अध्याय 50: विवाह की शेष विधियाँ और वासगृह का परिहास

ततश्चाहं मुनिगणैश्शेषकृत्यं शिवाज्ञया ।
अकार्षं नारद प्रीत्या शिवाशिवविवाहतः

tataścāhaṃ munigaṇaiśśeṣakṛtyaṃ śivājñayā |
akārṣaṃ nārada prītyā śivāśivavivāhataḥ

तयोश्शिरोऽभिषेकश्च बभूवादरतस्ततः ।
ध्रुवस्यदर्शनं विप्राः कारयामासुरादरात

tayośśiro'bhiṣekaśca babhūvādaratastataḥ |
dhruvasyadarśanaṃ viprāḥ kārayāmāsurādarāta

हृदयालम्भनं कर्म बभूव तदनन्तरम् ।
स्वस्तिपाठश्च विप्रेन्द्र महोत्सवपुरस्सरः

hṛdayālambhanaṃ karma babhūva tadanantaram |
svastipāṭhaśca viprendra mahotsavapurassaraḥ

शिवाशिरसि सिन्दूरं ददौ शम्भुर्द्विजाज्ञया ।
तदानीं गिरिजाभिख्याद्भुतावर्ण्या बभूव ह

śivāśirasi sindūraṃ dadau śambhurdvijājñayā |
tadānīṃ girijābhikhyādbhutāvarṇyā babhūva ha

ततो विप्राज्ञया तौ द्वावेकासनसमास्थितौ ।
लेभाते परमां शोभां भक्तचित्त मुदावहाम्

tato viprājñayā tau dvāvekāsanasamāsthitau |
lebhāte paramāṃ śobhāṃ bhaktacitta mudāvahām

ततः स्वस्थानमागत्य संस्रवप्राशनं मुदा ।
चक्रतुस्तौ निदेशान्मेऽद्भुतलीलाकरौ मुने

tataḥ svasthānamāgatya saṃsravaprāśanaṃ mudā |
cakratustau nideśānme'dbhutalīlākarau mune

इत्थं निवृत्ते विधिवद्याज्ञे वैवाहिके शिवः ।
ब्रह्मणे पूर्णपात्रं मे ददौ लोककृते प्रभुः

itthaṃ nivṛtte vidhivadyājñe vaivāhike śivaḥ |
brahmaṇe pūrṇapātraṃ me dadau lokakṛte prabhuḥ

गोदानं विधिवच्छम्भुराचार्याय ददौ ततः ।
महादानानि च प्रीत्या यानि मङ्गलदानि वै

godānaṃ vidhivacchambhurācāryāya dadau tataḥ |
mahādānāni ca prītyā yāni maṅgaladāni vai

ततश्शतसुवर्णं च विप्रेभ्यस्स ददौ पृथक् ।
बहुभ्यो रत्नकोटीश्च नानाद्रव्याण्यनेकशः

tataśśatasuvarṇaṃ ca viprebhyassa dadau pṛthak |
bahubhyo ratnakoṭīśca nānādravyāṇyanekaśaḥ

तदानीममरास्सर्वे परे जीवाश्चराचराः ।
मुमुदुश्चेतसातीव जयध्वनिः

tadānīmamarāssarve pare jīvāścarācarāḥ |
mumuduścetasātīva jayadhvaniḥ

मङ्गलध्वनिगानश्च बभूव बहु सर्वतः ।
वाद्यध्वनिरभूद्रम्यो सर्वानन्दप्रवर्द्धनः

maṅgaladhvanigānaśca babhūva bahu sarvataḥ |
vādyadhvanirabhūdramyo sarvānandapravarddhanaḥ

हरिर्मयाथ देवाश्च मुनयश्चापरेऽखिलाः ।
गिरिमामन्त्र्य सुप्रीत्या स्वस्थानम्प्रययुर्द्रुतम्

harirmayātha devāśca munayaścāpare'khilāḥ |
girimāmantrya suprītyā svasthānamprayayurdrutam

तदानीं शैलनगरे स्त्रियश्च मुदिता वरम् ।
शिवाशिवौ समानीय ययुः कुह वरालयम्

tadānīṃ śailanagare striyaśca muditā varam |
śivāśivau samānīya yayuḥ kuha varālayam

लौकिकाचारमाजह्रुस्ताः स्त्रियस्तत्र चादृताः ।
महोत्साहो बभूवाथ सर्वतः प्रमुदावहः

laukikācāramājahrustāḥ striyastatra cādṛtāḥ |
mahotsāho babhūvātha sarvataḥ pramudāvahaḥ

अथ तास्तौ समानीय दम्पती जनशंकरौ ।
वासालयम्महादिव्यं भवाचारं व्यधुर्मुदा

atha tāstau samānīya dampatī janaśaṃkarau |
vāsālayammahādivyaṃ bhavācāraṃ vyadhurmudā

अथो समीपमागत्य शैलेन्द्रनगरस्त्रियः ।
निर्वृत्य मङ्गलं कर्म प्रापयन्दम्पती गृहम्

atho samīpamāgatya śailendranagarastriyaḥ |
nirvṛtya maṅgalaṃ karma prāpayandampatī gṛham

कृत्वा जयध्वनिं चक्रुर्ग्रन्थिनिर्मोचनादिकम् ।
सस्मितास्सकटाक्षाश्च पुलकाञ्चितविग्रहाः

kṛtvā jayadhvaniṃ cakrurgranthinirmocanādikam |
sasmitāssakaṭākṣāśca pulakāñcitavigrahāḥ

वासगेहं सम्प्रविश्य मुमुहुः कामिनीवराः ।
प्रसंशन्त्यस्स्वभाग्यानि पश्यन्तः परमेश्वरम्

vāsagehaṃ sampraviśya mumuhuḥ kāminīvarāḥ |
prasaṃśantyassvabhāgyāni paśyantaḥ parameśvaram

महासुरूपवेषश्च सर्व लावण्यसंयुतम् ।
नवीनयौवनस्थञ्च कामिनीचित्तमोहनम्

mahāsurūpaveṣaśca sarva lāvaṇyasaṃyutam |
navīnayauvanasthañca kāminīcittamohanam

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं सकटाक्षं सुसुन्दरम् ।
सुसूक्ष्मवासो बिभ्राणं नानारत्न विभूषितम्

īṣaddhāsyaprasannāsyaṃ sakaṭākṣaṃ susundaram |
susūkṣmavāso bibhrāṇaṃ nānāratna vibhūṣitam

तदानीन्दिव्यनार्यश्च षोडशारं समाययुः ।
तौ दम्पती च संद्रष्टुं महादरपुरस्सरम्

tadānīndivyanāryaśca ṣoḍaśāraṃ samāyayuḥ |
tau dampatī ca saṃdraṣṭuṃ mahādarapurassaram

सरस्वती च लक्ष्मीश्च सावित्री जाह्नवी तथा ।
अदितिश्च शची चैव लोपामुद्राप्यरुन्धती

sarasvatī ca lakṣmīśca sāvitrī jāhnavī tathā |
aditiśca śacī caiva lopāmudrāpyarundhatī

अहल्या तुलसी स्वाहा रोहिणी च वसुन्धरा ।
शतरूपा च संज्ञा च रतिरेतास्सुरस्त्रियः

ahalyā tulasī svāhā rohiṇī ca vasundharā |
śatarūpā ca saṃjñā ca ratiretāssurastriyaḥ

देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या मनोहराः ।
तत्र या याः स्थितास्तासां सङ्ख्यां कर्तुं च कः क्षमः

devakanyā nāgakanyā munikanyā manoharāḥ |
tatra yā yāḥ sthitāstāsāṃ saṅkhyāṃ kartuṃ ca kaḥ kṣamaḥ

ताभी रत्नासने दत्ते तत्रोवास शिवो मुदा ।
तमूचुः क्रमतो देव्यस्सुहास मधुरं वचः

tābhī ratnāsane datte tatrovāsa śivo mudā |
tamūcuḥ kramato devyassuhāsa madhuraṃ vacaḥ

प्राप्ता सती महादेवाधुना प्राणाधिका मुदा ।
दृष्ट्वा प्रियास्यञ्चन्द्राभं सन्तापन्त्यज कामुक

prāptā satī mahādevādhunā prāṇādhikā mudā |
dṛṣṭvā priyāsyañcandrābhaṃ santāpantyaja kāmuka

कालं गमय कालेश सतीसंश्लेषपूर्वकम् ।
विश्लेषस्ते न भविता सर्वकालं ममाश्रिता

kālaṃ gamaya kāleśa satīsaṃśleṣapūrvakam |
viśleṣaste na bhavitā sarvakālaṃ mamāśritā

लज्जां विहाय देवेश सतीं कृत्वा स्ववक्षसि ।
तिष्ठ ताम्प्रति का लज्जा प्राणा यान्ति यया विना

lajjāṃ vihāya deveśa satīṃ kṛtvā svavakṣasi |
tiṣṭha tāmprati kā lajjā prāṇā yānti yayā vinā

भोजयित्वा सती शम्भो शीघ्रं त्वं भुंक्ष्व मा खिद ।
तदाचम्य सकर्पूरन्तांबूलं देहि सादरम्

bhojayitvā satī śambho śīghraṃ tvaṃ bhuṃkṣva mā khida |
tadācamya sakarpūrantāṃbūlaṃ dehi sādaram

स्वर्णकांतिकरां धृत्वा केशान्मार्जय योषितः ।
कामिन्यास्स्वामिसौभाग्यसुखं नातः परं भवेत्

svarṇakāṃtikarāṃ dhṛtvā keśānmārjaya yoṣitaḥ |
kāminyāssvāmisaubhāgyasukhaṃ nātaḥ paraṃ bhavet

भोजनान्ते शिवः शम्भुं मुखं शुद्ध्यर्थमादरात् ।
जलं देहि महाप्रीत्या दम्पतिप्रेम दुर्लभम्

bhojanānte śivaḥ śambhuṃ mukhaṃ śuddhyarthamādarāt |
jalaṃ dehi mahāprītyā dampatiprema durlabham

कृत्वा विलापं यद्धेतोः शिवां कृत्वा च वक्षसि ।
यो बभ्रामानिशं मोहात् का लज्जा ते प्रियाम्प्रति

kṛtvā vilāpaṃ yaddhetoḥ śivāṃ kṛtvā ca vakṣasi |
yo babhrāmāniśaṃ mohāt kā lajjā te priyāmprati

व्यवहारोऽस्ति च स्त्रीणां भुक्त्वा वासगृहे शिव ।
दत्त्वा शिवायै ताम्बूलं शयनं कर्तुमर्हसि

vyavahāro'sti ca strīṇāṃ bhuktvā vāsagṛhe śiva |
dattvā śivāyai tāmbūlaṃ śayanaṃ kartumarhasi

मया दत्तां सतीमेनां तुभ्यन्दातुमनीप्सिताम् ।
विविधं बोधयित्वेमां सुरतिं कर्तुमर्हसि

mayā dattāṃ satīmenāṃ tubhyandātumanīpsitām |
vividhaṃ bodhayitvemāṃ suratiṃ kartumarhasi

वृद्धावस्थाम्परित्यज्य ह्यतीव तरुणो भव ।
येन मेनानुमन्येत त्वां सुतार्पितमानसा

vṛddhāvasthāmparityajya hyatīva taruṇo bhava |
yena menānumanyeta tvāṃ sutārpitamānasā

सती त्वया परित्यक्ता कामो दग्धः पुरा कृतः ।
कथन्तदा वसिष्ठश्च प्रभो प्रस्थापितोऽधुना

satī tvayā parityaktā kāmo dagdhaḥ purā kṛtaḥ |
kathantadā vasiṣṭhaśca prabho prasthāpito'dhunā

स्थिरो भव महादेव स्त्रीणां वचसि साम्प्रतम् ।
विवाहे व्यवहारोऽस्ति पुरन्ध्रीणां प्रगल्भता

sthiro bhava mahādeva strīṇāṃ vacasi sāmpratam |
vivāhe vyavahāro'sti purandhrīṇāṃ pragalbhatā

कामम्पूरय पार्वत्याः कामशास्त्रविशारद ।
कुरु पारं स्वयं कामी कामिनीकामसागरम्

kāmampūraya pārvatyāḥ kāmaśāstraviśārada |
kuru pāraṃ svayaṃ kāmī kāminīkāmasāgaram

जानासि भावं भावज्ञ कामार्तानां च योषिताम् ।
न च स्वं स्वामिनं शम्भो ईश्वरं पाति सन्ततम्

jānāsi bhāvaṃ bhāvajña kāmārtānāṃ ca yoṣitām |
na ca svaṃ svāminaṃ śambho īśvaraṃ pāti santatam

भोगं दिव्यं विना भुक्त्वा न हि तुष्येत्क्षुधातुरः ।
येन तुष्टिर्भवेच्छंभो तत्कर्तुमुचितं स्त्रियाः

bhogaṃ divyaṃ vinā bhuktvā na hi tuṣyetkṣudhāturaḥ |
yena tuṣṭirbhavecchaṃbho tatkartumucitaṃ striyāḥ

तूर्णं प्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह शङ्करम् ।
रत्नप्रदीपन्ताम्बूलं तल्पं निर्माय निर्जने

tūrṇaṃ prasthāpaya prītyā pārvatyā saha śaṅkaram |
ratnapradīpantāmbūlaṃ talpaṃ nirmāya nirjane

स्त्रीणान्तद्वचनं श्रुत्वा ता उवाच शिवः स्वयम् ।
निर्विकारश्च भगवान्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः

strīṇāntadvacanaṃ śrutvā tā uvāca śivaḥ svayam |
nirvikāraśca bhagavānyogīndrāṇāṃ gurorguruḥ

देव्यो न ब्रूत वचनमेवंभूतं ममान्तिकम् ।
जगतां मातरः साध्व्यः पुत्रे चपलता कथम्

devyo na brūta vacanamevaṃbhūtaṃ mamāntikam |
jagatāṃ mātaraḥ sādhvyaḥ putre capalatā katham

शङ्करस्य वचः श्रुत्वा लज्जितास्सुरयोषितः ।
बभूवुः सम्भ्रमात्तूष्णीं चित्रपुत्तलिका यथा

śaṅkarasya vacaḥ śrutvā lajjitāssurayoṣitaḥ |
babhūvuḥ sambhramāttūṣṇīṃ citraputtalikā yathā

भुक्त्वा मिष्टान्नमाचम्य महेशो हृष्टमानसः ।
सकर्पूरं च तांबूलं बुभुजे भार्य या सह

bhuktvā miṣṭānnamācamya maheśo hṛṣṭamānasaḥ |
sakarpūraṃ ca tāṃbūlaṃ bubhuje bhārya yā saha