अध्याय 51: रति की विनती और कामदेव का पुनर्जीवन

तस्मिन्नवसरे ज्ञात्वानुकूलं समयं रतिः ।
सुप्रसन्ना च तम्प्राह शङ्करं दीनवत्सलम्

tasminnavasare jñātvānukūlaṃ samayaṃ ratiḥ |
suprasannā ca tamprāha śaṅkaraṃ dīnavatsalam

गृहीत्वा पार्वतीं प्राप्तं सौभाग्यमतिदुर्लभम् ।
किमर्थं प्राणनाथो मे निस्स्वार्थं भस्मसात्कृतः

gṛhītvā pārvatīṃ prāptaṃ saubhāgyamatidurlabham |
kimarthaṃ prāṇanātho me nissvārthaṃ bhasmasātkṛtaḥ

जीवयात्रा पतिं मे हि कामव्या पारमात्मनि ।
कुरु दूरं च सन्तापं समविश्लेषहेतुकम्

jīvayātrā patiṃ me hi kāmavyā pāramātmani |
kuru dūraṃ ca santāpaṃ samaviśleṣahetukam

विवाहोत्सव एतस्मिन् सुखिनो निखिला जनाः ।
अहमेका महेशान दुःखिनी स्वपतिम्विना

vivāhotsava etasmin sukhino nikhilā janāḥ |
ahamekā maheśāna duḥkhinī svapatimvinā

सनाथां कुरु मान्देव प्रसन्नो भव शङ्कर ।
स्वोक्तं सत्यम्विधेहि त्वं दीनबन्धो पर प्रभो

sanāthāṃ kuru māndeva prasanno bhava śaṅkara |
svoktaṃ satyamvidhehi tvaṃ dīnabandho para prabho

त्वाम्विना कस्समर्थोत्र त्रैलोक्ये सचराचरे ।
नाशने मम दुःखस्य ज्ञात्वेति करुणां कुरु

tvāmvinā kassamarthotra trailokye sacarācare |
nāśane mama duḥkhasya jñātveti karuṇāṃ kuru

सोत्सवे स्वविवाहेऽस्मिन्सर्वानन्द प्रदायिनी ।
सोत्सवामपि मां नाथ कुरु दीनकृपाकर

sotsave svavivāhe'sminsarvānanda pradāyinī |
sotsavāmapi māṃ nātha kuru dīnakṛpākara

जीविते मम नाथे हि पार्वत्या प्रियया सह ।
सुविहारः प्रपूर्णश्च भविष्यति न संशयः

jīvite mama nāthe hi pārvatyā priyayā saha |
suvihāraḥ prapūrṇaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ

सर्वं कर्तुं समर्थोसि यतस्त्वं परमेश्वरः ।
किम्बहूक्त्यात्र सर्वेश जीवयाशु पतिं मम

sarvaṃ kartuṃ samarthosi yatastvaṃ parameśvaraḥ |
kimbahūktyātra sarveśa jīvayāśu patiṃ mama

तदित्युक्त्वा कामभस्म ददौ सग्रन्धिबन्धनम् ।
रुरोद पुरतश्शम्भोर्नाथ नाथेत्युदीर्य्य च

tadityuktvā kāmabhasma dadau sagrandhibandhanam |
ruroda purataśśambhornātha nāthetyudīryya ca

रतिरोदनमाकर्ण्य सरस्वत्यादयः स्त्रियः ।
रुरुदुस्सकला देव्यः प्रोचुर्दीनतरं वचः

ratirodanamākarṇya sarasvatyādayaḥ striyaḥ |
rurudussakalā devyaḥ procurdīnataraṃ vacaḥ

भक्तवत्सलनामा त्वं दीनबन्धुर्दयानिधिः ।
काम जीवय सोत्साहां रति कुरु नमोऽस्तु ते

bhaktavatsalanāmā tvaṃ dīnabandhurdayānidhiḥ |
kāma jīvaya sotsāhāṃ rati kuru namo'stu te

इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः ।
कृपादृष्टिं चकाराशु करुणासागरः प्रभुः

iti tadvacanaṃ śrutvā prasanno'bhūnmaheśvaraḥ |
kṛpādṛṣṭiṃ cakārāśu karuṇāsāgaraḥ prabhuḥ

सुधादृष्ट्या शूलभृतो भस्मतो निर्गतः स्मरः ।
तद्रूपवेषचिह्नात्मा सुन्दरोद्भुतमूर्तिमान्

sudhādṛṣṭyā śūlabhṛto bhasmato nirgataḥ smaraḥ |
tadrūpaveṣacihnātmā sundarodbhutamūrtimān

तद्रूपश्च तदाकारसंस्मितं सधनुश्शरम् ।
दृष्ट्वा पतिं रतिस्तं च प्रणनाम महेश्वरम्

tadrūpaśca tadākārasaṃsmitaṃ sadhanuśśaram |
dṛṣṭvā patiṃ ratistaṃ ca praṇanāma maheśvaram

कृतार्थाभूच्छिवं देवं तुष्टाव च कृताञ्जलिः ।
प्राणनाथप्रदं पत्या जीवितेन पुनःपुनः

kṛtārthābhūcchivaṃ devaṃ tuṣṭāva ca kṛtāñjaliḥ |
prāṇanāthapradaṃ patyā jīvitena punaḥpunaḥ

कामस्य स्तुतिमाकर्ण्य सनारीकस्य शङ्करः ।
प्रसन्नोऽभवदत्यंतमुवाच करुणार्द्रधीः

kāmasya stutimākarṇya sanārīkasya śaṅkaraḥ |
prasanno'bhavadatyaṃtamuvāca karuṇārdradhīḥ

प्रसन्नोहं तव स्तुत्या सनारीकस्य चित्तज ।
स्वयंभव वरम्बूहि वाञ्छितं तद्ददामि ते

prasannohaṃ tava stutyā sanārīkasya cittaja |
svayaṃbhava varambūhi vāñchitaṃ taddadāmi te

इति शम्भुवचः श्रुत्वा महानदन्स्स्मरस्ततः ।
उवाच साञ्जलिर्नम्रो गद्गदाक्षरया गिरा

iti śambhuvacaḥ śrutvā mahānadanssmarastataḥ |
uvāca sāñjalirnamro gadgadākṣarayā girā

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो ।
यदि प्रसन्नस्सर्वेशः ममानन्दकरो भव

devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho |
yadi prasannassarveśaḥ mamānandakaro bhava

क्षमस्व मेऽपराधं हि यत्कृतश्च पुरा प्रभो ।
स्वजनेषु पराम्प्रीतिं भक्तिन्देहि स्वपादयोः

kṣamasva me'parādhaṃ hi yatkṛtaśca purā prabho |
svajaneṣu parāmprītiṃ bhaktindehi svapādayoḥ

इत्याकर्ण्य स्मरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः
ॐ मित्युक्त्वाऽब्रवीत्तं वै विहसन्करुणानिधिः

ityākarṇya smaravacaḥ prasannaḥ parameśvaraḥ
oṃ mityuktvā'bravīttaṃ vai vihasankaruṇānidhiḥ

हे कामाहं प्रसन्नोऽस्मि भयन्त्यज महामते ।
गच्छ विष्णुसमीपञ्च बहिस्थाने स्थितो भव

he kāmāhaṃ prasanno'smi bhayantyaja mahāmate |
gaccha viṣṇusamīpañca bahisthāne sthito bhava

तच्छ्रुत्वा शिरसा नत्वा परिक्रम्य स्तुवन्विभुम् ।
बहिर्गत्वा हरिन्देवान्प्रणम्य समुपास्त सः

tacchrutvā śirasā natvā parikramya stuvanvibhum |
bahirgatvā harindevānpraṇamya samupāsta saḥ

कामं सम्भाष्य देवाश्च ददुस्तस्मै शुभाशिषम् ।
विष्ण्वादयः प्रसन्नास्ते प्रोचुः स्मृत्वा शिवं हृदि

kāmaṃ sambhāṣya devāśca dadustasmai śubhāśiṣam |
viṣṇvādayaḥ prasannāste procuḥ smṛtvā śivaṃ hṛdi

धन्यस्त्वं स्मर सन्दग्धः शिवेनानुग्रहीकृतः ।
जीवयामास सत्त्वांशकृपादृष्ट्या खिलेश्वरः

dhanyastvaṃ smara sandagdhaḥ śivenānugrahīkṛtaḥ |
jīvayāmāsa sattvāṃśakṛpādṛṣṭyā khileśvaraḥ

सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतस्स्वकृतभृक् पुमान् ।
काले रक्षा विवाहश्च निषेकः केन वार्यते

sukhaduḥkhado na cānyo'sti yatassvakṛtabhṛk pumān |
kāle rakṣā vivāhaśca niṣekaḥ kena vāryate

इत्युक्त्वा ते च सम्मान्य तं सुखेनामरास्तदा ।
सन्तस्थुस्तत्र विष्ण्वाद्यास्सर्वे लब्धमनोरथाः

ityuktvā te ca sammānya taṃ sukhenāmarāstadā |
santasthustatra viṣṇvādyāssarve labdhamanorathāḥ

सोपि प्रमुदितस्तत्र समुवास शिवाज्ञया ।
जयशब्दो नमश्शब्दस्साधुशब्दो बभूव ह

sopi pramuditastatra samuvāsa śivājñayā |
jayaśabdo namaśśabdassādhuśabdo babhūva ha

ततश्शम्भुर्वासगेहे वामे संस्थाप्य पार्वतीम् ।
मिष्टान्नं भोजयामास तं च सा च मुदान्विता

tataśśambhurvāsagehe vāme saṃsthāpya pārvatīm |
miṣṭānnaṃ bhojayāmāsa taṃ ca sā ca mudānvitā

अथ शम्भुर्भवाचारी तत्र कृत्यम्विधाय तत् ।
मेनामामंत्र्य शैलं च जनवासं जगाम सः

atha śambhurbhavācārī tatra kṛtyamvidhāya tat |
menāmāmaṃtrya śailaṃ ca janavāsaṃ jagāma saḥ

महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने ।
वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चतुर्विधानि च

mahotsavastadā cāsīdvedadhvanirabhūnmune |
vādyāni vādayāmāsurjanāścaturvidhāni ca

शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा ।
हरिं च मां भवाचाराद्वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः

śambhurāgatya svasthānaṃ vavande ca munīṃstadā |
hariṃ ca māṃ bhavācārādvandito'bhūtsurādibhiḥ

जयशब्दो बभूवाथ नम श्शब्दस्तथैव च ।
वेदध्वनिश्च शुभदः सर्वविघ्नविदारणः

jayaśabdo babhūvātha nama śśabdastathaiva ca |
vedadhvaniśca śubhadaḥ sarvavighnavidāraṇaḥ

अथ विष्णुरहं शक्रस्सर्वे देवाश्च सर्षयः ।
सिद्धा उपसुरा नागास्तुष्टुवुस्ते पृथक्पृथक्

atha viṣṇurahaṃ śakrassarve devāśca sarṣayaḥ |
siddhā upasurā nāgāstuṣṭuvuste pṛthakpṛthak

जय शम्भोऽखिलाधार जय नाम महेश्वर ।
जय रुद्र महादेव जय विश्व म्भर प्रभो

jaya śambho'khilādhāra jaya nāma maheśvara |
jaya rudra mahādeva jaya viśva mbhara prabho

जय कालीपते स्वामिञ्जयानन्दप्रवर्धक ।
जय त्र्यम्बक सर्वेश जय मायापते विभो

jaya kālīpate svāmiñjayānandapravardhaka |
jaya tryambaka sarveśa jaya māyāpate vibho

जय निर्गुण निष्काम कारणातीत सर्वग ।
जय लीलाखिलाधार धृतरूप नमोऽस्तु ते

jaya nirguṇa niṣkāma kāraṇātīta sarvaga |
jaya līlākhilādhāra dhṛtarūpa namo'stu te

जय स्वभक्तसत्कामप्रदेश करुणाकर ।
जय सानन्दसद्रूप जय मायागुणाकृते

jaya svabhaktasatkāmapradeśa karuṇākara |
jaya sānandasadrūpa jaya māyāguṇākṛte

जयोग्र मृड सर्वात्मन् दीनबन्धो दयानिधे ।
जयाविकार मायेश वाङ्मनोतीतविग्रह

jayogra mṛḍa sarvātman dīnabandho dayānidhe |
jayāvikāra māyeśa vāṅmanotītavigraha

इति स्तुत्वा महेशानं गिरिजानायकम्प्रभुम् ।
सिषेविरे परप्रीत्या विष्ण्वाद्यास्ते यथोचितम्

iti stutvā maheśānaṃ girijānāyakamprabhum |
siṣevire paraprītyā viṣṇvādyāste yathocitam

अथ शम्भुर्महेशानो लीलात्ततनुरीश्वरः ।
ददौ मानवरन्तेषां सर्वेषान्तत्र नारद

atha śambhurmaheśāno līlāttatanurīśvaraḥ |
dadau mānavaranteṣāṃ sarveṣāntatra nārada

विष्ण्वाद्यास्तेऽखिलास्तात प्राप्याज्ञाम्परमेशितुः ।
अतिहृष्टाः प्रसन्नास्याः स्वस्थानञ्जग्मुरादृताः

viṣṇvādyāste'khilāstāta prāpyājñāmparameśituḥ |
atihṛṣṭāḥ prasannāsyāḥ svasthānañjagmurādṛtāḥ