अध्याय 14: माता सती का जन्म और बाललीला

एतस्मिन्नन्तरे देवमुने लोकपितामह ।
तत्रागममहं प्रीत्या ज्ञात्वा तच्चरितं द्रुतम्

etasminnantare devamune lokapitāmaha |
tatrāgamamahaṃ prītyā jñātvā taccaritaṃ drutam

असांत्वयमहं दक्षं पूर्ववत्सुविचक्षणः ।
अकार्षं तेन सुस्नेहं तव सुप्रीतिमावहन्

asāṃtvayamahaṃ dakṣaṃ pūrvavatsuvicakṣaṇaḥ |
akārṣaṃ tena susnehaṃ tava suprītimāvahan

स्वात्मजं मुनिवर्यं त्वां सुप्रीत्या देववल्लभम् ।
समाश्वास्य समादाय प्रत्यपद्ये स्वधाम ह

svātmajaṃ munivaryaṃ tvāṃ suprītyā devavallabham |
samāśvāsya samādāya pratyapadye svadhāma ha

ततः प्रजापतिर्दक्षोऽनुनीतो मे निजस्त्रियाम् ।
जनयामास दुहितॄस्सुभगाः षष्टिसंमिताः

tataḥ prajāpatirdakṣo'nunīto me nijastriyām |
janayāmāsa duhitṝssubhagāḥ ṣaṣṭisaṃmitāḥ

तासां विवाहकृतवान्धर्मादिभिरतंद्रितः ।
तदेव शृणु सुप्रीत्या प्रवदामि मुनीश्वर

tāsāṃ vivāhakṛtavāndharmādibhirataṃdritaḥ |
tadeva śṛṇu suprītyā pravadāmi munīśvara

ददौ दश सुता दक्षो धर्माय विधिवन्मुने ।
त्रयोदश कश्यपाय मुनये त्रिनवेंदवे

dadau daśa sutā dakṣo dharmāya vidhivanmune |
trayodaśa kaśyapāya munaye trinaveṃdave

भूतांगिरः कृशाश्वेभ्यो द्वेद्वे पुत्री प्रदत्तवान् ।
तार्क्ष्याय चापरः कन्या प्रसूतिप्रसवैर्यतः

bhūtāṃgiraḥ kṛśāśvebhyo dvedve putrī pradattavān |
tārkṣyāya cāparaḥ kanyā prasūtiprasavairyataḥ

त्रिलोकाः पूरितास्तन्नो वर्ण्यते व्यासतो भयात्

trilokāḥ pūritāstanno varṇyate vyāsato bhayāt

केचिद्वदंति तां ज्येष्ठां मध्यमां चापरे शिवाम् ।
सर्वानन्तरजां केचित्कल्पभेदात्त्रयं च सत

kecidvadaṃti tāṃ jyeṣṭhāṃ madhyamāṃ cāpare śivām |
sarvānantarajāṃ kecitkalpabhedāttrayaṃ ca sata

अनंतरं सुतोत्पत्तेः सपत्नीकः प्रजापतिः ।
दक्षो दधौ सुप्रीत्मा तां मनसा जगदम्बिकाम्

anaṃtaraṃ sutotpatteḥ sapatnīkaḥ prajāpatiḥ |
dakṣo dadhau suprītmā tāṃ manasā jagadambikām

अतः प्रेम्णा च तुष्टाव गिरा गद्गदया हि सः ।
भूयोभूयो नमस्कृत्य सांजलिर्विनयान्वितः

ataḥ premṇā ca tuṣṭāva girā gadgadayā hi saḥ |
bhūyobhūyo namaskṛtya sāṃjalirvinayānvitaḥ

सन्तुष्टा सा तदा देवी विचारं मनसीति च ।
चक्रेऽवतारं वीरिण्यां कुर्यां पणविपूर्तये

santuṣṭā sā tadā devī vicāraṃ manasīti ca |
cakre'vatāraṃ vīriṇyāṃ kuryāṃ paṇavipūrtaye

अथ सोवास मनसि दक्षस्य जगदम्बिका ।
विललास तदातीव स दक्षो मुनिसत्तम

atha sovāsa manasi dakṣasya jagadambikā |
vilalāsa tadātīva sa dakṣo munisattama

सुमुहूर्तेनाथ दक्षोऽपि स्वपत्न्यां निदधे मुदा ।
दक्षपत्न्यास्तदा चित्ते शिवोवास दयान्विता

sumuhūrtenātha dakṣo'pi svapatnyāṃ nidadhe mudā |
dakṣapatnyāstadā citte śivovāsa dayānvitā

आविर्बभूवुश्चिह्नानि दोहदस्याखिलानि वै

āvirbabhūvuścihnāni dohadasyākhilāni vai

विरेजे वीरिणी तात हृष्टचित्ताधिका च सा ।
शिवावासप्रभावात्तु महामंगल रूपिणी

vireje vīriṇī tāta hṛṣṭacittādhikā ca sā |
śivāvāsaprabhāvāttu mahāmaṃgala rūpiṇī

कुलस्य संपदश्चैव श्रुतेश्चित्तसमुन्नतेः ।
व्यधत्त सुक्रिया दक्षः प्रीत्या पुंसवनादिकाः

kulasya saṃpadaścaiva śruteścittasamunnateḥ |
vyadhatta sukriyā dakṣaḥ prītyā puṃsavanādikāḥ

उत्सवोतीव संजातस्तदा तेषु च कर्मसु ।
वित्तं ददौ द्विजातिभ्यो यथाकामं प्रजापतिः

utsavotīva saṃjātastadā teṣu ca karmasu |
vittaṃ dadau dvijātibhyo yathākāmaṃ prajāpatiḥ

अथ तस्मिन्नवसरे सर्वे हर्यादयस्सुराः ।
ज्ञात्वा गर्भगतां देवीं वीरिण्यास्ते मुदं ययुः

atha tasminnavasare sarve haryādayassurāḥ |
jñātvā garbhagatāṃ devīṃ vīriṇyāste mudaṃ yayuḥ

तत्रागत्य च सर्वे ते तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् ।
लोकोपकारकरिणीं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः

tatrāgatya ca sarve te tuṣṭuvurjagadambikām |
lokopakārakariṇīṃ praṇamya ca muhurmuhuḥ

कृत्वा ततस्ते बहुधा प्रशंसां हृष्टमानसाः ।
दक्षप्रजापतेश्चैव वीरिण्यास्स्वगृहं ययुः

kṛtvā tataste bahudhā praśaṃsāṃ hṛṣṭamānasāḥ |
dakṣaprajāpateścaiva vīriṇyāssvagṛhaṃ yayuḥ

गतेषु नवमासेषु कारयित्वा च लौकिकीम् ।
गतिं शिवा च पूर्णे सा दशमे मासि नारद

gateṣu navamāseṣu kārayitvā ca laukikīm |
gatiṃ śivā ca pūrṇe sā daśame māsi nārada

आविर्बभूव पुरतो मातुस्सद्यस्तदा मुने ।
मुहूर्ते सुखदे चन्द्रग्रहतारानुकूलके

āvirbabhūva purato mātussadyastadā mune |
muhūrte sukhade candragrahatārānukūlake

तस्यां तु जातमात्रायां सुप्रीतोऽसौ प्रजापतिः ।
सैव देवीति तां मेने दृष्ट्वा तां तेजसोल्बणाम्

tasyāṃ tu jātamātrāyāṃ suprīto'sau prajāpatiḥ |
saiva devīti tāṃ mene dṛṣṭvā tāṃ tejasolbaṇām

तदाभूत्पुष्पसद्वृष्टिर्मेघाश्च ववृषुर्जलम् ।
दिशश्शांता द्रुतं तस्यां जातायां च मुनीश्वर

tadābhūtpuṣpasadvṛṣṭirmeghāśca vavṛṣurjalam |
diśaśśāṃtā drutaṃ tasyāṃ jātāyāṃ ca munīśvara

अवादयंत त्रिदशाश्शुभवाद्यानि खे गताः ।
जज्ज्वलुश्चाग्नयश्शांताः सर्वमासीत्सुमंगलम्

avādayaṃta tridaśāśśubhavādyāni khe gatāḥ |
jajjvaluścāgnayaśśāṃtāḥ sarvamāsītsumaṃgalam

वीरिणोसंभवां दृष्ट्वा दक्षस्तां जगदम्बिकाम् ।
नमस्कृत्य करौ बद्ध्वा बहु तुष्टाव भक्तितः

vīriṇosaṃbhavāṃ dṛṣṭvā dakṣastāṃ jagadambikām |
namaskṛtya karau baddhvā bahu tuṣṭāva bhaktitaḥ

महेशानि नमस्तुभ्यं जगदम्बे सनातनि ।
कृपां कुरु महादेवि सत्ये सत्यस्वरूपिणि

maheśāni namastubhyaṃ jagadambe sanātani |
kṛpāṃ kuru mahādevi satye satyasvarūpiṇi

शिवा शांता महामाया योगनिद्रा जगन्मयी ।
या प्रोच्यते वेदविद्भिर्नमामि त्वां हितावहाम्

śivā śāṃtā mahāmāyā yoganidrā jaganmayī |
yā procyate vedavidbhirnamāmi tvāṃ hitāvahām

यया धाता जगत्सृष्टौ नियुक्तस्तां पुराकरोत् ।
तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

yayā dhātā jagatsṛṣṭau niyuktastāṃ purākarot |
tāṃ tvāṃ namāmi paramāṃ jagaddhātrīṃ maheśvarīm

यया विष्णुर्जगत्स्थित्यै नियुक्तस्तां सदाकरोत् ।
तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

yayā viṣṇurjagatsthityai niyuktastāṃ sadākarot |
tāṃ tvāṃ namāmi paramāṃ jagaddhātrīṃ maheśvarīm

यया रुद्रो जगन्नाशे नियुक्तस्तां सदाकरोत् ।
तां त्वां नमामि परमां जगद्धात्रीं महेश्वरीम्

yayā rudro jagannāśe niyuktastāṃ sadākarot |
tāṃ tvāṃ namāmi paramāṃ jagaddhātrīṃ maheśvarīm

रजस्सत्त्वतमोरूपां सर्वकार्यकरीं सदा ।
त्रिदेवजननीं देवीं त्वां नमामि च तां शिवाम्

rajassattvatamorūpāṃ sarvakāryakarīṃ sadā |
tridevajananīṃ devīṃ tvāṃ namāmi ca tāṃ śivām

यस्त्वां विचिंतयेद्देवीं विद्याविद्यात्मिकां पराम् ।
तस्य भुक्तिश्च मुक्तिश्च सदा करतले स्थिता

yastvāṃ viciṃtayeddevīṃ vidyāvidyātmikāṃ parām |
tasya bhuktiśca muktiśca sadā karatale sthitā

यस्त्वां प्रत्यक्षतो देवि शिवां पश्यति पावनीम् ।
तस्यावश्यं भवेन्मुक्तिर्विद्याविद्याप्रकाशिका

yastvāṃ pratyakṣato devi śivāṃ paśyati pāvanīm |
tasyāvaśyaṃ bhavenmuktirvidyāvidyāprakāśikā

ये स्तुवंति जगन्मातर्भवानीमंबिकेति च ।
जगन्मयीति दुर्गेति सर्वं तेषां भविष्यति

ye stuvaṃti jaganmātarbhavānīmaṃbiketi ca |
jaganmayīti durgeti sarvaṃ teṣāṃ bhaviṣyati

इति स्तुता जगन्माता शिवा दक्षेण धीमता ।
तथोवाच तदा दक्षं यथा माता शृणोति न

iti stutā jaganmātā śivā dakṣeṇa dhīmatā |
tathovāca tadā dakṣaṃ yathā mātā śṛṇoti na

सर्वं मुमोह तथ्यं च तथा दक्षः शृणोतु तत् ।
नान्यस्तथा शिवा प्राह नानोतिः परमेश्वरी

sarvaṃ mumoha tathyaṃ ca tathā dakṣaḥ śṛṇotu tat |
nānyastathā śivā prāha nānotiḥ parameśvarī

अहमाराधिता पूर्वं सुतार्थं ते प्रजापते ।
ईप्सितं तव सिद्धं तु तपो धारय संप्रति

ahamārādhitā pūrvaṃ sutārthaṃ te prajāpate |
īpsitaṃ tava siddhaṃ tu tapo dhāraya saṃprati

एवमुक्त्वा तदा देवी दक्षं च निजमायया ।
आस्थाय शैशवं भावं जनन्यंते रुरोद सा

evamuktvā tadā devī dakṣaṃ ca nijamāyayā |
āsthāya śaiśavaṃ bhāvaṃ jananyaṃte ruroda sā

अथ तद्रोदनं श्रुत्वा स्त्रियो वाक्यं ससंभ्रमाः ।
आगतास्तत्र सुप्रीत्या दास्योपि च ससंभ्रमाः

atha tadrodanaṃ śrutvā striyo vākyaṃ sasaṃbhramāḥ |
āgatāstatra suprītyā dāsyopi ca sasaṃbhramāḥ

दृष्ट्वासिक्नीसुतारूपं ननन्दुस्सर्वयोषितः ।
सर्वे पौरजनाश्चापि चक्रुर्जयरवं तदा

dṛṣṭvāsiknīsutārūpaṃ nanandussarvayoṣitaḥ |
sarve paurajanāścāpi cakrurjayaravaṃ tadā

उत्सवश्च महानासीद्गानवाद्यपुरस्सरम् ।
दक्षोसिक्नी मुदं लेभे शुभं दृष्ट्वा सुताननम्

utsavaśca mahānāsīdgānavādyapurassaram |
dakṣosiknī mudaṃ lebhe śubhaṃ dṛṣṭvā sutānanam

दक्षः श्रुतिकुलाचारं चक्रे च विधिवत्तदा ।
दानं ददौ द्विजातिभ्योन्येभ्यश्च द्रविणं तथा

dakṣaḥ śrutikulācāraṃ cakre ca vidhivattadā |
dānaṃ dadau dvijātibhyonyebhyaśca draviṇaṃ tathā

बभूव सर्वतो गानं नर्तनं च यथोचितम् ।
नेदुर्वाद्यानि बहुशस्सुमंगलपुरस्सरम्

babhūva sarvato gānaṃ nartanaṃ ca yathocitam |
nedurvādyāni bahuśassumaṃgalapurassaram

अथ हर्यादयो देवास्सर्वे सानुचरास्तदा ।
मुनिवृन्दैः समागत्योत्सवं चक्रुर्यथाविधि

atha haryādayo devāssarve sānucarāstadā |
munivṛndaiḥ samāgatyotsavaṃ cakruryathāvidhi

दृष्ट्वा दक्षसुतामंबां जगतः परमेश्वरीम् ।
नेमुः सविनयास्सर्वे तुष्टुवुश्च शुभैस्तवैः

dṛṣṭvā dakṣasutāmaṃbāṃ jagataḥ parameśvarīm |
nemuḥ savinayāssarve tuṣṭuvuśca śubhaistavaiḥ

ऊचुस्सर्वे प्रमुदिता गिरं जयजयात्मिकाम् ।
प्रशशंसुर्मुदा दक्षं वीरिणीं च विशेषतः

ūcussarve pramuditā giraṃ jayajayātmikām |
praśaśaṃsurmudā dakṣaṃ vīriṇīṃ ca viśeṣataḥ

तदोमेति नाम चक्रे तस्या दक्षस्तदाज्ञया ।
प्रशस्तायास्सर्वगुणसत्त्वादपि मुदान्वितः

tadometi nāma cakre tasyā dakṣastadājñayā |
praśastāyāssarvaguṇasattvādapi mudānvitaḥ

नामान्यन्यानि तस्यास्तु पश्चाज्जातानि लोकतः ।
महामंगलदान्येव दुःखघ्नानि विशेषतः

nāmānyanyāni tasyāstu paścājjātāni lokataḥ |
mahāmaṃgaladānyeva duḥkhaghnāni viśeṣataḥ

दक्षस्तदा हरिं नत्वा मां सर्वानमरानपि ।
मुनीनपि करौ बद्ध्वा स्तुत्वा चानर्च भक्तितः

dakṣastadā hariṃ natvā māṃ sarvānamarānapi |
munīnapi karau baddhvā stutvā cānarca bhaktitaḥ

अथ विष्ण्वादयस्सर्वे सुप्रशस्याजनंदनम् ।
प्रीत्या ययुस्वधामानि संस्मरन् सशिवं शिवम्

atha viṣṇvādayassarve supraśasyājanaṃdanam |
prītyā yayusvadhāmāni saṃsmaran saśivaṃ śivam

अतस्तां च सुतां माता सुसंस्कृत्य यथोचितम् ।
शिशुपानेन विधिना तस्यै स्तन्यादिकं ददौ

atastāṃ ca sutāṃ mātā susaṃskṛtya yathocitam |
śiśupānena vidhinā tasyai stanyādikaṃ dadau

पालिता साथ वीरिण्या दक्षेण च महात्मना ।
ववृधे शुक्लपक्षस्य यथा शशिकलान्वहम्

pālitā sātha vīriṇyā dakṣeṇa ca mahātmanā |
vavṛdhe śuklapakṣasya yathā śaśikalānvaham

तस्यां तु सद्गुणास्सर्वे विविशुर्द्विजसत्तम ।
शैशवेपि यथा चन्द्रे कलास्सर्वा मनोहराः

tasyāṃ tu sadguṇāssarve viviśurdvijasattama |
śaiśavepi yathā candre kalāssarvā manoharāḥ

आचरन्निजभावेन सखीमध्यगता यदा ।
तदा लिलेख भर्गस्य प्रतिमामन्वहं मुहुः

ācarannijabhāvena sakhīmadhyagatā yadā |
tadā lilekha bhargasya pratimāmanvahaṃ muhuḥ

यदा जगौ सुगीतानि शिवा बाल्योचितानि सा ।
तदा स्थाणुं हरं रुद्रं सस्मार स्मरशासनम्

yadā jagau sugītāni śivā bālyocitāni sā |
tadā sthāṇuṃ haraṃ rudraṃ sasmāra smaraśāsanam

ववृधेतीव दंपत्योः प्रत्यहं करुणातुला ।
तस्या बाल्येपि भक्तायास्तयोर्नित्यं मुहुर्मुहुः

vavṛdhetīva daṃpatyoḥ pratyahaṃ karuṇātulā |
tasyā bālyepi bhaktāyāstayornityaṃ muhurmuhuḥ

सर्वबालागुणा क्रांतां सदा स्वालयकारिणीम् ।
तोषयामास पितरौ नित्यंनित्यं मुहुर्मुहुः

sarvabālāguṇā krāṃtāṃ sadā svālayakāriṇīm |
toṣayāmāsa pitarau nityaṃnityaṃ muhurmuhuḥ