अध्याय 13: नारद दक्ष-पुत्रों को विरक्त कर शाप पाते हैं

ब्रह्मन्विधे महा प्राज्ञ वद नो वदतां वर ।
दक्षे गृहं गते प्रीत्या किमभूत्तदनंतरम्

brahmanvidhe mahā prājña vada no vadatāṃ vara |
dakṣe gṛhaṃ gate prītyā kimabhūttadanaṃtaram

दक्षः प्रजापतिर्गत्वा स्वाश्रमं हृष्टमानसः ।
सर्गं चकार बहुधा मानसं मम चाज्ञया

dakṣaḥ prajāpatirgatvā svāśramaṃ hṛṣṭamānasaḥ |
sargaṃ cakāra bahudhā mānasaṃ mama cājñayā

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः ।
दक्षो निवेदयामास ब्रह्मणे जनकाय मे

tamabṛṃhitamālokya prajāsargaṃ prajāpatiḥ |
dakṣo nivedayāmāsa brahmaṇe janakāya me

ब्रह्मंस्तात प्रजानाथ वर्द्धन्ते न प्रजाः प्रभो ।
मया विरचितास्सर्वास्तावत्यो हि स्थिताः खलु

brahmaṃstāta prajānātha varddhante na prajāḥ prabho |
mayā viracitāssarvāstāvatyo hi sthitāḥ khalu

किं करोमि प्रजानाथ वर्द्धेयुः कथमात्मना ।
तदुपायं समाचक्ष्व प्रजाः कुर्यां न संशयः

kiṃ karomi prajānātha varddheyuḥ kathamātmanā |
tadupāyaṃ samācakṣva prajāḥ kuryāṃ na saṃśayaḥ

दक्ष प्रजापते तात शृणु मे परमं वचः ।
तत्कुरुष्व सुरश्रेष्ठ शिवस्ते शं करिष्यति

dakṣa prajāpate tāta śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
tatkuruṣva suraśreṣṭha śivaste śaṃ kariṣyati

या च पञ्चजनस्यांग सुता रम्या प्रजापतेः ।
असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्

yā ca pañcajanasyāṃga sutā ramyā prajāpateḥ |
asiknī nāma patnītve prajeśa pratigṛhyatām

वामव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः ।
तद्विधायां च कामिन्यां भूरिशो भावयिष्यसि

vāmavyavāyadharmastvaṃ prajāsargamimaṃ punaḥ |
tadvidhāyāṃ ca kāminyāṃ bhūriśo bhāvayiṣyasi

ततस्समुत्पादयितुं प्रजा मैथुनधर्मतः ।
उपयेमे वीरणस्य निदेशान्मे सुतां ततः

tatassamutpādayituṃ prajā maithunadharmataḥ |
upayeme vīraṇasya nideśānme sutāṃ tataḥ

अथ तस्यां स्वपत्न्यां च वीरिण्यां स प्रजापतिः ।
हर्यश्वसंज्ञानयुतं दक्षः पुत्रानजीजनत्

atha tasyāṃ svapatnyāṃ ca vīriṇyāṃ sa prajāpatiḥ |
haryaśvasaṃjñānayutaṃ dakṣaḥ putrānajījanat

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्व आसन् सुता मुने ।
पितृभक्तिरता नित्यं वेदमार्गपरायणाः

apṛthagdharmaśīlāste sarva āsan sutā mune |
pitṛbhaktiratā nityaṃ vedamārgaparāyaṇāḥ

पितृप्रोक्ताः प्रजासर्गकरणार्थं ययुर्दिशम् ।
प्रतीचीं तपसे तात सर्वे दाक्षायणास्सुताः

pitṛproktāḥ prajāsargakaraṇārthaṃ yayurdiśam |
pratīcīṃ tapase tāta sarve dākṣāyaṇāssutāḥ

तत्र नारायणसरस्तीर्थं परमपावनम् ।
गमो यत्र संजातो दिव्यसिन्धुसमुद्रयोः

tatra nārāyaṇasarastīrthaṃ paramapāvanam |
gamo yatra saṃjāto divyasindhusamudrayoḥ

तदुपस्पर्शनादेव प्रोत्पन्नमतयोऽ भवन् ।
धर्मे पारमहंसे च विनिर्द्धूतमलाशयाः

tadupasparśanādeva protpannamatayo' bhavan |
dharme pāramahaṃse ca vinirddhūtamalāśayāḥ

प्रजाविवृद्धये ते वै तेपिर तत्र सत्तमाः ।
दाक्षायणा दृढात्मानः पित्रादेश सुयंत्रिताः

prajāvivṛddhaye te vai tepira tatra sattamāḥ |
dākṣāyaṇā dṛḍhātmānaḥ pitrādeśa suyaṃtritāḥ

त्वं च तान् नारद ज्ञात्वा तपतस्सृष्टि हेतवे ।
अगमस्तत्र भूरीणि हार्दमाज्ञाय मापतेः

tvaṃ ca tān nārada jñātvā tapatassṛṣṭi hetave |
agamastatra bhūrīṇi hārdamājñāya māpateḥ

अदृष्ट्वा तं भुवस्सृष्टि कथं कर्तुं समुद्यताः ।
हर्यश्वा दक्षतनया इत्यवोचस्तमादरात्

adṛṣṭvā taṃ bhuvassṛṣṭi kathaṃ kartuṃ samudyatāḥ |
haryaśvā dakṣatanayā ityavocastamādarāt

तन्निशम्याथ हर्यश्वास्ते त्वदुक्तमतंद्रिताः ।
औत्पत्तिकधियस्सर्वे स्वयं विममृशुर्भृशम्

tanniśamyātha haryaśvāste tvaduktamataṃdritāḥ |
autpattikadhiyassarve svayaṃ vimamṛśurbhṛśam

सुशास्त्रजनकादेशं यो न वेद निवर्तकम् ।
स कथं गुणविश्रंभी कर्तुं सर्गमुपक्रमेत्

suśāstrajanakādeśaṃ yo na veda nivartakam |
sa kathaṃ guṇaviśraṃbhī kartuṃ sargamupakramet

इति निश्चित्य ते पुत्रास्सुधियश्चैकचेतसः ।
प्रणम्य तं परिक्रम्यायुर्मार्गमनिवर्तकम्

iti niścitya te putrāssudhiyaścaikacetasaḥ |
praṇamya taṃ parikramyāyurmārgamanivartakam

नारद त्वं मनश्शंभोर्लोंकानन्यचरो मुने ।
निर्विकारो महेशानमनोवृत्तिकरस्तदा

nārada tvaṃ manaśśaṃbhorloṃkānanyacaro mune |
nirvikāro maheśānamanovṛttikarastadā

काले गते बहुतरे मम पुत्रः प्रजापतिः ।
नाशं निशम्य पुत्राणां नारदादन्वतप्यत

kāle gate bahutare mama putraḥ prajāpatiḥ |
nāśaṃ niśamya putrāṇāṃ nāradādanvatapyata

मुहुर्मुहुरुवाचेति सुप्रजात्वं शुचां पदम् ।
शुशोच बहुशो दक्षश्शिवमायाविमोहितः

muhurmuhuruvāceti suprajātvaṃ śucāṃ padam |
śuśoca bahuśo dakṣaśśivamāyāvimohitaḥ

अहमागत्य सुप्रीत्या सांत्वयं दक्षमात्मजम् ।
शांतिभावं प्रदर्श्यैव देवं प्रबलमित्युत

ahamāgatya suprītyā sāṃtvayaṃ dakṣamātmajam |
śāṃtibhāvaṃ pradarśyaiva devaṃ prabalamityuta

अथ दक्षः पंचजन्या मया स परिसांत्वितः ।
सबलाश्वाभिधान्् पुत्रान् सहस्रं चाप्यजीजनत्

atha dakṣaḥ paṃcajanyā mayā sa parisāṃtvitaḥ |
sabalāśvābhidhān putrān sahasraṃ cāpyajījanat

तेपि जग्मुस्तत्र सुताः पित्रादिष्टा दृढव्रताः ।
प्रजासर्गे अत्र सिद्धास्स्वपूर्वभ्रातरो ययुः

tepi jagmustatra sutāḥ pitrādiṣṭā dṛḍhavratāḥ |
prajāsarge atra siddhāssvapūrvabhrātaro yayuḥ

तदुपस्पर्शनादेव नष्टाघा विमलाशयाः ।
तेपुर्महत्तपस्तत्र जपन्तो ब्रह्म सुव्रताः

tadupasparśanādeva naṣṭāghā vimalāśayāḥ |
tepurmahattapastatra japanto brahma suvratāḥ

प्रजासर्गोद्यतांस्तान् वै ज्ञात्वा गत्वेति नारद ।
पूर्ववच्चागदो वाक्यं संस्मरन्नैश्वरीं गतिम्

prajāsargodyatāṃstān vai jñātvā gatveti nārada |
pūrvavaccāgado vākyaṃ saṃsmarannaiśvarīṃ gatim

भ्रातृपंथानमादिश्य त्वं मुने मोघदर्शनः ।
अयाश्चोर्द्ध्वगतिं तेऽपि भ्रातृमार्गं ययुस्सुताः

bhrātṛpaṃthānamādiśya tvaṃ mune moghadarśanaḥ |
ayāścorddhvagatiṃ te'pi bhrātṛmārgaṃ yayussutāḥ

उत्पातान् बहुशोऽपश्यत्तदैव स प्रजापतिः ।
विस्मितोभूत्स मे पुत्रो दक्षो मनसि दुःखितः

utpātān bahuśo'paśyattadaiva sa prajāpatiḥ |
vismitobhūtsa me putro dakṣo manasi duḥkhitaḥ

पूर्ववत्त्वत्कृतं दक्षश्शुश्राव चकितो भृशम् ।
पुत्रनाशं शुशोचाति पुत्रशोक विमूर्छितः

pūrvavattvatkṛtaṃ dakṣaśśuśrāva cakito bhṛśam |
putranāśaṃ śuśocāti putraśoka vimūrchitaḥ

चुक्रोध तुभ्यं दक्षोसौ दुष्टोयमिति चाब्रवीत् ।
आगतस्तत्र दैवात्त्वमनुग्रहकरस्तदा

cukrodha tubhyaṃ dakṣosau duṣṭoyamiti cābravīt |
āgatastatra daivāttvamanugrahakarastadā

शोकाविष्टस्स दक्षो हि रोषविस्फुरिताधरः ।
उपलभ्य तमाहत्य धिग्धिक् प्रोच्य विगर्हयन्

śokāviṣṭassa dakṣo hi roṣavisphuritādharaḥ |
upalabhya tamāhatya dhigdhik procya vigarhayan

किं कृतं तेऽधमश्रेष्ठ साधूनां साधुलिंगतः ।
भिक्षोमार्गोऽर्भकानां वै दर्शितस्साधुकारि नो

kiṃ kṛtaṃ te'dhamaśreṣṭha sādhūnāṃ sādhuliṃgataḥ |
bhikṣomārgo'rbhakānāṃ vai darśitassādhukāri no

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानां लोकयोरुभयोः कृतः ।
विघातश्श्रेयसोऽमीषां निर्दयेन शठेन ते

ṛṇaistribhiramuktānāṃ lokayorubhayoḥ kṛtaḥ |
vighātaśśreyaso'mīṣāṃ nirdayena śaṭhena te

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य यो गृहात्प्रव्रजेत्पुमान् ।
मातरं पितरं त्यक्त्वा मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

ṛṇāni trīṇyapākṛtya yo gṛhātpravrajetpumān |
mātaraṃ pitaraṃ tyaktvā mokṣamicchanvrajatyadhaḥ

निर्दयस्त्वं सुनिर्लज्जश्शिशुधीभिद्यशोऽपहा ।
हरेः पार्षदमध्ये हि वृथा चरसि मूढधीः

nirdayastvaṃ sunirlajjaśśiśudhībhidyaśo'pahā |
hareḥ pārṣadamadhye hi vṛthā carasi mūḍhadhīḥ

मुहुर्मुहुरभद्रं त्वमचरो मेऽधमा ऽधम ।
विभवेद्भ्रमतस्तेऽतः पदं लोकेषु स्थिरम्

muhurmuhurabhadraṃ tvamacaro me'dhamā 'dhama |
vibhavedbhramataste'taḥ padaṃ lokeṣu sthiram

शशापेति शुचा दक्षस्त्वां तदा साधुसंमतम् ।
बुबोध नेश्वरेच्छां स शिवमायाविमोहितः

śaśāpeti śucā dakṣastvāṃ tadā sādhusaṃmatam |
bubodha neśvarecchāṃ sa śivamāyāvimohitaḥ

शापं प्रत्यग्रहीश्च त्वं स मुने निर्विकारधीः ।
एष एव ब्रह्मसाधो सहते सोपि च स्वयम्

śāpaṃ pratyagrahīśca tvaṃ sa mune nirvikāradhīḥ |
eṣa eva brahmasādho sahate sopi ca svayam