अध्याय 11: ब्रह्मा की दुर्गा-स्तुति और देवी का वचन

ब्रह्मन् तात महाप्राज्ञ वद नो वदतां वर ।
गते विष्णौ किमभवदकार्षीत्किं विधे भवान्

brahman tāta mahāprājña vada no vadatāṃ vara |
gate viṣṇau kimabhavadakārṣītkiṃ vidhe bhavān

विप्रनन्दनवर्य त्वं सावधानतया शृणु ।
विष्णौ गते भगवति यदकार्षमहं खलु

vipranandanavarya tvaṃ sāvadhānatayā śṛṇu |
viṣṇau gate bhagavati yadakārṣamahaṃ khalu

विद्याविद्यात्मिकां शुद्धां परब्रह्मस्वरूपिणीम् ।
स्तौमि देव जगद्धात्रीं दुर्गां शम्भुप्रियां सदा

vidyāvidyātmikāṃ śuddhāṃ parabrahmasvarūpiṇīm |
staumi deva jagaddhātrīṃ durgāṃ śambhupriyāṃ sadā

सर्वत्र व्यापिनीं नित्यां निरालंबां निराकुलाम् ।
त्रिदेवजननीं वंदे स्थूलस्थूलामरूपिणीम्

sarvatra vyāpinīṃ nityāṃ nirālaṃbāṃ nirākulām |
tridevajananīṃ vaṃde sthūlasthūlāmarūpiṇīm

त्वं चितिः परमानंदा परमात्मस्वरूपिणी ।
प्रसन्ना भव देवेशि मत्कार्यं कुरु ते नमः

tvaṃ citiḥ paramānaṃdā paramātmasvarūpiṇī |
prasannā bhava deveśi matkāryaṃ kuru te namaḥ

एवं संस्तूयमाना सा योगनिद्रा मया मुने ।
आविर्बभूव प्रत्यक्षं देवर्षे चंडिका मम

evaṃ saṃstūyamānā sā yoganidrā mayā mune |
āvirbabhūva pratyakṣaṃ devarṣe caṃḍikā mama

स्निग्धांजनद्युतिश्चारुरूपा दिव्यचतुर्भुजा ।
सिंहस्था वरहस्ता च मुक्तामणिकचोत्कटा

snigdhāṃjanadyutiścārurūpā divyacaturbhujā |
siṃhasthā varahastā ca muktāmaṇikacotkaṭā

शरदिंद्वानना शुभ्रचन्द्रभाला त्रिलोचना ।
सर्वावयवरम्या च कमलांघ्रिनखद्युतिः

śaradiṃdvānanā śubhracandrabhālā trilocanā |
sarvāvayavaramyā ca kamalāṃghrinakhadyutiḥ

समक्षं तामुमां वीक्ष्य मुने शक्तिं शिवस्य हि ।
भक्त्या विनततुंगांशः प्रास्तवं सुप्रणम्य वै

samakṣaṃ tāmumāṃ vīkṣya mune śaktiṃ śivasya hi |
bhaktyā vinatatuṃgāṃśaḥ prāstavaṃ supraṇamya vai

नमो नमस्ते जगतःप्रवृत्तिनिवृतिरूपे स्थितिसर्गरूपे ।
चराचराणां भवती सुशक्तिस्सनातनी सर्वविमोहनीति

namo namaste jagataḥpravṛttinivṛtirūpe sthitisargarūpe |
carācarāṇāṃ bhavatī suśaktissanātanī sarvavimohanīti

या श्रीः सदा केशवमूर्तिमाला विश्वंभरा या सकलं बिभर्ति ।
या त्वं पुरा सृष्टिकरी महेशी हर्त्री त्रिलोकस्य परा गुणेभ्य

yā śrīḥ sadā keśavamūrtimālā viśvaṃbharā yā sakalaṃ bibharti |
yā tvaṃ purā sṛṣṭikarī maheśī hartrī trilokasya parā guṇebhya

या योगिनां वै महिता मनोज्ञा सा त्वं न ते परमाणुसारे ।
यमादिपूते हृदि योगिनां या या योगिनां ध्यानपथे प्रतीता

yā yogināṃ vai mahitā manojñā sā tvaṃ na te paramāṇusāre |
yamādipūte hṛdi yogināṃ yā yā yogināṃ dhyānapathe pratītā

प्रकाशशुद्ध्यादियुता विरागा सा त्वं हि विद्या विविधावलंबा ।
कूटस्थमव्यक्तमनंतरूपं त्वं बिभ्रती कालमयी जगंति

prakāśaśuddhyādiyutā virāgā sā tvaṃ hi vidyā vividhāvalaṃbā |
kūṭasthamavyaktamanaṃtarūpaṃ tvaṃ bibhratī kālamayī jagaṃti

विकारबीजं प्रकरोपि नित्यं गुणान्विता सर्वजनेषु नूनम् ।
त्वं वै गुणानां च शिवे त्रयाणां निदानभूता च ततः परासि

vikārabījaṃ prakaropi nityaṃ guṇānvitā sarvajaneṣu nūnam |
tvaṃ vai guṇānāṃ ca śive trayāṇāṃ nidānabhūtā ca tataḥ parāsi

सत्वं रजस्तामस इत्यमीषां विकारहीना समु वस्तितीर्या ।
सा त्वं गुणानां जगदेकहेतुं ब्रह्मांतरारंभसि चात्सि पासि

satvaṃ rajastāmasa ityamīṣāṃ vikārahīnā samu vastitīryā |
sā tvaṃ guṇānāṃ jagadekahetuṃ brahmāṃtarāraṃbhasi cātsi pāsi

अशेषजगतां बीजे ज्ञेयज्ञानस्वरूपिणि ।
जगद्धिताय सततं शिवपत्नि नमोस्तु ते

aśeṣajagatāṃ bīje jñeyajñānasvarūpiṇi |
jagaddhitāya satataṃ śivapatni namostu te

इत्याकर्ण्य वचः सा मे काली लोक विभाविनी ।
प्रीत्या मां जगतामूचे स्रष्टारं जनशब्दवत्

ityākarṇya vacaḥ sā me kālī loka vibhāvinī |
prītyā māṃ jagatāmūce sraṣṭāraṃ janaśabdavat

ब्रह्मन्किमर्थं भवता स्तुताहमवधारय ।
उच्यतां यदि धृष्योसि तच्छीघ्रं पुरतो मम

brahmankimarthaṃ bhavatā stutāhamavadhāraya |
ucyatāṃ yadi dhṛṣyosi tacchīghraṃ purato mama

प्रत्यक्षमपि जातायां सिद्धिः कार्यस्य निश्चिता ।
तस्मात्त्वं वांछितं ब्रूहि या करिष्यामि भाविता

pratyakṣamapi jātāyāṃ siddhiḥ kāryasya niścitā |
tasmāttvaṃ vāṃchitaṃ brūhi yā kariṣyāmi bhāvitā

शृणु देवि महेशानि कृपां कृत्वा ममोपरि ।
मनोरथस्थं सर्वज्ञे प्रवदामि त्वदाज्ञया

śṛṇu devi maheśāni kṛpāṃ kṛtvā mamopari |
manorathasthaṃ sarvajñe pravadāmi tvadājñayā

यः पतिस्तव देवेशि ललाटान्मेऽभवत्पुरा ।
शिवो रुद्राख्यया योगी स वै कैलासमास्थितः

yaḥ patistava deveśi lalāṭānme'bhavatpurā |
śivo rudrākhyayā yogī sa vai kailāsamāsthitaḥ

तपश्चरति भूतेश एक एवाविकल्पकः ।
अपत्नीको निर्विकारो न द्वितीयां समीहते

tapaścarati bhūteśa eka evāvikalpakaḥ |
apatnīko nirvikāro na dvitīyāṃ samīhate

तं मोहय यथा चान्यां द्वितीयां सति वीक्षते ।
त्वदृते तस्य नो काचिद्भविष्यति मनोहरा

taṃ mohaya yathā cānyāṃ dvitīyāṃ sati vīkṣate |
tvadṛte tasya no kācidbhaviṣyati manoharā

तस्मात्त्वमेव रूपेण भवस्व हरमोहिनी ।
सुता भूत्वा च दक्षस्य रुद्रपत्नी शिवे भव

tasmāttvameva rūpeṇa bhavasva haramohinī |
sutā bhūtvā ca dakṣasya rudrapatnī śive bhava

यथा धृतशरीरा त्वं लक्ष्मीरूपेण केशवम् ।
आमोदयसि विश्वस्य हितायैतं तथा कुरु

yathā dhṛtaśarīrā tvaṃ lakṣmīrūpeṇa keśavam |
āmodayasi viśvasya hitāyaitaṃ tathā kuru

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वाऽनिंदद्वृषध्वजः ।
स कथं वनितां देवी स्वेच्छया संग्रहीष्यति

kāṃtābhilāṣamātraṃ me dṛṣṭvā'niṃdadvṛṣadhvajaḥ |
sa kathaṃ vanitāṃ devī svecchayā saṃgrahīṣyati

हरे गृहीतकांते तु कथं सृष्टिश्शुभावहा ।
आद्यंतमध्ये चैतस्य हेतौ तस्मिन्विरागिणि

hare gṛhītakāṃte tu kathaṃ sṛṣṭiśśubhāvahā |
ādyaṃtamadhye caitasya hetau tasminvirāgiṇi

इति चिंतापरो नाहं त्वदन्यं शरणं हितम् ।
कृच्छ्रवांस्तेन विश्वस्य हितायैतत्कुरुष्व मे

iti ciṃtāparo nāhaṃ tvadanyaṃ śaraṇaṃ hitam |
kṛcchravāṃstena viśvasya hitāyaitatkuruṣva me

न विष्णुस्तस्य मोहाय न लक्ष्मीर्न मनोभवः ।
न चाप्यहं जगन्मातर्नान्यस्त्वां कोपि वै विना

na viṣṇustasya mohāya na lakṣmīrna manobhavaḥ |
na cāpyahaṃ jaganmātarnānyastvāṃ kopi vai vinā

तस्मात्त्वं दक्षजा भूत्वा दिव्यरूपा महेश्वरी ।
तत्पत्नी भव मद्भक्त्या योगिनं मोहयेश्वरम्

tasmāttvaṃ dakṣajā bhūtvā divyarūpā maheśvarī |
tatpatnī bhava madbhaktyā yoginaṃ mohayeśvaram

दक्षस्तपति देवेशि क्षीरोदोत्तरतीरगः ।
त्वामुद्दिश्य समाधाय मनस्त्वयि दृढव्रतः

dakṣastapati deveśi kṣīrodottaratīragaḥ |
tvāmuddiśya samādhāya manastvayi dṛḍhavrataḥ

इत्याकर्ण्य वचस्सा चिंतामाप शिवा तदा ।
उवाच च स्वमनसि विस्मिता जगदम्बिका

ityākarṇya vacassā ciṃtāmāpa śivā tadā |
uvāca ca svamanasi vismitā jagadambikā

अहो सुमहदाश्चर्यं वेदवक्तापि विश्वकृत् ।
महाज्ञानपरो भूत्वा विधाता किं वदत्ययम्

aho sumahadāścaryaṃ vedavaktāpi viśvakṛt |
mahājñānaparo bhūtvā vidhātā kiṃ vadatyayam

विधेश्चेतसि संजातो महामोहोऽसुखावहः ।
यद्वरं निर्विकारं तं संमोहयितुमिच्छति

vidheścetasi saṃjāto mahāmoho'sukhāvahaḥ |
yadvaraṃ nirvikāraṃ taṃ saṃmohayitumicchati

हरमोहवरं मत्तस्समिच्छति विधिस्त्वयम् ।
को लाभोस्यात्र स विभुर्निर्मोहो निर्विकल्पकः

haramohavaraṃ mattassamicchati vidhistvayam |
ko lābhosyātra sa vibhurnirmoho nirvikalpakaḥ

परब्रह्माख्यो यश्शंभुर्निर्गुणो निर्विकारवान् ।
तस्याहं सर्वदा दासी तदाज्ञावशगा सदा

parabrahmākhyo yaśśaṃbhurnirguṇo nirvikāravān |
tasyāhaṃ sarvadā dāsī tadājñāvaśagā sadā

स एव पूर्णरूपेण रुद्रनामाभवच्छिवः ।
भक्तोद्धारणहेतोर्हि स्वतंत्रः परमेश्वरः

sa eva pūrṇarūpeṇa rudranāmābhavacchivaḥ |
bhaktoddhāraṇahetorhi svataṃtraḥ parameśvaraḥ

हरेर्विधेश्च स स्वामी शिवान्न्यूनो न कर्हिचित् ।
योगादरो ह्यमायस्थो मायेशः परतः परः

harervidheśca sa svāmī śivānnyūno na karhicit |
yogādaro hyamāyastho māyeśaḥ parataḥ paraḥ

मत्वा तमात्मजं ब्रह्मा सामान्यसुरसंनिभम् ।
इच्छत्ययं मोहयितुमतोऽज्ञानविमोहितः

matvā tamātmajaṃ brahmā sāmānyasurasaṃnibham |
icchatyayaṃ mohayitumato'jñānavimohitaḥ

न दद्यां चेद्वरं वेदनीतिर्भ्रष्टा भवेदिति ।
किं कुर्यां येन न विभुः क्रुद्धस्स्यान्मे महेश्वरः

na dadyāṃ cedvaraṃ vedanītirbhraṣṭā bhavediti |
kiṃ kuryāṃ yena na vibhuḥ kruddhassyānme maheśvaraḥ

ब्रह्मो वाच ।
विचार्य्येत्थं महेशं तं सस्मार मनसा शिवा ।
प्रापानुज्ञां शिवस्याथोवाच दुर्गा च मां तदा

brahmo vāca |
vicāryyetthaṃ maheśaṃ taṃ sasmāra manasā śivā |
prāpānujñāṃ śivasyāthovāca durgā ca māṃ tadā

यदुक्तं भवता ब्रह्मन् समस्तं सत्यमेव तत् ।
मदृते मोहयित्रीह शंकरस्य न विद्यते

yaduktaṃ bhavatā brahman samastaṃ satyameva tat |
madṛte mohayitrīha śaṃkarasya na vidyate

हरेऽगृहीतदारे तु सृष्टिनैषा सनातनी ।
भविष्यतीति तत्सत्यं भवता प्रतिपादितम्

hare'gṛhītadāre tu sṛṣṭinaiṣā sanātanī |
bhaviṣyatīti tatsatyaṃ bhavatā pratipāditam

ममापि मोहने यन्नो विद्यतेस्य महाप्रभोः ।
त्वद्वाक्याद्विगुणो मेद्य प्रयत्नोऽभूत्स निर्भरः

mamāpi mohane yanno vidyatesya mahāprabhoḥ |
tvadvākyādviguṇo medya prayatno'bhūtsa nirbharaḥ

अहं तथा यतिष्यामि यथा दारपरिग्रहम् ।
हरः करिष्यति विधे स्वयमेव विमोहितः

ahaṃ tathā yatiṣyāmi yathā dāraparigraham |
haraḥ kariṣyati vidhe svayameva vimohitaḥ

सतीमूर्तिमहं धृत्वा तस्यैव वशवर्तिनी ।
भविष्यामि महाभागा लक्ष्मीर्विष्णोर्यथा प्रिया

satīmūrtimahaṃ dhṛtvā tasyaiva vaśavartinī |
bhaviṣyāmi mahābhāgā lakṣmīrviṣṇoryathā priyā

यथा सोपि मयैवेय वशवर्ती सदा भवेत् ।
तथा यत्नं करिष्यामि तस्यैव कृपया विधे

yathā sopi mayaiveya vaśavartī sadā bhavet |
tathā yatnaṃ kariṣyāmi tasyaiva kṛpayā vidhe

उत्पन्ना दक्षजायायां सतीरूपेण शंकरम् ।
अहं सभाजयिष्यामि लीलया तं पितामह

utpannā dakṣajāyāyāṃ satīrūpeṇa śaṃkaram |
ahaṃ sabhājayiṣyāmi līlayā taṃ pitāmaha

यथान्यजंतुरवनौ वर्तते वनितावशे ।
मद्भक्त्या स हरो वामावशवर्ती भविष्यति

yathānyajaṃturavanau vartate vanitāvaśe |
madbhaktyā sa haro vāmāvaśavartī bhaviṣyati

मह्यमित्थं समाभाष्य शिवा सा जगदम्बिका ।
वीक्ष्यमाणा मया तात तत्रैवांतर्दधे ततः

mahyamitthaṃ samābhāṣya śivā sā jagadambikā |
vīkṣyamāṇā mayā tāta tatraivāṃtardadhe tataḥ

तस्यामंतर्हितायां तु सोहं लोकपितामहः ।
अगमं यत्र स्वसुतास्तेभ्यस्सर्वमवर्णयम्

tasyāmaṃtarhitāyāṃ tu sohaṃ lokapitāmahaḥ |
agamaṃ yatra svasutāstebhyassarvamavarṇayam