव शाखोटैर्वर्जयंतं स्वसंभवम् ।
कामदेवैस्सारसैश्च मत्तचक्रांगशोभितैः

nṛtyadbhiriva śākhoṭairvarjayaṃtaṃ svasaṃbhavam |
kāmadevaissārasaiśca mattacakrāṃgaśobhitaiḥ

मधुराराविभिर्मोदकारिभिर्भ्रमरादिभिः ।
शब्दायमानं च मुदा कामोद्दीपनकारकम्

madhurārāvibhirmodakāribhirbhramarādibhiḥ |
śabdāyamānaṃ ca mudā kāmoddīpanakārakam

वासवस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
अग्नेः कोणपराजस्य मारुतस्य परस्य च

vāsavasya kuberasya yamasya varuṇasya ca |
agneḥ koṇaparājasya mārutasya parasya ca

पुरीभिश्शोभिशिखरं मेरोरुच्चैस्सुरालयम् ।
रंभाशचीमेनकादिरंभोरुगणसेवितम्

purībhiśśobhiśikharaṃ meroruccaissurālayam |
raṃbhāśacīmenakādiraṃbhorugaṇasevitam

किं त्वमिच्छसि सर्वेषां पर्वतानां हि भूभृताम् ।
सारभूते महारम्ये संविहर्तुं महागिरौ

kiṃ tvamicchasi sarveṣāṃ parvatānāṃ hi bhūbhṛtām |
sārabhūte mahāramye saṃvihartuṃ mahāgirau

तत्र देवी सखियुता साप्सरोगणमंडिता ।
नित्यं करिष्यति शची तव योग्यां सहायताम्

tatra devī sakhiyutā sāpsarogaṇamaṃḍitā |
nityaṃ kariṣyati śacī tava yogyāṃ sahāyatām

अथवा मम कैलासे पर्वतेंद्रे सदाश्रये ।
स्थानमिच्छसि वित्तेशपुरीपरिविराजिते

athavā mama kailāse parvateṃdre sadāśraye |
sthānamicchasi vitteśapurīparivirājite

गंगाजलौघप्रयते पूर्णचन्द्रसमप्रभे ।
दरीषु सानुषु सदा ब्रह्मकन्याभ्युदीरिते

gaṃgājalaughaprayate pūrṇacandrasamaprabhe |
darīṣu sānuṣu sadā brahmakanyābhyudīrite

नानामृगगणैर्युक्ते पद्माकरशतावृते ।
सर्वैर्गुणैश्च सद्वस्तुसुमेरोरपि सुंदरि

nānāmṛgagaṇairyukte padmākaraśatāvṛte |
sarvairguṇaiśca sadvastusumerorapi suṃdari

स्थानेष्वेतेषु यत्रापि तवांतःकरणे स्पृहा ।
तं द्रुतं मे समाचक्ष्व वासकर्तास्मि तत्र ते

sthāneṣveteṣu yatrāpi tavāṃtaḥkaraṇe spṛhā |
taṃ drutaṃ me samācakṣva vāsakartāsmi tatra te

इतीरिते शंकरेण तदा दाक्षायणी शनैः ।
इदमाह महादेवं लक्षणं स्वप्रकाशनम्

itīrite śaṃkareṇa tadā dākṣāyaṇī śanaiḥ |
idamāha mahādevaṃ lakṣaṇaṃ svaprakāśanam

हिमाद्रावेव वसितुमहमिच्छे त्वया सह ।
न चिरात्कुरु संवासं तस्मिन्नेव महागिरौ

himādrāveva vasitumahamicche tvayā saha |
na cirātkuru saṃvāsaṃ tasminneva mahāgirau

अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य हरः परममोहितः ।
हिमाद्रिशिखरं तुंगं दाक्षायण्या समं ययौ

atha tadvākyamākarṇya haraḥ paramamohitaḥ |
himādriśikharaṃ tuṃgaṃ dākṣāyaṇyā samaṃ yayau

सिद्धांगनागणयुतमगम्यं चैव पक्षिभिः ।
अगमच्छिखरं रम्यं सरसीवनराजितम्

siddhāṃganāgaṇayutamagamyaṃ caiva pakṣibhiḥ |
agamacchikharaṃ ramyaṃ sarasīvanarājitam

विचित्ररूपैः कमलैः शिखरं रत्नकर्बुरम् ।
बालार्कसदृशं शंभुराससाद सतीसखः

vicitrarūpaiḥ kamalaiḥ śikharaṃ ratnakarburam |
bālārkasadṛśaṃ śaṃbhurāsasāda satīsakhaḥ

स्फटिकाभ्रमये तस्मिन् शादवलद्रुमराजिते
विचित्रपुष्पावलिभिस्सरसोभिश्च संयुते

sphaṭikābhramaye tasmin śādavaladrumarājite
vicitrapuṣpāvalibhissarasobhiśca saṃyute

प्रफुल्लतरुशाखाग्रं गुंजद्भ्रमरसेवितम् ।
पंकेरुहैः प्रफुल्लैश्च नीलोत्पलचयैस्तथा

praphullataruśākhāgraṃ guṃjadbhramarasevitam |
paṃkeruhaiḥ praphullaiśca nīlotpalacayaistathā

शोभितं चक्रवाकाद्यैः कादंबैर्हंसशंकुभिः ।
प्रमत्तसारसैः क्रौंचैर्नीलस्कंधैश्च शब्दितैः

śobhitaṃ cakravākādyaiḥ kādaṃbairhaṃsaśaṃkubhiḥ |
pramattasārasaiḥ krauṃcairnīlaskaṃdhaiśca śabditaiḥ

पुंस्कोकिलानां निनदैर्मधुरैर्गणसेवितैः ।
तुरंगवदनैस्सिद्धैरप्सरोभिश्च गुह्यकैः

puṃskokilānāṃ ninadairmadhurairgaṇasevitaiḥ |
turaṃgavadanaissiddhairapsarobhiśca guhyakaiḥ

विद्याधरीभिर्देवीभिः किन्नरीभिर्विहारितम् ।
पुरंध्रीभिः पार्वतीभिः कन्याभिरभिसंगतम्

vidyādharībhirdevībhiḥ kinnarībhirvihāritam |
puraṃdhrībhiḥ pārvatībhiḥ kanyābhirabhisaṃgatam

विपंचीतांत्रिकामत्तमृदंगपटहस्वनैः ।
नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कौतुकोत्थैश्च शोभितम्

vipaṃcītāṃtrikāmattamṛdaṃgapaṭahasvanaiḥ |
nṛtyadbhirapsarobhiśca kautukotthaiśca śobhitam

देविकाभिर्दीर्घिकाभिर्गंधिभिस्सुसमावृतम् ।
प्रफुल्लकुसुमैर्नित्यं सकुंजैरुपशोभितम्

devikābhirdīrghikābhirgaṃdhibhissusamāvṛtam |
praphullakusumairnityaṃ sakuṃjairupaśobhitam

शैलराजपुराभ्यर्णे शिखरे वृषभध्वजः ।
सह सत्या चिरं रेमे एवंभूतेषु शोभनम्

śailarājapurābhyarṇe śikhare vṛṣabhadhvajaḥ |
saha satyā ciraṃ reme evaṃbhūteṣu śobhanam

तस्मिन्स्वर्गसमे स्थाने दिव्यमानेन शंकरः ।
दशवर्षसहस्राणि रेमे सत्या समं मुदा

tasminsvargasame sthāne divyamānena śaṃkaraḥ |
daśavarṣasahasrāṇi reme satyā samaṃ mudā

स कदाचित्ततस्स्थानादन्यद्याति स्थलं हरः ।
कदाचिन्मेरुशिखरं देवी देववृतं सदा

sa kadācittatassthānādanyadyāti sthalaṃ haraḥ |
kadācinmeruśikharaṃ devī devavṛtaṃ sadā

द्वीपान्नाना तथोद्यानवनानि वसुधातलम् ।
गत्वागत्वा पुनस्तत्राभ्येत्य रेमे सतीसुखम्

dvīpānnānā tathodyānavanāni vasudhātalam |
gatvāgatvā punastatrābhyetya reme satīsukham

न जज्ञे स दिवा रात्रौ न ब्रह्मणि तपस्समम् ।
सत्यां हि मनसा शंभुः प्रीतिमेव चकार ह

na jajñe sa divā rātrau na brahmaṇi tapassamam |
satyāṃ hi manasā śaṃbhuḥ prītimeva cakāra ha

एवं महादेवमुखं सत्यपश्यत्स्म सर्वदा ।
महादेवोऽपि सर्वत्र सदाद्राक्षीत्सतीमुखम्

evaṃ mahādevamukhaṃ satyapaśyatsma sarvadā |
mahādevo'pi sarvatra sadādrākṣītsatīmukham

एवमन्योन्यसंसर्गादनुरागमहीरुहम् ।
वर्द्धयामासतुः कालीशिवौ भावांबुसेचनैः

evamanyonyasaṃsargādanurāgamahīruham |
varddhayāmāsatuḥ kālīśivau bhāvāṃbusecanaiḥ