अध्याय 16: देवता महादेव से विवाह की प्रार्थना करते हैं

इति स्तुतिं च हर्यादिकृतामाकर्ण्य शंकरः ।
बभूवातिप्रसन्नो हि विजहास च सूतिकृत्

iti stutiṃ ca haryādikṛtāmākarṇya śaṃkaraḥ |
babhūvātiprasanno hi vijahāsa ca sūtikṛt

ब्रह्मविष्णू तु दृष्ट्वा तौ सस्त्रीकौ संगतौ हरः ।
यथोचितं समाभाष्य पप्रच्छागमनं तयोः

brahmaviṣṇū tu dṛṣṭvā tau sastrīkau saṃgatau haraḥ |
yathocitaṃ samābhāṣya papracchāgamanaṃ tayoḥ

हहर हावध देवा मुनयश्चाद्य निर्भयाः ।
निजागमनहेतुं हि कथयस्व सुतत्त्वतः

hahara hāvadha devā munayaścādya nirbhayāḥ |
nijāgamanahetuṃ hi kathayasva sutattvataḥ

किमर्थमागता यूयं किं कार्यं चेह विद्यते ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि भवत्स्तुत्या प्रसन्नधीः

kimarthamāgatā yūyaṃ kiṃ kāryaṃ ceha vidyate |
tatsarvaṃ śrotumicchāmi bhavatstutyā prasannadhīḥ

इति पृष्टे हरेणाहं सर्वलोकपितामहः ।
मुनेऽवोचं महादेवं विष्णुना परिचोदितः

iti pṛṣṭe hareṇāhaṃ sarvalokapitāmahaḥ |
mune'vocaṃ mahādevaṃ viṣṇunā paricoditaḥ

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
यदर्थमागतावावां तच्छृणु त्वं सुरर्षिभिः

devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
yadarthamāgatāvāvāṃ tacchṛṇu tvaṃ surarṣibhiḥ

विशेषतस्तवैवार्थमागता वृपभध्वज ।
सहार्थिनस्सदायोग्यमन्यथा न जगद्भवेत्

viśeṣatastavaivārthamāgatā vṛpabhadhvaja |
sahārthinassadāyogyamanyathā na jagadbhavet

केचिद्भविष्यंत्यसुरा मम वध्या महेश्वर ।
हरेर्वध्यास्तथा केचिद्भवंतश्चापि केचन

kecidbhaviṣyaṃtyasurā mama vadhyā maheśvara |
harervadhyāstathā kecidbhavaṃtaścāpi kecana

केचित्त्वद्वीर्यजातस्य तनयस्य महाप्रभो ।
मायावध्याः प्रभो केचिद्भविष्यंत्यसुरास्सदा

kecittvadvīryajātasya tanayasya mahāprabho |
māyāvadhyāḥ prabho kecidbhaviṣyaṃtyasurāssadā

तवैव कृपया शंभोस्सुराणां सुखमुत्तमम् ।
नाशयित्वाऽसुरान् घोराञ्जगत्स्वास्थ्यं सदाभयम्

tavaiva kṛpayā śaṃbhossurāṇāṃ sukhamuttamam |
nāśayitvā'surān ghorāñjagatsvāsthyaṃ sadābhayam

योगयुक्ते त्वयि सदा राग द्वेषविवर्जिते ।
दयापात्रैकनिरते न वध्या ह्यथवा तव

yogayukte tvayi sadā rāga dveṣavivarjite |
dayāpātraikanirate na vadhyā hyathavā tava

अराधितेषु तेष्वीश कथं सृष्टिस्तथा स्थितिः ।
अतश्च भविता युक्तं नित्यंनित्यं वृषध्वज

arādhiteṣu teṣvīśa kathaṃ sṛṣṭistathā sthitiḥ |
ataśca bhavitā yuktaṃ nityaṃnityaṃ vṛṣadhvaja

सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि न कार्याणि यदा तदा ।
शरीरभेदश्चास्माकं मायायाश्च न युज्यते

sṛṣṭisthityaṃtakarmāṇi na kāryāṇi yadā tadā |
śarīrabhedaścāsmākaṃ māyāyāśca na yujyate

एकस्वरूपा हि वयं भिन्नाः कार्यस्य भेदतः ।
कार्यभेदो न सिद्धश्चेद्रूपभेदाऽप्रयोजनः

ekasvarūpā hi vayaṃ bhinnāḥ kāryasya bhedataḥ |
kāryabhedo na siddhaścedrūpabhedā'prayojanaḥ

एक एव त्रिधा भिन्नः परमात्मा महेश्वरः ।
मायास्वाकारणादेव स्वतंत्रो लीलया प्रभुः

eka eva tridhā bhinnaḥ paramātmā maheśvaraḥ |
māyāsvākāraṇādeva svataṃtro līlayā prabhuḥ

वामाङ्गजो हरिस्तस्य दक्षिणांगभवो ह्यहम् ।
शिवस्य हृदयाज्जातस्त्वं हि पूर्णतनुश्शिवः

vāmāṅgajo haristasya dakṣiṇāṃgabhavo hyaham |
śivasya hṛdayājjātastvaṃ hi pūrṇatanuśśivaḥ

इत्थं वयं त्रिधा भूताः प्रभाभिन्नस्वरूपिणः ।
शिवाशिवसुतास्तत्त्वं हृदा विद्धि सनातन

itthaṃ vayaṃ tridhā bhūtāḥ prabhābhinnasvarūpiṇaḥ |
śivāśivasutāstattvaṃ hṛdā viddhi sanātana

अहं विष्णुश्च सस्त्रीकौ संजातौ कार्यहेतुतः ।
लोककार्यकरौ प्रीत्या तव शासनतः प्रभो

ahaṃ viṣṇuśca sastrīkau saṃjātau kāryahetutaḥ |
lokakāryakarau prītyā tava śāsanataḥ prabho

तस्माद्विश्वहितार्थाय सुराणां सुखहेतवे ।
परिगृह्णीष्व भार्यार्थे रामामेकां सुशोभनाम्

tasmādviśvahitārthāya surāṇāṃ sukhahetave |
parigṛhṇīṣva bhāryārthe rāmāmekāṃ suśobhanām

अन्यच्छृणु महेशान पूर्ववृत्तं स्मृतं मया ।
यन्नौ पुरःपुरा प्रोक्तं त्वयैव शिवरूपिणा

anyacchṛṇu maheśāna pūrvavṛttaṃ smṛtaṃ mayā |
yannau puraḥpurā proktaṃ tvayaiva śivarūpiṇā

मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः ।
प्रकटी भविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

madrūpaṃ paramaṃ brahmannīdṛśaṃ bhavadaṃgataḥ |
prakaṭī bhavitā loke nāmnā rudraḥ prakīrtitaḥ

सृष्टिकर्ताऽभवद्ब्रह्मा हरिः पालनकारकः ।
लयकारी भविष्यामि रुद्ररूपो गुणाकृतिः

sṛṣṭikartā'bhavadbrahmā hariḥ pālanakārakaḥ |
layakārī bhaviṣyāmi rudrarūpo guṇākṛtiḥ

स्त्रियं विवाह्य लोकस्य करिष्ये कार्यमुत्तमम् ।
इति संस्मृत्य स्वप्रोक्तं पूर्णं कुरु निजं पणम्

striyaṃ vivāhya lokasya kariṣye kāryamuttamam |
iti saṃsmṛtya svaproktaṃ pūrṇaṃ kuru nijaṃ paṇam

निदेशस्तव च स्वामिन्नहं सृष्टिकरो हरिः ।
पालको लयहेतुस्त्वमाविर्भूतस्स्वयं शिवः

nideśastava ca svāminnahaṃ sṛṣṭikaro hariḥ |
pālako layahetustvamāvirbhūtassvayaṃ śivaḥ

त्वां विना न समर्थौ हि आवां च स्वस्वकर्मणि ।
लोककार्यरतो तस्मादेकां गृह्णीष्व कामिनीम्

tvāṃ vinā na samarthau hi āvāṃ ca svasvakarmaṇi |
lokakāryarato tasmādekāṃ gṛhṇīṣva kāminīm

यथा पद्मालया विष्णोस्सावित्री च यथा मम ।
तथा सहचरीं शंभो कांतां गृह्णीष्व संप्रति

yathā padmālayā viṣṇossāvitrī ca yathā mama |
tathā sahacarīṃ śaṃbho kāṃtāṃ gṛhṇīṣva saṃprati

इति श्रुत्वा वचो मे हि ब्रह्मणः पुरतो हरेः ।
स मां जगाद लोकेशः स्मेराननमुखो हरः

iti śrutvā vaco me hi brahmaṇaḥ purato hareḥ |
sa māṃ jagāda lokeśaḥ smerānanamukho haraḥ

हे ब्रह्मन् हे हरे मे हि युवां प्रियतरौ सदा ।
दृष्ट्वा त्वां च ममानंदो भवत्यतितरां खलु

he brahman he hare me hi yuvāṃ priyatarau sadā |
dṛṣṭvā tvāṃ ca mamānaṃdo bhavatyatitarāṃ khalu

युवां सुरविशिष्टौ हि त्रिभव स्वामिनौ किल ।
कथनं वां गरिष्ठेति भवकार्यरतात्मनोः

yuvāṃ suraviśiṣṭau hi tribhava svāminau kila |
kathanaṃ vāṃ gariṣṭheti bhavakāryaratātmanoḥ

उचितं न सुरश्रेष्ठौ विवाहकरणं मम ।
तपोरतविरक्तस्य सदा विदितयोगिनः

ucitaṃ na suraśreṣṭhau vivāhakaraṇaṃ mama |
taporataviraktasya sadā viditayoginaḥ

यो निवृत्तिसुमार्गस्थः स्वात्मारामो निरंजनः ।
अवधूततनुर्ज्ञानी स्वद्रष्टा कामवर्जितः

yo nivṛttisumārgasthaḥ svātmārāmo niraṃjanaḥ |
avadhūtatanurjñānī svadraṣṭā kāmavarjitaḥ

अविकारी ह्यभोगी च सदाशुचिरमंगलः ।
तस्य प्रयोजनं लोके कामिन्या किं वदाधुना

avikārī hyabhogī ca sadāśuciramaṃgalaḥ |
tasya prayojanaṃ loke kāminyā kiṃ vadādhunā

केवलं योगलग्नस्य ममानंदस्सदास्ति वै ।
ज्ञानहीनस्तु पुरुषो मनुते बहु कामकम्

kevalaṃ yogalagnasya mamānaṃdassadāsti vai |
jñānahīnastu puruṣo manute bahu kāmakam

विवाहकरणं लोके विज्ञेयं परबंधनम् ।
तस्मात्तस्य रुचिर्नो मे सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

vivāhakaraṇaṃ loke vijñeyaṃ parabaṃdhanam |
tasmāttasya rucirno me satyaṃ satyaṃ vadāmyaham

न स्वार्थं मे प्रवृत्तिर्हि सम्यक्स्वार्थविचिंतनात् ।
तथापि तत्करिष्यामि भवदुक्तं जगद्धितम्

na svārthaṃ me pravṛttirhi samyaksvārthaviciṃtanāt |
tathāpi tatkariṣyāmi bhavaduktaṃ jagaddhitam

मत्त्वा वचो गरिष्ठं वा नियोक्तिपरिपूर्त्तये ।
करिष्यामि विवाहं वै भक्तवश्यस्सदा ह्यहम्

mattvā vaco gariṣṭhaṃ vā niyoktiparipūrttaye |
kariṣyāmi vivāhaṃ vai bhaktavaśyassadā hyaham

परंतु यादृशीं कांतां ग्रहीष्यामि तथापणम् ।
तच्छृणुष्व हरे ब्रह्मन् युक्तमेव वचो मम

paraṃtu yādṛśīṃ kāṃtāṃ grahīṣyāmi tathāpaṇam |
tacchṛṇuṣva hare brahman yuktameva vaco mama

या मे तेजस्समर्था हि ग्रहीतुं स्याद्विभागशः ।
तां निदेशय भार्यार्थे योगिनीं कामरूपिणीम्

yā me tejassamarthā hi grahītuṃ syādvibhāgaśaḥ |
tāṃ nideśaya bhāryārthe yoginīṃ kāmarūpiṇīm

योगयुक्ते मयि तथा योगिन्येव भविष्यति ।
कामासक्ते मयि तथा कामिन्येव भविष्यति

yogayukte mayi tathā yoginyeva bhaviṣyati |
kāmāsakte mayi tathā kāminyeva bhaviṣyati

यमक्षरं वेदविदो निगदंति मनीषिणः ।
ज्योतीरूपं शिवं ते च चिंतयिष्ये सनातनम्

yamakṣaraṃ vedavido nigadaṃti manīṣiṇaḥ |
jyotīrūpaṃ śivaṃ te ca ciṃtayiṣye sanātanam

तच्चिंतायां यदा सक्तो ब्रह्मन् गच्छामि भाविनीम् ।
तत्र या विघ्नजननी न भवित्री हतास्तु मे

tacciṃtāyāṃ yadā sakto brahman gacchāmi bhāvinīm |
tatra yā vighnajananī na bhavitrī hatāstu me

त्वं वा विष्णुरहं वापि शिवस्य ब्रह्मरूपिणः ।
अंशभूता महाभागा योग्यं तदनुचिंतनम्

tvaṃ vā viṣṇurahaṃ vāpi śivasya brahmarūpiṇaḥ |
aṃśabhūtā mahābhāgā yogyaṃ tadanuciṃtanam

तच्चिंतया विनोद्वाहं स्थास्यामि कमलासन ।
तस्माज्जायां प्रादिश त्वं मत्कर्मानुगतां सदा

tacciṃtayā vinodvāhaṃ sthāsyāmi kamalāsana |
tasmājjāyāṃ prādiśa tvaṃ matkarmānugatāṃ sadā

तत्राप्येकं पणं मे त्वं वृणु ब्रह्मँश्च मां प्रति ।
अविश्वासो मदुक्ते चेन्मया त्यक्ता भविष्यति

tatrāpyekaṃ paṇaṃ me tvaṃ vṛṇu brahmam̐śca māṃ prati |
aviśvāso madukte cenmayā tyaktā bhaviṣyati

इति तस्य वचश्श्रुत्वाहं स विष्णुर्हरस्य च ।
सस्मितं मोदितमनोऽवोचं चेति विनम्रकः

iti tasya vacaśśrutvāhaṃ sa viṣṇurharasya ca |
sasmitaṃ moditamano'vocaṃ ceti vinamrakaḥ

शृणु नाथ महेशान मार्गिता यादृशी त्वया ।
निवेदयामि सुप्रीत्या तां स्त्रियं तादृशीं प्रभो

śṛṇu nātha maheśāna mārgitā yādṛśī tvayā |
nivedayāmi suprītyā tāṃ striyaṃ tādṛśīṃ prabho

उमा सा भिन्नरूपेण संजाता कार्यसाधिनी ।
सरस्वती तथा लक्ष्मीर्द्विधा रूपा पुरा प्रभो

umā sā bhinnarūpeṇa saṃjātā kāryasādhinī |
sarasvatī tathā lakṣmīrdvidhā rūpā purā prabho

पाद्मा कांताऽभवद्विष्णोस्तथा मम सरस्वती ।
तृतीयरूपा सा नाभूल्लोककार्यहितैषिणी

pādmā kāṃtā'bhavadviṣṇostathā mama sarasvatī |
tṛtīyarūpā sā nābhūllokakāryahitaiṣiṇī

दक्षस्य तनया याभूत्सती नाम्ना तु सा विभो ।
सैवेदृशी भवेद्भार्या भवेद्धि हितकारिणी

dakṣasya tanayā yābhūtsatī nāmnā tu sā vibho |
saivedṛśī bhavedbhāryā bhaveddhi hitakāriṇī

सा तपस्यति देवेश त्वदर्थं हि दृढव्रता ।
त्वां पतिं प्राप्तुकामा वै महातेजोवती सती

sā tapasyati deveśa tvadarthaṃ hi dṛḍhavratā |
tvāṃ patiṃ prāptukāmā vai mahātejovatī satī

दातुं गच्छ वरं तस्यै कृपां कुरु महेश्वर ।
तां विवाहय सुप्रीत्या वरं दत्त्वा च तादृशम्

dātuṃ gaccha varaṃ tasyai kṛpāṃ kuru maheśvara |
tāṃ vivāhaya suprītyā varaṃ dattvā ca tādṛśam

हरेर्मम च देवानामियं वाञ्छास्ति शंकर ।
परिपूरय सद्दृष्ट्या पश्यामोत्सवमादरात्

harermama ca devānāmiyaṃ vāñchāsti śaṃkara |
paripūraya saddṛṣṭyā paśyāmotsavamādarāt

मङ्गलं परमं भूयात्त्रिलोकेषु सुखावहम् ।
सर्वज्वरो विनश्येद्वै सर्वेषां नात्र संशयः

maṅgalaṃ paramaṃ bhūyāttrilokeṣu sukhāvaham |
sarvajvaro vinaśyedvai sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

अथवास्मद्वचश्शेषे वदंत मधुसूदनः ।
लीलाजाकृतिमीशानं भक्तवत्सलमच्युतः

athavāsmadvacaśśeṣe vadaṃta madhusūdanaḥ |
līlājākṛtimīśānaṃ bhaktavatsalamacyutaḥ

देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
यदुक्तं ब्रह्मणा सर्वं मदुक्तं तन्न संशयः

devadeva mahādeva karuṇākara śaṃkara |
yaduktaṃ brahmaṇā sarvaṃ maduktaṃ tanna saṃśayaḥ

तत्कुरुष्व महेशान कृपां कृत्वा ममोपरि ।
सनाथं कुरु सद्दृष्ट्या त्रिलोकं सुविवाह्यताम्

tatkuruṣva maheśāna kṛpāṃ kṛtvā mamopari |
sanāthaṃ kuru saddṛṣṭyā trilokaṃ suvivāhyatām

इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीमास मुने सुधीः ।
तथा स्तुतिं विहस्याह स प्रभुर्भक्तवत्सलः

ityuktvā bhagavān viṣṇustūṣṇīmāsa mune sudhīḥ |
tathā stutiṃ vihasyāha sa prabhurbhaktavatsalaḥ

ततस्त्वावां च संप्राप्य चाज्ञां स मुनिभिस्सुरैः ।
अगच्छावस्वेष्टदेशं सस्त्रीकौ परहर्षितौ

tatastvāvāṃ ca saṃprāpya cājñāṃ sa munibhissuraiḥ |
agacchāvasveṣṭadeśaṃ sastrīkau paraharṣitau