अध्याय 15: सती शिव के लिए नन्दा व्रत करती हैं

अथैकदा पितुः पार्श्वे तिष्ठंतीं तां सतीमहम् ।
त्वया सह मुनेद्राक्षं सारभूतां त्रिलोकके

athaikadā pituḥ pārśve tiṣṭhaṃtīṃ tāṃ satīmaham |
tvayā saha munedrākṣaṃ sārabhūtāṃ trilokake

पित्रा नमस्कृतं वीक्ष्य सत्कृतं त्वां च मां सती ।
प्रणनाम मुदा भक्त्या लोकलीलानुसारिणी

pitrā namaskṛtaṃ vīkṣya satkṛtaṃ tvāṃ ca māṃ satī |
praṇanāma mudā bhaktyā lokalīlānusāriṇī

प्रणामांते सतीं वीक्ष्य दक्षदत्तशुभासने ।
स्थितोहं नारद त्वं च विनतामहमागदम्

praṇāmāṃte satīṃ vīkṣya dakṣadattaśubhāsane |
sthitohaṃ nārada tvaṃ ca vinatāmahamāgadam

त्वामेव यः कामयते यन्तु कामयसे सति ।
तमाप्नुहि पतिं देवं सर्वज्ञं जगदीश्वरम्

tvāmeva yaḥ kāmayate yantu kāmayase sati |
tamāpnuhi patiṃ devaṃ sarvajñaṃ jagadīśvaram

यो नान्यां जगृहे नापि गृह्णाति न ग्रहीष्यति ।
जायां स ते पतिर्भूयादनन्यसदृशश्शुभे

yo nānyāṃ jagṛhe nāpi gṛhṇāti na grahīṣyati |
jāyāṃ sa te patirbhūyādananyasadṛśaśśubhe

इत्युक्त्वा सुचिरं तां वै स्थित्वा दक्षालये पुनः ।
विसृष्टौ तेन संयातौ स्वस्थानं तौ च नारद

ityuktvā suciraṃ tāṃ vai sthitvā dakṣālaye punaḥ |
visṛṣṭau tena saṃyātau svasthānaṃ tau ca nārada

दक्षोभवच्च सुप्रीतः तदाकर्ण्य गतज्वरः ।
आददे तनयां स्वां तां मत्वा हि परमेश्वरीम्

dakṣobhavacca suprītaḥ tadākarṇya gatajvaraḥ |
ādade tanayāṃ svāṃ tāṃ matvā hi parameśvarīm

इत्थं विहारै रुचिरैः कौमारैर्भक्तवत्सला ।
जहाववस्थां कौमारीं स्वेच्छाधृतनराकृतिः

itthaṃ vihārai ruciraiḥ kaumārairbhaktavatsalā |
jahāvavasthāṃ kaumārīṃ svecchādhṛtanarākṛtiḥ

बाल्यं व्यतीत्य सा प्राप किञ्चिद्यौवनतां सती ।
अतीव तपसांगेन सर्वांगेषु मनोहरा

bālyaṃ vyatītya sā prāpa kiñcidyauvanatāṃ satī |
atīva tapasāṃgena sarvāṃgeṣu manoharā

दक्षस्तां वीक्ष्य लोकेशः प्रोद्भिन्नांतर्वयस्थिताम् ।
चिंतयामास भर्गाय कथं दास्य इमां सुताम्

dakṣastāṃ vīkṣya lokeśaḥ prodbhinnāṃtarvayasthitām |
ciṃtayāmāsa bhargāya kathaṃ dāsya imāṃ sutām

अथ सापि स्वयं भर्गं प्राप्तुमैच्छत्तदान्वहम् ।
पितुर्मनोगतिं ज्ञात्वा मातुर्निकटमागमत्

atha sāpi svayaṃ bhargaṃ prāptumaicchattadānvaham |
piturmanogatiṃ jñātvā māturnikaṭamāgamat

पप्रच्छाज्ञां तपोहेतोश्शंकरस्य विनीतधीः ।
मातुश्शिवाथ वैरिण्यास्सा सखी परमेश्वरी

papracchājñāṃ tapohetośśaṃkarasya vinītadhīḥ |
mātuśśivātha vairiṇyāssā sakhī parameśvarī

ततस्सती महेशानं पतिं प्राप्तुं दृढव्रता ।
सा तमाराधयामास गृहे मातुरनुज्ञया

tatassatī maheśānaṃ patiṃ prāptuṃ dṛḍhavratā |
sā tamārādhayāmāsa gṛhe māturanujñayā

आश्विने मासि नन्दायां तिथावानर्च भक्तितः ।
गुडौदनैस्सलवणैर्हरं नत्वा निनाय तम्

āśvine māsi nandāyāṃ tithāvānarca bhaktitaḥ |
guḍaudanaissalavaṇairharaṃ natvā nināya tam

कार्तिकस्य चतुर्दश्यामपूपैः पायसैरपि ।
समाकीर्णैस्समाराध्य सस्मार परमेश्वरम्

kārtikasya caturdaśyāmapūpaiḥ pāyasairapi |
samākīrṇaissamārādhya sasmāra parameśvaram

मार्गशीर्षेऽसिताष्टम्यां सतिलैस्सयवौदनैः ।
पूजयित्वा हरं कीलैर्निनाय दिवसान् सती

mārgaśīrṣe'sitāṣṭamyāṃ satilaissayavaudanaiḥ |
pūjayitvā haraṃ kīlairnināya divasān satī

पौषे तु शुक्लसप्तम्यां कृत्वा जागरणं निशि ।
अपूजयच्छिवं प्रातः कृशरान्नेन सा सती

pauṣe tu śuklasaptamyāṃ kṛtvā jāgaraṇaṃ niśi |
apūjayacchivaṃ prātaḥ kṛśarānnena sā satī

माघे तु पौर्णमास्यां स कृत्वा जागरणं निशि ।
आर्द्रवस्त्रा नदीतीरेऽकरोच्छंकरपूजनम्

māghe tu paurṇamāsyāṃ sa kṛtvā jāgaraṇaṃ niśi |
ārdravastrā nadītīre'karocchaṃkarapūjanam

तपस्यसितभूतायां कृत्वा जागरणं निशि ॥ ।
विशेषतस्समानर्च शैलूषैस्सर्वयामसु

tapasyasitabhūtāyāṃ kṛtvā jāgaraṇaṃ niśi || |
viśeṣatassamānarca śailūṣaissarvayāmasu

चैत्रे शुक्लचतुर्दश्यां पलाशैर्दमनैश्शिवम् ।
अपूजयद्दिवारात्रौ संस्मरन् सा निनाय तम्

caitre śuklacaturdaśyāṃ palāśairdamanaiśśivam |
apūjayaddivārātrau saṃsmaran sā nināya tam

राधशुक्लतृतीयायां तिलाहारयवौदनैः ।
पूजयित्वा सती रुद्रं नव्यैर्मासं निनाय तम्

rādhaśuklatṛtīyāyāṃ tilāhārayavaudanaiḥ |
pūjayitvā satī rudraṃ navyairmāsaṃ nināya tam

ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां वै रात्रै संपूज्य शंकरम् ।
वसनैर्बृहतीपुष्पैर्निराहारा निनाय तम्

jyeṣṭhasya pūrṇimāyāṃ vai rātrai saṃpūjya śaṃkaram |
vasanairbṛhatīpuṣpairnirāhārā nināya tam

आषाढस्य चतुर्दश्यां शुक्लायां कृष्णवाससा ।
बृहतीकुसुमैः पूजा रुद्रस्याकारि वै तया

āṣāḍhasya caturdaśyāṃ śuklāyāṃ kṛṣṇavāsasā |
bṛhatīkusumaiḥ pūjā rudrasyākāri vai tayā

श्रावणस्य सिताष्टम्यां चतुर्दश्यां च सा शिवम् ।
यज्ञोपवीतैर्वासोभिः पवित्रैरप्यपूजयत्

śrāvaṇasya sitāṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ ca sā śivam |
yajñopavītairvāsobhiḥ pavitrairapyapūjayat

भाद्रे कृष्णत्रयोदश्यां पुष्पैर्नानाविधैः फलैः ।
संपूज्य च चतुर्दश्यां चकार जलभो जनम्

bhādre kṛṣṇatrayodaśyāṃ puṣpairnānāvidhaiḥ phalaiḥ |
saṃpūjya ca caturdaśyāṃ cakāra jalabho janam

नानाविधैः फलैः पुष्पैस्सस्यैस्तत्कालसंभवैः ।
चक्रे सुनियताहारा जपन्मासे शिवार्चनम्

nānāvidhaiḥ phalaiḥ puṣpaissasyaistatkālasaṃbhavaiḥ |
cakre suniyatāhārā japanmāse śivārcanam

सर्वमासे सर्वदिने शिवार्चनरता सती ।
दृढव्रताभवद्देवी स्वेच्छाधृतनराकृतिः

sarvamāse sarvadine śivārcanaratā satī |
dṛḍhavratābhavaddevī svecchādhṛtanarākṛtiḥ

इत्थं नंदाव्रतं कृत्स्नं समाप्य सुसमाहिता ।
दध्यौ शिवं सती प्रेम्णा निश्चलाभूदनन्यधीः

itthaṃ naṃdāvrataṃ kṛtsnaṃ samāpya susamāhitā |
dadhyau śivaṃ satī premṇā niścalābhūdananyadhīḥ

एतस्मिन्नंतरे देवा मुनयश्चाखिला मुने ।
विष्णुं मां च पुरस्कृत्य ययुर्द्रष्टुं सतीतपः

etasminnaṃtare devā munayaścākhilā mune |
viṣṇuṃ māṃ ca puraskṛtya yayurdraṣṭuṃ satītapaḥ

दृष्टागत्य सती देवैर्मूर्ता सिद्धिरिवापरा ।
शिवध्यानमहामग्ना सिद्धावस्थां गता तदा

dṛṣṭāgatya satī devairmūrtā siddhirivāparā |
śivadhyānamahāmagnā siddhāvasthāṃ gatā tadā

चक्रुः सर्वे सुरास्सत्ये मुदा सांजलयो नतिम् ।
मुनयश्च नतस्कंधा विष्ण्वाद्याः प्रीतमानसाः

cakruḥ sarve surāssatye mudā sāṃjalayo natim |
munayaśca nataskaṃdhā viṣṇvādyāḥ prītamānasāḥ

अथ सर्वे सुप्रसन्ना विष्ण्वाद्याश्च सुरर्षयः ।
प्रशशंसुस्तपस्तस्यास्सत्यास्तस्मात्सविस्मयाः

atha sarve suprasannā viṣṇvādyāśca surarṣayaḥ |
praśaśaṃsustapastasyāssatyāstasmātsavismayāḥ

ततः प्रणम्य तां देवीं पुनस्ते मुनयस्सुराः ।
जग्मुर्गिरिवरं सद्यः कैलासं शिववल्लभम्

tataḥ praṇamya tāṃ devīṃ punaste munayassurāḥ |
jagmurgirivaraṃ sadyaḥ kailāsaṃ śivavallabham

सावित्रीसहितश्चाहं सह लक्ष्म्या मुदान्वितः ।
वासुदेवोपि भगवाञ्जगामाथ हरांतिकम्

sāvitrīsahitaścāhaṃ saha lakṣmyā mudānvitaḥ |
vāsudevopi bhagavāñjagāmātha harāṃtikam

गत्वा तत्र प्रभुं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सुसंभ्रमाः ।
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

gatvā tatra prabhuṃ dṛṣṭvā supraṇamya susaṃbhramāḥ |
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ karau baddhvā vinamrakāḥ

नमो भगवते तुभ्यं यत एतच्चराचरम् ।
पुरुषाय महेशाय परेशाय महात्मने

namo bhagavate tubhyaṃ yata etaccarācaram |
puruṣāya maheśāya pareśāya mahātmane

आदिबीजाय सर्वेषां चिद्रूपाय पराय च ।
ब्रह्मणे निर्विकाराय प्रकृतेः पुरुषस्य च

ādibījāya sarveṣāṃ cidrūpāya parāya ca |
brahmaṇe nirvikārāya prakṛteḥ puruṣasya ca

य इदं प्रतिपंच्येदं येनेदं विचकास्ति हि ।
यस्मादिदं यतश्चेदं यस्येदं त्वं च यत्नतः

ya idaṃ pratipaṃcyedaṃ yenedaṃ vicakāsti hi |
yasmādidaṃ yataścedaṃ yasyedaṃ tvaṃ ca yatnataḥ

योस्मात्परस्माच्च परो निर्विकारी महाप्रभुः ।
ईक्षते यस्स्वात्मनीदं तं नताः स्म स्वयंभुवम्

yosmātparasmācca paro nirvikārī mahāprabhuḥ |
īkṣate yassvātmanīdaṃ taṃ natāḥ sma svayaṃbhuvam

अविद्धदृक् परः साक्षी सर्वात्मा ऽनेकरूपधृक् ।
आत्मभूतः परब्रह्म तपंतं शरणं गताः

aviddhadṛk paraḥ sākṣī sarvātmā 'nekarūpadhṛk |
ātmabhūtaḥ parabrahma tapaṃtaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

न यस्य देवा ऋषयः सिद्धाश्च न विदुः पदम् ।
कः पुनर्जंतुरपरो ज्ञातुमर्हति वेदितुम्

na yasya devā ṛṣayaḥ siddhāśca na viduḥ padam |
kaḥ punarjaṃturaparo jñātumarhati veditum

दिदृक्षवो यस्य पदं मुक्तसंगास्सुसाधवः ।
चरितं सुगतिर्नस्त्वं सलोकव्रतमव्रणम्

didṛkṣavo yasya padaṃ muktasaṃgāssusādhavaḥ |
caritaṃ sugatirnastvaṃ salokavratamavraṇam

त्वज्जन्मादिविकारा नो विद्यंते केपि दुःखदा ।
तथापि मायया त्वं हि गृह्णासि कृपया च तान्

tvajjanmādivikārā no vidyaṃte kepi duḥkhadā |
tathāpi māyayā tvaṃ hi gṛhṇāsi kṛpayā ca tān

तस्मै नमः परेशाय तुभ्यमाश्चर्यकर्मणे ।
नमो गिरां विदूराय ब्रह्मणे परमात्मने

tasmai namaḥ pareśāya tubhyamāścaryakarmaṇe |
namo girāṃ vidūrāya brahmaṇe paramātmane

अरूपायोरुरूपाय परायानंतशक्तये ।
त्रिलोकपतये सर्वसाक्षिणे सर्वगाय च

arūpāyorurūpāya parāyānaṃtaśaktaye |
trilokapataye sarvasākṣiṇe sarvagāya ca

नम आत्मप्रदीपाय निर्वाणसुखसंपदे ।
ज्ञानात्मने नमस्तेऽस्तु व्यापकायेश्वराय च

nama ātmapradīpāya nirvāṇasukhasaṃpade |
jñānātmane namaste'stu vyāpakāyeśvarāya ca

नैष्कर्म्येण सुलभ्याय कैवल्यपतये नमः ।
पुरुषाय परेशाय नमस्ते सर्वदाय च

naiṣkarmyeṇa sulabhyāya kaivalyapataye namaḥ |
puruṣāya pareśāya namaste sarvadāya ca

क्षेत्रज्ञायात्मरूपाय सर्वप्रत्ययहेतवे

kṣetrajñāyātmarūpāya sarvapratyayahetave

सर्वाध्यक्षाय महते मूलप्रकृतये नमः ।
पुरुषाय परेशाय नमस्ते सर्वदाय च

sarvādhyakṣāya mahate mūlaprakṛtaye namaḥ |
puruṣāya pareśāya namaste sarvadāya ca

त्रिनेत्रायेषुवक्त्राय सदाभासाय ते नमः ।
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे निष्कारण नमोस्तु ते

trinetrāyeṣuvaktrāya sadābhāsāya te namaḥ |
sarvendriyaguṇadraṣṭre niṣkāraṇa namostu te

त्रिलोककारणायाथापवर्गाय नमोनमः ।
अपवर्गप्रदायाशु शरणागततारिणे

trilokakāraṇāyāthāpavargāya namonamaḥ |
apavargapradāyāśu śaraṇāgatatāriṇe

सर्वाम्नायागमानां चोदधये परमेष्ठिने ।
परायणाय भक्तानां गुणानां च नमोस्तु ते

sarvāmnāyāgamānāṃ codadhaye parameṣṭhine |
parāyaṇāya bhaktānāṃ guṇānāṃ ca namostu te

नमो गुणारणिच्छन्न चिदूष्माय महेश्वर ।
मूढदुष्प्राप्तरूपाय ज्ञानिहृद्वासिने सदा

namo guṇāraṇicchanna cidūṣmāya maheśvara |
mūḍhaduṣprāptarūpāya jñānihṛdvāsine sadā

पशुपाशविमोक्षाय भक्तसन्मुक्तिदाय च ।
स्वप्रकाशाय नित्यायाऽव्ययायाजस्रसंविदे

paśupāśavimokṣāya bhaktasanmuktidāya ca |
svaprakāśāya nityāyā'vyayāyājasrasaṃvide

प्रत्यग्द्रष्ट्रैऽविकाराय परमैश्वर्य धारिणे ।
यं भजन्ति चतुर्वर्गे कामयंतीष्टसद्गतिम् ।
सोऽभूदकरुणस्त्वं नः प्रसन्नो भव ते नमः

pratyagdraṣṭrai'vikārāya paramaiśvarya dhāriṇe |
yaṃ bhajanti caturvarge kāmayaṃtīṣṭasadgatim |
so'bhūdakaruṇastvaṃ naḥ prasanno bhava te namaḥ

एकांतिनः कंचनार्थं भक्ता वांछंति यस्य न ।
केवलं चरितं ते ते गायंति परमंगलम्

ekāṃtinaḥ kaṃcanārthaṃ bhaktā vāṃchaṃti yasya na |
kevalaṃ caritaṃ te te gāyaṃti paramaṃgalam

अक्षरं परमं ब्रह्मतमव्यक्ताकृतिं विभुम् ।
अध्यात्मयोगगम्यं त्वां परिपूर्णं स्तुमो वयम्

akṣaraṃ paramaṃ brahmatamavyaktākṛtiṃ vibhum |
adhyātmayogagamyaṃ tvāṃ paripūrṇaṃ stumo vayam

अतींद्रियमनाधारं सर्वाधारमहेतुकम् ।
अनंतमाद्यं सूक्ष्मं त्वां प्रणमामोऽखिलेश्वरम्

atīṃdriyamanādhāraṃ sarvādhāramahetukam |
anaṃtamādyaṃ sūkṣmaṃ tvāṃ praṇamāmo'khileśvaram

हर्यादयोऽखिला देवास्तथा लोकाश्चराचराः ।
नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः

haryādayo'khilā devāstathā lokāścarācarāḥ |
nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ

यथार्चिषोग्नेस्सवितुर्यांति निर्यांति वासकृत् ।
गभस्तयस्तथायं वै प्रवाहो गौण उच्यते

yathārciṣognessavituryāṃti niryāṃti vāsakṛt |
gabhastayastathāyaṃ vai pravāho gauṇa ucyate

न त्वं देवो ऽसुरो मर्त्यो न तिर्यङ् न द्विजः प्रभो ।
न स्त्री न षंढो न पुमान्सदसन्न च किंचन

na tvaṃ devo 'suro martyo na tiryaṅ na dvijaḥ prabho |
na strī na ṣaṃḍho na pumānsadasanna ca kiṃcana

निषेधशेषस्सर्वं त्वं विश्वकृद्विश्व पालकः ।
विश्वलयकृद्विश्वात्मा प्रणतास्स्मस्तमीश्वरम्

niṣedhaśeṣassarvaṃ tvaṃ viśvakṛdviśva pālakaḥ |
viśvalayakṛdviśvātmā praṇatāssmastamīśvaram

योगरंधितकर्माणो यं प्रपश्यन्ति योगिनः ।
योगसंभाविते चित्ते योगेशं त्वां नता वयम्

yogaraṃdhitakarmāṇo yaṃ prapaśyanti yoginaḥ |
yogasaṃbhāvite citte yogeśaṃ tvāṃ natā vayam

नमोस्तु तेऽसह्यवेग शक्तित्रय त्रयीमय ।
नमः प्रसन्नपालाय नमस्ते भूरिशक्तये

namostu te'sahyavega śaktitraya trayīmaya |
namaḥ prasannapālāya namaste bhūriśaktaye

कदिंद्रियाणां दुर्गेशानवाप्य परवर्त्मने ।
भक्तोद्धाररतायाथ नमस्ते गूढवर्चसे

kadiṃdriyāṇāṃ durgeśānavāpya paravartmane |
bhaktoddhāraratāyātha namaste gūḍhavarcase

यच्छक्त्याहं धियात्मानं हंत वेद न मूढधी ।
तं दुरत्ययमाहात्म्यं त्वां नतः स्मो महाप्रभुम्

yacchaktyāhaṃ dhiyātmānaṃ haṃta veda na mūḍhadhī |
taṃ duratyayamāhātmyaṃ tvāṃ nataḥ smo mahāprabhum

इति स्तुत्वा महादेवं सर्वे विष्ण्वादिकास्सुराः ।
तूष्णीमासन्प्रभोरग्रे सद्भक्तिनतकंधराः

iti stutvā mahādevaṃ sarve viṣṇvādikāssurāḥ |
tūṣṇīmāsanprabhoragre sadbhaktinatakaṃdharāḥ