अध्याय 52: विवाह-भोज और शिव का रात्रि-विश्राम

प्राङ्गणं रचयामास भोजनार्थं विचक्षणः

prāṅgaṇaṃ racayāmāsa bhojanārthaṃ vicakṣaṇaḥ

मार्जनं लेपनं सम्यक्कारयामास तस्य सः ।
स सुगन्धैरलञ्चक्रे नानावस्तुभिरादरात्

mārjanaṃ lepanaṃ samyakkārayāmāsa tasya saḥ |
sa sugandhairalañcakre nānāvastubhirādarāt

अथ शैलस्सुरान्सर्वानन्यानपि च सेश्वरान् ।
भोजनायाह्वयामास पुत्रैश्शैलैः परैरपि

atha śailassurānsarvānanyānapi ca seśvarān |
bhojanāyāhvayāmāsa putraiśśailaiḥ parairapi

शैलाह्वानमथाकर्ण्य स प्रभुस्साच्युतो मुने ।
सर्वैस्सुरादिभिस्तत्र भोजनाय ययौ मुदा

śailāhvānamathākarṇya sa prabhussācyuto mune |
sarvaissurādibhistatra bhojanāya yayau mudā

गिरिः प्रभुं च सर्वांस्तान्सुसत्कृत्य यथाविधि ।
मुदोपवेशयामास सत्पीठेषु गृहान्तरे

giriḥ prabhuṃ ca sarvāṃstānsusatkṛtya yathāvidhi |
mudopaveśayāmāsa satpīṭheṣu gṛhāntare

नानासुभोज्यवस्तूनि परिविष्य च तत्पुनः ।
साञ्चलिर्भोजनायाज्ञां चक्रे विज्ञप्तिमानतः

nānāsubhojyavastūni pariviṣya ca tatpunaḥ |
sāñcalirbhojanāyājñāṃ cakre vijñaptimānataḥ

अथ सम्मानितास्तत्र देवा विष्णुपुरोगमाः ।
सदाशिवं पुरस्कृत्य बुभुजुस्सकलाश्च ते

atha sammānitāstatra devā viṣṇupurogamāḥ |
sadāśivaṃ puraskṛtya bubhujussakalāśca te

तदा सर्वे हि मिलिता ऐकपद्येन सर्वशः ।
पंक्तिभूताश्च बुभुजु र्विहसन्तः पृथक्पृथक्

tadā sarve hi militā aikapadyena sarvaśaḥ |
paṃktibhūtāśca bubhuju rvihasantaḥ pṛthakpṛthak

नन्दिभृंगिवीरभद्रवीरभद्रगणाः पृथक् ।
बुभुजुस्ते महाभागाः कुतूहलसमन्विताः

nandibhṛṃgivīrabhadravīrabhadragaṇāḥ pṛthak |
bubhujuste mahābhāgāḥ kutūhalasamanvitāḥ

देवास्सेन्द्रा लोकपाला नानाशोभासमन्विताः ।
बुभुजुस्ते महाभागा नानाहास्यरसैस्सह

devāssendrā lokapālā nānāśobhāsamanvitāḥ |
bubhujuste mahābhāgā nānāhāsyarasaissaha

सर्वे च मुनयो विप्रा भृग्वाद्या ऋषयस्तथा ।
बुभुजु प्रीतितस्सर्वे पृथक् पंक्तिगतास्तदा

sarve ca munayo viprā bhṛgvādyā ṛṣayastathā |
bubhuju prītitassarve pṛthak paṃktigatāstadā

तथा चण्डीगणास्सर्वे बुभुजुः कृतभाजनाः ।
कुतूहलं प्रकुर्वन्तो नानाहास्यकरा मुदा

tathā caṇḍīgaṇāssarve bubhujuḥ kṛtabhājanāḥ |
kutūhalaṃ prakurvanto nānāhāsyakarā mudā

एवन्ते भुक्तवन्तश्चाचम्य सर्वे मुदान्विताः ।
विश्रामार्थं गताः प्रीत्या विष्ण्वाद्यास्स्वस्वमाश्रमम्

evante bhuktavantaścācamya sarve mudānvitāḥ |
viśrāmārthaṃ gatāḥ prītyā viṣṇvādyāssvasvamāśramam

मेनाज्ञया स्त्रियस्साध्व्य श्शिवं सम्प्रार्थ्य भक्तितः ।
गेहे निवासयामासुर्वासाख्ये परमोत्सवे

menājñayā striyassādhvya śśivaṃ samprārthya bhaktitaḥ |
gehe nivāsayāmāsurvāsākhye paramotsave

रत्नसिंहासने शम्भुर्मेनादत्ते मनोहरे ।
सन्निधाय मुदा युक्तो ददृशे वासमन्दिरम्

ratnasiṃhāsane śambhurmenādatte manohare |
sannidhāya mudā yukto dadṛśe vāsamandiram

रत्नप्रदीपशतकैर्ज्वलद्भिर्ज्वलितं श्रिया ।
रत्नपात्रघटाकीर्णं मुक्तामणिविराजितम्

ratnapradīpaśatakairjvaladbhirjvalitaṃ śriyā |
ratnapātraghaṭākīrṇaṃ muktāmaṇivirājitam

रत्नदर्प्पणशोभाढ्यं मण्डितं श्वेतचामरैः ।
मुक्तामणिसुमालाभिर्वेष्टितं परमर्द्धिमत्

ratnadarppaṇaśobhāḍhyaṃ maṇḍitaṃ śvetacāmaraiḥ |
muktāmaṇisumālābhirveṣṭitaṃ paramarddhimat

अनूपमम्महादिव्यं विचित्रं सुमनोहरम् ।
चित्ताह्लादकरं नानारचनारचितस्थलम्

anūpamammahādivyaṃ vicitraṃ sumanoharam |
cittāhlādakaraṃ nānāracanāracitasthalam

शिवदत्तवरस्यैव प्रभावमतुलम्परम् ।
दर्शयन्तं समुल्लासि शिवलोकाभिधानकम्

śivadattavarasyaiva prabhāvamatulamparam |
darśayantaṃ samullāsi śivalokābhidhānakam

नानासुगन्धसद्द्रव्यैर्वासितं सुप्रकाशकम् ।
चन्दनागुरुसंयुक्तं पुष्पशय्यासमन्वितम्

nānāsugandhasaddravyairvāsitaṃ suprakāśakam |
candanāgurusaṃyuktaṃ puṣpaśayyāsamanvitam

नानाचित्रविचित्राढ्यं निर्मितं विश्वकर्म्मणा ।
रत्नेन्द्रसाररचितैराचितं हारकैर्वरैः

nānācitravicitrāḍhyaṃ nirmitaṃ viśvakarmmaṇā |
ratnendrasāraracitairācitaṃ hārakairvaraiḥ

कुत्रचित्सुरनिर्माणं वैकुण्ठं सुमनोहरम् ।
कुत्रचिच्च ब्रह्मलोकं लोकपालपुरं क्वचित्

kutracitsuranirmāṇaṃ vaikuṇṭhaṃ sumanoharam |
kutracicca brahmalokaṃ lokapālapuraṃ kvacit

कैलासं कुत्रचिद्रम्यं कुत्रचिच्छक्रमन्दिरम् ।
कुत्रचिच्छिवलोकं च सर्वोपरि विराजितम्

kailāsaṃ kutracidramyaṃ kutracicchakramandiram |
kutracicchivalokaṃ ca sarvopari virājitam

एतादृशगृहं सर्वदृष्टाश्चर्य्यं महेश्वरः ।
प्रशंसन् हिमशैलेशं परितुष्टो बभूव ह

etādṛśagṛhaṃ sarvadṛṣṭāścaryyaṃ maheśvaraḥ |
praśaṃsan himaśaileśaṃ parituṣṭo babhūva ha

तत्रातिरमणीये च रत्नपर्य्यंक उत्तमे ।
अशयिष्ट मुदा युक्तो लीलया परमेश्वरः

tatrātiramaṇīye ca ratnaparyyaṃka uttame |
aśayiṣṭa mudā yukto līlayā parameśvaraḥ

हिमाचलश्च स्वभ्रातॄन्भोजयामास कृत्स्नशः ।
सर्वानन्यांश्च सुप्रीत्या शेषकृत्यं चकार ह

himācalaśca svabhrātṝnbhojayāmāsa kṛtsnaśaḥ |
sarvānanyāṃśca suprītyā śeṣakṛtyaṃ cakāra ha

एवं कुर्वति शैलेशे स्वपति प्रेष्ठ ईश्वरे ।
व्यतीता रजनी सर्वा प्रातःकालो बभूव ह

evaṃ kurvati śaileśe svapati preṣṭha īśvare |
vyatītā rajanī sarvā prātaḥkālo babhūva ha

अथ प्रभातकाले च धृत्युत्साहपरायणाः ।
नानाप्रकारवाद्यानि वादयाञ्चक्रिरे जनाः

atha prabhātakāle ca dhṛtyutsāhaparāyaṇāḥ |
nānāprakāravādyāni vādayāñcakrire janāḥ

सर्वे सुरास्समुत्तस्थुर्विष्ण्वाद्यास्सुमुदान्विताः ।
स्वेष्टं संस्मृत्य देवेशं सज्जिभूतास्ससंभ्रमाः

sarve surāssamuttasthurviṣṇvādyāssumudānvitāḥ |
sveṣṭaṃ saṃsmṛtya deveśaṃ sajjibhūtāssasaṃbhramāḥ

स्ववाहनानि सज्जानि कैलासङ्गन्तुमुत्सुकाः ।
कृत्वा सम्प्रेषयामासुर्धर्मं शिवसमीपतः

svavāhanāni sajjāni kailāsaṅgantumutsukāḥ |
kṛtvā sampreṣayāmāsurdharmaṃ śivasamīpataḥ

वासगेहमथागत्य धर्मो नारायणाज्ञया ।
उवाच शंकरं योगी योगीशं समयोचितम्

vāsagehamathāgatya dharmo nārāyaṇājñayā |
uvāca śaṃkaraṃ yogī yogīśaṃ samayocitam

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते भव नः प्रमथाधिप ।
जनावासं समागच्छ कृतार्थं कुरु तत्र तान्

uttiṣṭhottiṣṭha bhadrante bhava naḥ pramathādhipa |
janāvāsaṃ samāgaccha kṛtārthaṃ kuru tatra tān

इति धर्मवचः श्रुत्वा विजहास महेश्वरः ।
ददर्श कृपया दृष्ट्या तल्पमुज्झाञ्चकार ह

iti dharmavacaḥ śrutvā vijahāsa maheśvaraḥ |
dadarśa kṛpayā dṛṣṭyā talpamujjhāñcakāra ha

उवाच विहसन् धर्म त्वमग्रे गच्छ तत्र ह ।
अहमप्यागमिष्यामि द्रुतमेव न संशयः

uvāca vihasan dharma tvamagre gaccha tatra ha |
ahamapyāgamiṣyāmi drutameva na saṃśayaḥ

इत्युक्तश्शंकरेणाथ जनावासं जगाम सः ।
स्वयङ्गन्तुमना आसीत्तत्र शम्भुरपि प्रभुः

ityuktaśśaṃkareṇātha janāvāsaṃ jagāma saḥ |
svayaṅgantumanā āsīttatra śambhurapi prabhuḥ

तज्ज्ञात्वा स्त्रीगणस्सोसौ तत्रागच्छन्महोत्सवः ।
चक्रे मंगलगानं हि पश्यन्शम्भुपदद्वयम्

tajjñātvā strīgaṇassosau tatrāgacchanmahotsavaḥ |
cakre maṃgalagānaṃ hi paśyanśambhupadadvayam

अथ शंम्भुर्भवाचारी प्रातःकृत्यं विधाय च ।
मेनामान्त्र्य कुध्रं च जनावासं जगाम सः

atha śaṃmbhurbhavācārī prātaḥkṛtyaṃ vidhāya ca |
menāmāntrya kudhraṃ ca janāvāsaṃ jagāma saḥ

महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने ।
वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चातुर्विधानि च

mahotsavastadā cāsīdvedadhvanirabhūnmune |
vādyāni vādayāmāsurjanāścāturvidhāni ca

शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा ।
हरिं च मां भवाचारात् वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः

śambhurāgatya svasthānaṃ vavande ca munīṃstadā |
hariṃ ca māṃ bhavācārāt vandito'bhūtsurādibhiḥ

जयशब्दो बभूवाथ नमश्शब्दस्तथैव च ।
वेदध्वनिश्च शुभदो महाकोलाहलोऽभवत्

jayaśabdo babhūvātha namaśśabdastathaiva ca |
vedadhvaniśca śubhado mahākolāhalo'bhavat