अध्याय 33: अरुन्धती मेना को समझाती हैं, वसिष्ठ हिमवान को

जगत्पिता शिवः प्रोक्तो जगन्माता शिवा मता ।
तस्माद्देया त्वया कन्या शंकराय महात्मने

jagatpitā śivaḥ prokto jaganmātā śivā matā |
tasmāddeyā tvayā kanyā śaṃkarāya mahātmane

एवं कृत्वा हिमगिरे सार्थकं ते भवेज्जनुः ।
जगद्गुरोर्गुरुस्त्वं हि भविष्यसि न संशयः

evaṃ kṛtvā himagire sārthakaṃ te bhavejjanuḥ |
jagadgurorgurustvaṃ hi bhaviṣyasi na saṃśayaḥ

एवं वचनमाकर्ण्य सप्तर्षीणां मुनीश्वर ।
प्रणम्य तान्करौ बद्ध्वा गिरिराजोऽब्रवीदिदम्

evaṃ vacanamākarṇya saptarṣīṇāṃ munīśvara |
praṇamya tānkarau baddhvā girirājo'bravīdidam

सप्तर्षयो महाभागा भवद्भिर्यदुदीरितम् ।
तत्प्रमाणीकृतं मे हि पुरैव गिरिशेच्छया

saptarṣayo mahābhāgā bhavadbhiryadudīritam |
tatpramāṇīkṛtaṃ me hi puraiva giriśecchayā

इदानीमेक आगत्य विप्रो वैष्णवधर्मवान् ।
शिवमुद्दिश्य सुप्रीत्या विपरीतं वचोऽब्रवीत्

idānīmeka āgatya vipro vaiṣṇavadharmavān |
śivamuddiśya suprītyā viparītaṃ vaco'bravīt

तदारभ्य शिवामाता ज्ञानभ्रष्टा बभूव ह ।
सुताविवाहं रुद्रेण योगिना तेन नेच्छति

tadārabhya śivāmātā jñānabhraṣṭā babhūva ha |
sutāvivāhaṃ rudreṇa yoginā tena necchati

कोपागारमगात्सा हि सुतप्ता मलिनाम्बरा ।
कृत्वा महाहठं विप्रा बोध्यमानापिऽनाबुधत्

kopāgāramagātsā hi sutaptā malināmbarā |
kṛtvā mahāhaṭhaṃ viprā bodhyamānāpi'nābudhat

अहं च ज्ञानविभ्रष्टो जातोहं सत्यमीर्य्यते ।
दातुं सुतां महेशाय नेच्छामि भिक्षुरूपिणे ।
(ब्रह्मोवाच)
इत्युक्त्वा शैलराजस्तु शिवमायाविमोहितः ।
तूष्णीं बभूव तत्रस्थो मुनीनां मध्यतो मुने

ahaṃ ca jñānavibhraṣṭo jātohaṃ satyamīryyate |
dātuṃ sutāṃ maheśāya necchāmi bhikṣurūpiṇe |
(brahmovāca)
ityuktvā śailarājastu śivamāyāvimohitaḥ |
tūṣṇīṃ babhūva tatrastho munīnāṃ madhyato mune

सर्वे सप्तर्षयस्ते हि शिवमायां प्रशस्य वै ।
प्रेषयामासुरथ तां मेनकां प्रत्यरुन्धतीम्

sarve saptarṣayaste hi śivamāyāṃ praśasya vai |
preṣayāmāsuratha tāṃ menakāṃ pratyarundhatīm

अथ पत्युस्समादाय निदेशं ज्ञानदा हि सा ।
जगामारुन्धती तूर्णं यत्र मेना च पार्वती

atha patyussamādāya nideśaṃ jñānadā hi sā |
jagāmārundhatī tūrṇaṃ yatra menā ca pārvatī

गत्वा ददर्श मेनां तां शयानां शोकमूर्च्छिताम् ।
उवाच मधुरं साध्वी सावधाना हितं वचः

gatvā dadarśa menāṃ tāṃ śayānāṃ śokamūrcchitām |
uvāca madhuraṃ sādhvī sāvadhānā hitaṃ vacaḥ

उत्तिष्ठ मेनके साध्वि त्वद्गृहेऽहमरुन्धती ।
आगता मुनयश्चापि सप्तायाताः कृपालवः

uttiṣṭha menake sādhvi tvadgṛhe'hamarundhatī |
āgatā munayaścāpi saptāyātāḥ kṛpālavaḥ

अरुन्धतीस्वरं श्रुत्वा शीघ्रमुत्थाय मेनका ।
उवाच शिरसा नत्वा तां पद्मामिव तेजसा

arundhatīsvaraṃ śrutvā śīghramutthāya menakā |
uvāca śirasā natvā tāṃ padmāmiva tejasā

अहोद्य किमिदं पुण्यमस्माकं पुण्यजन्मनाम् ।
वधूर्जगद्विधेः पत्नी वसिष्ठस्यागतेह वै

ahodya kimidaṃ puṇyamasmākaṃ puṇyajanmanām |
vadhūrjagadvidheḥ patnī vasiṣṭhasyāgateha vai

किमर्थमागता देवि तन्मे ब्रूहि विशेषतः ।
अहं दासीसमा ते हि ससुता करुणां कुरु

kimarthamāgatā devi tanme brūhi viśeṣataḥ |
ahaṃ dāsīsamā te hi sasutā karuṇāṃ kuru

इत्युक्त्वा मेनकां साध्वी बोधयित्वा च तां बहु ।
तथागता च सुप्रीत्या सास्ते यत्रर्षयोऽपि ते

ityuktvā menakāṃ sādhvī bodhayitvā ca tāṃ bahu |
tathāgatā ca suprītyā sāste yatrarṣayo'pi te

अथ शैलेश्वरं ते च बोधयामासुरादरात् ।
स्मृत्वा शिवपदद्वन्द्वं सर्वे वाक्यविशारदाः

atha śaileśvaraṃ te ca bodhayāmāsurādarāt |
smṛtvā śivapadadvandvaṃ sarve vākyaviśāradāḥ

शैलेन्द्र श्रूयतां वाक्यमस्माकं शुभकारणम् ।
शिवाय पार्वतीं देहि संहर्त्तुः श्वशुरो भव

śailendra śrūyatāṃ vākyamasmākaṃ śubhakāraṇam |
śivāya pārvatīṃ dehi saṃharttuḥ śvaśuro bhava

अयाचितारं सर्वेशं प्रार्थयामास यत्नतः ।
तारकस्य विनाशाय ब्रह्मासम्बंधकर्म्मणि

ayācitāraṃ sarveśaṃ prārthayāmāsa yatnataḥ |
tārakasya vināśāya brahmāsambaṃdhakarmmaṇi

नोत्सुको दारसंयोगे शंकरो योगिनां वरः ।
विधेः प्रार्थनया देवस्तव कन्यां ग्रहीष्यति

notsuko dārasaṃyoge śaṃkaro yogināṃ varaḥ |
vidheḥ prārthanayā devastava kanyāṃ grahīṣyati

दुहितुस्ते तपस्तप्तं प्रतिज्ञानं चकार सा ।
हेतुद्वयेन योगीन्द्रो विवाहं च करिष्यति

duhituste tapastaptaṃ pratijñānaṃ cakāra sā |
hetudvayena yogīndro vivāhaṃ ca kariṣyati

ऋषीणां वचनं श्रुत्वा प्रहस्य स हिमालयः ।
उवाच किञ्चिद्भीतस्तु परं विनयपूर्वकम्

ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā prahasya sa himālayaḥ |
uvāca kiñcidbhītastu paraṃ vinayapūrvakam

शिवस्य राजसामग्रीं न हि पश्यामि काञ्चन ।
कञ्चिदाश्रयमैश्वर्यं कं वा स्वजनबान्धवम्

śivasya rājasāmagrīṃ na hi paśyāmi kāñcana |
kañcidāśrayamaiśvaryaṃ kaṃ vā svajanabāndhavam

नेच्छाम्यति विनिर्लिप्तयोगिने स्वां सुतामहम् ।
यूयं वेदविधातुश्च पुत्रा वदत निश्चितम्

necchāmyati vinirliptayogine svāṃ sutāmaham |
yūyaṃ vedavidhātuśca putrā vadata niścitam

वरायाननुरूपाय पिता कन्यां ददाति चेत् ।
कामान्मोहाद्भयाल्लोभात्स नष्टो नरकं यजेत्

varāyānanurūpāya pitā kanyāṃ dadāti cet |
kāmānmohādbhayāllobhātsa naṣṭo narakaṃ yajet

न हि दास्याम्यहं कन्यामिच्छया शूलपाणये ।
यद्विधानं भवेद्योग्यमृषयस्त द्विधीयताम्

na hi dāsyāmyahaṃ kanyāmicchayā śūlapāṇaye |
yadvidhānaṃ bhavedyogyamṛṣayasta dvidhīyatām

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य हिमागस्य मुनीश्वर ।
प्रत्युवाच वसिष्ठस्तं तेषां वाक्यविशारद

ityākarṇya vacastasya himāgasya munīśvara |
pratyuvāca vasiṣṭhastaṃ teṣāṃ vākyaviśārada

शृणु शैलेश मद्वाक्यं सर्वथा ते हितावहम् ।
धर्माविरुद्धं सत्यश्च परत्रेह मुदावहम्

śṛṇu śaileśa madvākyaṃ sarvathā te hitāvaham |
dharmāviruddhaṃ satyaśca paratreha mudāvaham

वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिकेऽपि च ।
सर्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्मलज्ञानचक्षुषा

vacanaṃ trividhaṃ śaila laukike vaidike'pi ca |
sarvaṃ jānāti śāstrajño nirmalajñānacakṣuṣā

असत्यमहितं पश्चात्सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् ।
सुबुद्धिर्वक्ति शत्रुर्हि हितं नैव कदाचन

asatyamahitaṃ paścātsāṃprataṃ śrutisundaram |
subuddhirvakti śatrurhi hitaṃ naiva kadācana

आदावप्रीतिजनकं परिणामे सुखावहम् ।
दयालुर्धमशीलो हि बोधयत्येव बांधवः

ādāvaprītijanakaṃ pariṇāme sukhāvaham |
dayālurdhamaśīlo hi bodhayatyeva bāṃdhavaḥ

श्रुतिमात्रात्सुधातुल्यं सर्वकालसुखावहम् ।
सत्यसारं हितकरं वचनं श्रेष्ठमीप्सितम्

śrutimātrātsudhātulyaṃ sarvakālasukhāvaham |
satyasāraṃ hitakaraṃ vacanaṃ śreṣṭhamīpsitam

एवञ्च त्रिविधं शैल नीतिशास्त्रोदितं वचः ।
कथ्यतां त्रिषु मध्ये किं ब्रुवे वाक्यं त्वदीप्सितम्

evañca trividhaṃ śaila nītiśāstroditaṃ vacaḥ |
kathyatāṃ triṣu madhye kiṃ bruve vākyaṃ tvadīpsitam

ब्राह्मसम्पद्विहीनश्च शंकरस्त्रिदशेश्वरः
तत्त्वज्ञानसमुद्रेषु सन्निमग्नैकमानसः

brāhmasampadvihīnaśca śaṃkarastridaśeśvaraḥ
tattvajñānasamudreṣu sannimagnaikamānasaḥ

ज्ञानानन्दस्येश्वरस्य ब्राह्मवस्तुषु का स्पृहा ।
गृही ददाति स्वसुतां राज्यसम्पत्तिशालिने

jñānānandasyeśvarasya brāhmavastuṣu kā spṛhā |
gṛhī dadāti svasutāṃ rājyasampattiśāline

कन्यकां दुःखिने दत्त्वा कन्याघाती भवेत्पिता ।
को वेद शंकरो दुःखी कुबेरो यस्य किंकरः

kanyakāṃ duḥkhine dattvā kanyāghātī bhavetpitā |
ko veda śaṃkaro duḥkhī kubero yasya kiṃkaraḥ

भ्रूभङ्गलीलया सृष्टिं स्रष्टुं हर्त्तुं क्षमो हि सः ।
निर्गुणः परमात्मा च परेशः प्रकृतेः परः

bhrūbhaṅgalīlayā sṛṣṭiṃ sraṣṭuṃ harttuṃ kṣamo hi saḥ |
nirguṇaḥ paramātmā ca pareśaḥ prakṛteḥ paraḥ

यस्य च त्रिविधा मूर्त्तिर्विधा तुस्सृष्टिकर्मणि ।
सृष्टिस्थित्यन्तजननी ब्रह्मविष्णुहराभिधा

yasya ca trividhā mūrttirvidhā tussṛṣṭikarmaṇi |
sṛṣṭisthityantajananī brahmaviṣṇuharābhidhā

ब्रह्मा च ब्रह्मलोकस्थो विष्णुः क्षीरोदवासकृत् ।
हरः कैलासनिलयः सर्वाः शिवविभूतयः

brahmā ca brahmalokastho viṣṇuḥ kṣīrodavāsakṛt |
haraḥ kailāsanilayaḥ sarvāḥ śivavibhūtayaḥ

धत्ते च त्रिविधा मूर्ती प्रकृतिः शिवसम्भवा ।
अंशेन लीलया सृष्टौ कलया बहुधा अपि

dhatte ca trividhā mūrtī prakṛtiḥ śivasambhavā |
aṃśena līlayā sṛṣṭau kalayā bahudhā api

मुखोद्भवा स्वयं वाणी वागधिष्ठातृदेवता ।
वक्षःस्थलोद्भवा लक्ष्मीस्सर्वसम्पत्स्वरूपिणी

mukhodbhavā svayaṃ vāṇī vāgadhiṣṭhātṛdevatā |
vakṣaḥsthalodbhavā lakṣmīssarvasampatsvarūpiṇī

शिवा तेजस्सु देवानामाविर्भावं चकार सा ।
निहत्य दानवान्सर्वान्देवेभ्यश्च श्रियं ददौ

śivā tejassu devānāmāvirbhāvaṃ cakāra sā |
nihatya dānavānsarvāndevebhyaśca śriyaṃ dadau

प्राप कल्पान्तरे जन्म जठरे दक्ष योषितः ।
नाम्ना सती हरं प्राप दक्षस्तस्मै ददौ च ताम्

prāpa kalpāntare janma jaṭhare dakṣa yoṣitaḥ |
nāmnā satī haraṃ prāpa dakṣastasmai dadau ca tām

देहं तत्याज योगेन श्रुत्वा सा भर्तृनिन्दनम् ।
साद्य त्वत्तस्तु मेनायां जज्ञे जठरतश्शिवा

dehaṃ tatyāja yogena śrutvā sā bhartṛnindanam |
sādya tvattastu menāyāṃ jajñe jaṭharataśśivā

शिवा शिवस्य पत्नीयं शैल जन्मनिजन्मनि ।
कल्पेकल्पे बुद्धिरूपा ज्ञानिनां जननी परा

śivā śivasya patnīyaṃ śaila janmanijanmani |
kalpekalpe buddhirūpā jñānināṃ jananī parā

जायते स्म सदा सिद्धा सिद्धिदा सिद्धिरूपिणी ।
सत्या अस्थि चिताभस्म भक्त्या धत्ते हरस्स्वयम्

jāyate sma sadā siddhā siddhidā siddhirūpiṇī |
satyā asthi citābhasma bhaktyā dhatte harassvayam

अतस्त्वं स्वेच्छया कन्यां देहि भद्रां हराय च ।
अथवा सा स्वयं कान्तस्थाने यास्यत्यदास्यसि

atastvaṃ svecchayā kanyāṃ dehi bhadrāṃ harāya ca |
athavā sā svayaṃ kāntasthāne yāsyatyadāsyasi

कृत्वा प्रतिज्ञां देवेशो दृष्ट्वा क्लेशमसंख्यकम् ।
दुहितुस्ते तपःस्थानमाजगाम द्विजात्मकः

kṛtvā pratijñāṃ deveśo dṛṣṭvā kleśamasaṃkhyakam |
duhituste tapaḥsthānamājagāma dvijātmakaḥ

तामाश्वास्य वरं दत्त्वा जगाम निजमन्दिरम् ।
तत्प्रार्थनावशाच्छम्भुर्ययाचे त्वां शिवां गिरे

tāmāśvāsya varaṃ dattvā jagāma nijamandiram |
tatprārthanāvaśācchambhuryayāce tvāṃ śivāṃ gire

अंगीकृतं युवाभ्यां तच्छिवभक्तिरतात्मना ।
विपरीतमतिर्जाता वद कस्माद्गिरीश्वर

aṃgīkṛtaṃ yuvābhyāṃ tacchivabhaktiratātmanā |
viparītamatirjātā vada kasmādgirīśvara

तद्गत्वा प्रभुणा देव प्रार्थितेन त्वदन्तिकम् ।
प्रस्थापिता वयं शीघ्रं ह्यृषयस्साप्यरुन्धती

tadgatvā prabhuṇā deva prārthitena tvadantikam |
prasthāpitā vayaṃ śīghraṃ hyṛṣayassāpyarundhatī

शिक्षयामो वयं त्वा हि दत्त्वा रुद्राय पार्वतीम् ।
एवंकृते महानन्दो भविष्यति गिरे तव

śikṣayāmo vayaṃ tvā hi dattvā rudrāya pārvatīm |
evaṃkṛte mahānando bhaviṣyati gire tava

शिवां शिवाय शैलेन्द्र स्वेच्छया चेन्न दास्यसि ।
भविता तद्विवाहोऽत्र भवितव्यबलेन हि

śivāṃ śivāya śailendra svecchayā cenna dāsyasi |
bhavitā tadvivāho'tra bhavitavyabalena hi

वरं ददौ शिवायै स तपन्त्यै तात शंकरः ।
नहीश्वरप्रतिज्ञातं विपरीताय कल्पते

varaṃ dadau śivāyai sa tapantyai tāta śaṃkaraḥ |
nahīśvarapratijñātaṃ viparītāya kalpate

अहो प्रतिज्ञा दुर्लंघ्या साधूनामीशवर्तिनाम् ।
सर्वेषां जगतां मध्ये किमीशस्य पुनर्गिरे

aho pratijñā durlaṃghyā sādhūnāmīśavartinām |
sarveṣāṃ jagatāṃ madhye kimīśasya punargire

एको महेन्द्रश्शैलानां पक्षांश्चिच्छेद लीलया ।
पार्वती लीलया मेरोश्शृङ्गभङ्गं चकार च

eko mahendraśśailānāṃ pakṣāṃściccheda līlayā |
pārvatī līlayā merośśṛṅgabhaṅgaṃ cakāra ca

एकार्थे नहि शैलेश नाश्यास्सर्वा हि सम्पदः ।
एकं त्यजेत्कुलस्यार्थे श्रुतिरेषा सनातनी

ekārthe nahi śaileśa nāśyāssarvā hi sampadaḥ |
ekaṃ tyajetkulasyārthe śrutireṣā sanātanī

दत्त्वा विप्राय स्वसुतामनरण्यो नृपेश्वर ।
ब्राह्मणाद्भयमापन्नो ररक्ष निजसम्पदम्

dattvā viprāya svasutāmanaraṇyo nṛpeśvara |
brāhmaṇādbhayamāpanno rarakṣa nijasampadam

तमाशु बोधयामासुर्नीतिशास्त्रविदो जनाः ।
ब्रह्मशापाद्विभीताश्च गुरवो ज्ञातिसत्तमाः

tamāśu bodhayāmāsurnītiśāstravido janāḥ |
brahmaśāpādvibhītāśca guravo jñātisattamāḥ

शैलराज त्वमप्येव सुतां दत्त्वा शिवाय च ।
रक्ष सर्वान्बंधुवर्गान्वशं कुरु सुरानपि

śailarāja tvamapyeva sutāṃ dattvā śivāya ca |
rakṣa sarvānbaṃdhuvargānvaśaṃ kuru surānapi

इत्याकर्ण्य वसिष्ठस्य वचनं स प्रह स्य च ।
पप्रच्छ नृपवार्त्ताश्च हृदयेन विदूयता

ityākarṇya vasiṣṭhasya vacanaṃ sa praha sya ca |
papraccha nṛpavārttāśca hṛdayena vidūyatā

कस्य वंशोद्भवो ब्रह्मन्ननरण्यो नृपश्चसः ।
सुतां दत्त्वा स च कथं ररक्षाखिलसम्पदः

kasya vaṃśodbhavo brahmannanaraṇyo nṛpaścasaḥ |
sutāṃ dattvā sa ca kathaṃ rarakṣākhilasampadaḥ

इति श्रुत्वा वसिष्ठस्तु शैलवाक्यं प्रसन्नधीः ।
प्रोवाच गिरये तस्मै नृपवार्त्ता सुखावहाम्

iti śrutvā vasiṣṭhastu śailavākyaṃ prasannadhīḥ |
provāca giraye tasmai nṛpavārttā sukhāvahām