अध्याय 12: दक्ष का तप और देवी का वरदान

ब्रह्मन् शंभुवर प्राज्ञ सम्यगुक्तं त्वयानघ ।
शिवाशिवचरित्रं च पावितं जन्म मे हितम्

brahman śaṃbhuvara prājña samyaguktaṃ tvayānagha |
śivāśivacaritraṃ ca pāvitaṃ janma me hitam

इदानीं वद दक्षस्तु तपः कृत्वा दृढव्रतः ।
कं वरं प्राप देव्यास्तु कथं सा दक्षजाऽभवत्

idānīṃ vada dakṣastu tapaḥ kṛtvā dṛḍhavrataḥ |
kaṃ varaṃ prāpa devyāstu kathaṃ sā dakṣajā'bhavat

शृणु नारद धन्यस्त्वं मुनिभिर्भक्तितोखिलैः ।
यथा तेपे तपो दक्षो वरं प्राप च सुव्रतः

śṛṇu nārada dhanyastvaṃ munibhirbhaktitokhilaiḥ |
yathā tepe tapo dakṣo varaṃ prāpa ca suvrataḥ

मदाज्ञप्तस्सुधीर्दक्षस्समाधाय महाधिपः ।
अपाद्यष्टुं च तां देवीं तत्कामो जगदंबिकाम्

madājñaptassudhīrdakṣassamādhāya mahādhipaḥ |
apādyaṣṭuṃ ca tāṃ devīṃ tatkāmo jagadaṃbikām

क्षीरोदोत्तरतीरस्थां तां कृत्वा हृदयस्थिताम् ।
तपस्तप्तुं समारेभे द्रुष्टुं प्रत्यक्षतोम्बिकाम्

kṣīrodottaratīrasthāṃ tāṃ kṛtvā hṛdayasthitām |
tapastaptuṃ samārebhe druṣṭuṃ pratyakṣatombikām

दिव्यवर्षेण दक्षस्तु सहस्राणां त्रयं समाः ।
तपश्चचार नियतस्सं यतात्मा दृढव्रतः

divyavarṣeṇa dakṣastu sahasrāṇāṃ trayaṃ samāḥ |
tapaścacāra niyatassaṃ yatātmā dṛḍhavrataḥ

मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक् ।
एवं निनाय तं कालं चिंतयन्तां जगन्मयीम्

mārutāśī nirāhāro jalāhārī ca parṇabhuk |
evaṃ nināya taṃ kālaṃ ciṃtayantāṃ jaganmayīm

दुर्गाध्यानसमासक्तश्चिरं कालं तपोरतः ।
नियमैर्बहुभिर्देवीमाराधयति सुव्रतः

durgādhyānasamāsaktaściraṃ kālaṃ taporataḥ |
niyamairbahubhirdevīmārādhayati suvrataḥ

ततो यमादियुक्तस्य दक्षस्य मुनिसत्तम ।
जगदम्बा पूजयतः प्रत्यक्षमभवच्छिवा

tato yamādiyuktasya dakṣasya munisattama |
jagadambā pūjayataḥ pratyakṣamabhavacchivā

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा जगदम्बां जगन्मयीम् ।
कृतकृत्यमथात्मानं मेने दक्षः प्रजापतिः

tataḥ pratyakṣato dṛṣṭvā jagadambāṃ jaganmayīm |
kṛtakṛtyamathātmānaṃ mene dakṣaḥ prajāpatiḥ

सिंहस्थां कालिकां कृष्णां चारुवक्त्रां चतुर्भुजाम् ।
वरदाभयनीलाब्जखड्गहस्तां मनोहराम्

siṃhasthāṃ kālikāṃ kṛṣṇāṃ cāruvaktrāṃ caturbhujām |
varadābhayanīlābjakhaḍgahastāṃ manoharām

आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं जगत्प्रसूम् ।
तुष्टाव वाग्भिश्चित्राभिः सुप्रणम्याथ सुप्रभाम्

āraktanayanāṃ cārumuktakeśīṃ jagatprasūm |
tuṣṭāva vāgbhiścitrābhiḥ supraṇamyātha suprabhām

जगदेव महामाये जगदीशे महेश्वरि ।
कृपां कृत्वा नमस्तेस्तु दर्शितं स्ववपुर्मम

jagadeva mahāmāye jagadīśe maheśvari |
kṛpāṃ kṛtvā namastestu darśitaṃ svavapurmama

प्रसीद भगवत्याद्ये प्रसीद शिवरूपिणम् ।
प्रसीद भक्तवरदे जगन्माये नमोस्तु ते

prasīda bhagavatyādye prasīda śivarūpiṇam |
prasīda bhaktavarade jaganmāye namostu te

इति स्तुता महेशानी दक्षेण प्रयतात्मना ।
उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं मुने

iti stutā maheśānī dakṣeṇa prayatātmanā |
uvāca dakṣaṃ jñātvāpi svayaṃ tasyepsitaṃ mune

तुष्टाहं दक्ष भवतस्सद्भक्त्या ह्यनया भृशम् ।
वरं वृणीष्व स्वाभीष्टं नादेयं विद्यते तव

tuṣṭāhaṃ dakṣa bhavatassadbhaktyā hyanayā bhṛśam |
varaṃ vṛṇīṣva svābhīṣṭaṃ nādeyaṃ vidyate tava

जगदम्बावचश्श्रुत्वा ततो दक्षः प्रजापतिः ।
सुप्रहृष्टतरः प्राह नामं नामं च तां शिवाम्

jagadambāvacaśśrutvā tato dakṣaḥ prajāpatiḥ |
suprahṛṣṭataraḥ prāha nāmaṃ nāmaṃ ca tāṃ śivām

जगदम्बा महामाये यदि त्वं वरदा मम ।
मद्वचः शृणु सुप्रीत्या मम कामं प्रपूरय

jagadambā mahāmāye yadi tvaṃ varadā mama |
madvacaḥ śṛṇu suprītyā mama kāmaṃ prapūraya

मम स्वामी शिवो यो हि स जातो ब्रह्मणस्तुतः ।
रुद्रनामा पूर्णरूपावतारः परमात्मनः

mama svāmī śivo yo hi sa jāto brahmaṇastutaḥ |
rudranāmā pūrṇarūpāvatāraḥ paramātmanaḥ

तवावतारो नो जातः का तत्पत्नी भवेदतः ।
तं मोहय महेशानमवतीर्य क्षितौ शिवे

tavāvatāro no jātaḥ kā tatpatnī bhavedataḥ |
taṃ mohaya maheśānamavatīrya kṣitau śive

त्वदृते तस्य मोहाय न शक्तान्या कदाचन ।
तस्मान्मम सुता भूत्वा हरजायाभवाऽधुना

tvadṛte tasya mohāya na śaktānyā kadācana |
tasmānmama sutā bhūtvā harajāyābhavā'dhunā

इत्थं कृत्वा सुलीला च भव त्वं हर मोहिनी ।
ममैवैष वरो देवि सत्यमुक्तं तवाग्रतः

itthaṃ kṛtvā sulīlā ca bhava tvaṃ hara mohinī |
mamaivaiṣa varo devi satyamuktaṃ tavāgrataḥ

केवलं स्वार्थमिति च सर्वेषां जगतामपि ।
ब्रह्मविष्णुशिवानां च ब्रह्मणा प्रेरितो ह्यहम्

kevalaṃ svārthamiti ca sarveṣāṃ jagatāmapi |
brahmaviṣṇuśivānāṃ ca brahmaṇā prerito hyaham

इत्याकर्ण्य प्रजेशस्य वचनं जगदम्बिका ।
प्रत्युवाच विहस्येति स्मृत्वा तं मनसा शिवम्

ityākarṇya prajeśasya vacanaṃ jagadambikā |
pratyuvāca vihasyeti smṛtvā taṃ manasā śivam

तात प्रजापते दक्ष शृणु मे परमं वचः ।
सत्यं ब्रवीमि त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाखिलप्रदा

tāta prajāpate dakṣa śṛṇu me paramaṃ vacaḥ |
satyaṃ bravīmi tvadbhaktyā suprasannākhilapradā

अहं तव सुता दक्ष त्वज्जायायां महेश्वरी ।
भविष्यामि न संदेहस्त्वद्भक्तिवशवर्तिनी

ahaṃ tava sutā dakṣa tvajjāyāyāṃ maheśvarī |
bhaviṣyāmi na saṃdehastvadbhaktivaśavartinī

तथा यत्नं करिष्यामि तपः कृत्वा सुदुस्सहम् ।
हरजाया भविष्यामि तद्वरं प्राप्य चानघ

tathā yatnaṃ kariṣyāmi tapaḥ kṛtvā sudussaham |
harajāyā bhaviṣyāmi tadvaraṃ prāpya cānagha

नान्यथा कार्यसिद्धिर्हि निर्विकारी च स प्रभुः ।
विधेर्विष्णोश्च संसेव्यः पूर्ण एव सदाशिवः

nānyathā kāryasiddhirhi nirvikārī ca sa prabhuḥ |
vidherviṣṇośca saṃsevyaḥ pūrṇa eva sadāśivaḥ

अहं तस्य सदा दासी प्रिया जन्मनि जन्मनि ।
मम स्वामी स वै शंभुर्नानारूपधरोपि ह

ahaṃ tasya sadā dāsī priyā janmani janmani |
mama svāmī sa vai śaṃbhurnānārūpadharopi ha

वरप्रभावाद्भ्रुकुटेरवतीर्णो विधेस्म च ।
अहं तद्वरतोपीहावतरिष्ये तदाज्ञया

varaprabhāvādbhrukuṭeravatīrṇo vidhesma ca |
ahaṃ tadvaratopīhāvatariṣye tadājñayā

गच्छ स्वभवनं तात मया ज्ञाता तु दूतिका ।
हरजाया भविष्यामि भूता ते तनयाचिरात्

gaccha svabhavanaṃ tāta mayā jñātā tu dūtikā |
harajāyā bhaviṣyāmi bhūtā te tanayācirāt

इत्युक्त्वा सद्वचो दक्षं शिवाज्ञां प्राप्य चेतसि ।
पुनः प्रोवाच सा देवी स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

ityuktvā sadvaco dakṣaṃ śivājñāṃ prāpya cetasi |
punaḥ provāca sā devī smṛtvā śivapadāmbujam

परन्तु पण आधेयो मनसा ते प्रजापते ।
श्रावयिष्यामि ते तं वै सत्यं जानीहि नो मृषा

parantu paṇa ādheyo manasā te prajāpate |
śrāvayiṣyāmi te taṃ vai satyaṃ jānīhi no mṛṣā

यदा भवान् मयि पुनर्भवेन्मंदादरस्तपा ।
देहं त्यक्ष्ये निजं सत्यं स्वात्मन्यस्म्यथ वेतरम्

yadā bhavān mayi punarbhavenmaṃdādarastapā |
dehaṃ tyakṣye nijaṃ satyaṃ svātmanyasmyatha vetaram

एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते ।
अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया

eṣa dattastava varaḥ pratisargaṃ prajāpate |
ahaṃ tava sutā bhūtvā bhaviṣyāmi harapriyā

एवमुक्त्वा महेशानी दक्षं मुख्यप्रजापतिम् ।
अंतर्दधे द्रुतं तत्र सम्यग् दक्षस्य पश्यतः

evamuktvā maheśānī dakṣaṃ mukhyaprajāpatim |
aṃtardadhe drutaṃ tatra samyag dakṣasya paśyataḥ

अंतर्हितायां दुर्गायां स दक्षोपि निजाश्रमम् ।
जगाम च मुदं लेभे भविष्यति सुतेति सा

aṃtarhitāyāṃ durgāyāṃ sa dakṣopi nijāśramam |
jagāma ca mudaṃ lebhe bhaviṣyati suteti sā