अध्याय 34: वसिष्ठ राजा अनरण्य की कथा सुनाते हैं

मनोर्वंशोद्भवो राजा सोऽनरण्यो नृपेश्वर ।
इन्द्रसावर्णिसंज्ञस्य चतुर्दशमितस्य हि

manorvaṃśodbhavo rājā so'naraṇyo nṛpeśvara |
indrasāvarṇisaṃjñasya caturdaśamitasya hi

अनरण्यो नृपश्रेष्ठस्स प्तद्वीपमहीपतिः ।
शम्भुभक्तो विशेषेण मङ्गलारण्यजो बली

anaraṇyo nṛpaśreṣṭhassa ptadvīpamahīpatiḥ |
śambhubhakto viśeṣeṇa maṅgalāraṇyajo balī

भृगुं पुरोधसं कृत्वा शतं यज्ञांश्चकार सः ।
न स्वीचकार शक्रत्वं दीयमानं सुरैरपि

bhṛguṃ purodhasaṃ kṛtvā śataṃ yajñāṃścakāra saḥ |
na svīcakāra śakratvaṃ dīyamānaṃ surairapi

बभूवश्शतपुत्राश्च राज्ञस्तस्य हिमालय ।
कन्यैका सुन्दरी नाम्ना पद्मा पद्मालया समा

babhūvaśśataputrāśca rājñastasya himālaya |
kanyaikā sundarī nāmnā padmā padmālayā samā

यस्स्नेहः पुत्रशतके कन्यायाञ्च ततोऽधिकः ।
नृपस्य तस्य तस्यां हि बभूव नगसत्तम

yassnehaḥ putraśatake kanyāyāñca tato'dhikaḥ |
nṛpasya tasya tasyāṃ hi babhūva nagasattama

प्राणाधिकाः प्रियतमा महिष्यस्सर्वयोषितः ।
नृपस्य पत्न्यः पञ्चासन्सर्वास्सौभाग्यसंयुता

prāṇādhikāḥ priyatamā mahiṣyassarvayoṣitaḥ |
nṛpasya patnyaḥ pañcāsansarvāssaubhāgyasaṃyutā

सा कन्या यौवनस्था च बभूव स्वपितुर्गृहे ।
पत्रं प्रस्थापयामास सुवरान यनायसः

sā kanyā yauvanasthā ca babhūva svapiturgṛhe |
patraṃ prasthāpayāmāsa suvarāna yanāyasaḥ

एकदा पिप्पलादर्षिर्गर्न्तुं स्वाश्रममुत्सुकः ।
तपःस्थाने निर्जने च गन्धर्वं स ददर्श ह

ekadā pippalādarṣirgarntuṃ svāśramamutsukaḥ |
tapaḥsthāne nirjane ca gandharvaṃ sa dadarśa ha

स्त्रीयुतं मग्नचित्तं च शृङ्गारे रससागरे ।
विहरन्तं महाप्रेम्णा कामशास्त्रविशारदम्

strīyutaṃ magnacittaṃ ca śṛṅgāre rasasāgare |
viharantaṃ mahāpremṇā kāmaśāstraviśāradam

दृष्ट्वा तं मुनिशार्दूलः सकामः संबभूव सः ।
तपत्स्वदत्तचित्तश्चाचिंतयद्दारसंग्रहम्

dṛṣṭvā taṃ muniśārdūlaḥ sakāmaḥ saṃbabhūva saḥ |
tapatsvadattacittaścāciṃtayaddārasaṃgraham

एवंवृत्तस्य तस्यैव पिप्पलादस्य सन्मुनेः ।
कियत्कालो गतस्तत्र कामोन्मथितचेतसः

evaṃvṛttasya tasyaiva pippalādasya sanmuneḥ |
kiyatkālo gatastatra kāmonmathitacetasaḥ

एकदा पुष्पभद्रायां स्नातुं गच्छन्मुनीश्वरः ।
ददर्श पद्मां युवतीं पद्मामिव मनोरमाम्

ekadā puṣpabhadrāyāṃ snātuṃ gacchanmunīśvaraḥ |
dadarśa padmāṃ yuvatīṃ padmāmiva manoramām

केयं कन्येति पप्रच्छ समीपस्थाञ्जनान्मुनिः ।
जना निवेदयांचक्रुर्नत्वा शापनियन्त्रिताः

keyaṃ kanyeti papraccha samīpasthāñjanānmuniḥ |
janā nivedayāṃcakrurnatvā śāpaniyantritāḥ

अनरण्यसुतेयं वै पद्मा नाम रमापरा ।
वरारोहा प्रार्थ्यमाना नृपश्रेष्ठैर्गुणालया

anaraṇyasuteyaṃ vai padmā nāma ramāparā |
varārohā prārthyamānā nṛpaśreṣṭhairguṇālayā

तच्छ्रुत्वा स मुनिर्वाक्यं जनानां तथ्यवादिनाम् ।
चुक्षोभातीव मनसि तल्लिप्सुर भवच्च सः

tacchrutvā sa munirvākyaṃ janānāṃ tathyavādinām |
cukṣobhātīva manasi tallipsura bhavacca saḥ

मुनिः स्नात्वाभीष्टदेवं सम्पूज्य विधिवच्छिवम् ।
जगाम कामी भिक्षार्थमनरण्यसभां गिरे

muniḥ snātvābhīṣṭadevaṃ sampūjya vidhivacchivam |
jagāma kāmī bhikṣārthamanaraṇyasabhāṃ gire

राजा शीघ्रं मुनिं दृष्ट्वा प्रणनाम भयाकुलः ।
मधुपर्कादिकं दत्त्वा पूजयामास भक्तितः

rājā śīghraṃ muniṃ dṛṣṭvā praṇanāma bhayākulaḥ |
madhuparkādikaṃ dattvā pūjayāmāsa bhaktitaḥ

कामात्सर्वं गृहीत्वा च ययाचे कन्यकां मुनिः ।
मौनी बभूव नृपतिः किञ्चिनिर्वक्तुमक्षमः

kāmātsarvaṃ gṛhītvā ca yayāce kanyakāṃ muniḥ |
maunī babhūva nṛpatiḥ kiñcinirvaktumakṣamaḥ

मुनिर्ययाचे कन्यां स तां देहीति नृपेश्वर ।
अन्यथा भस्मसात्सर्वं करिष्यामि क्षणेन च

muniryayāce kanyāṃ sa tāṃ dehīti nṛpeśvara |
anyathā bhasmasātsarvaṃ kariṣyāmi kṣaṇena ca

सर्वे बभूववुराच्छन्ना गणास्तत्तेजसा मुने ।
रुरोद राजा सगणो दृष्ट्वा विप्रं जरातुरम्

sarve babhūvavurācchannā gaṇāstattejasā mune |
ruroda rājā sagaṇo dṛṣṭvā vipraṃ jarāturam

महिष्यो रुरुदुस्सर्वा इतिकर्त्तव्यताक्षमाः ।
मूर्च्छामाप महाराज्ञी कन्यामाता शुचाकुला

mahiṣyo rurudussarvā itikarttavyatākṣamāḥ |
mūrcchāmāpa mahārājñī kanyāmātā śucākulā

बभूवुस्तनयास्सर्वे शोकाकुलि तमानसाः ।
सर्वं शोकाकुलं जातं नृपसम्बन्धि शैलप

babhūvustanayāssarve śokākuli tamānasāḥ |
sarvaṃ śokākulaṃ jātaṃ nṛpasambandhi śailapa

एतस्मिन्नन्तरे प्राज्ञो द्विजो गुरुरनुत्तमः ।
पुरोहितश्च मतिमानागतो नृपसन्निधिम्

etasminnantare prājño dvijo gururanuttamaḥ |
purohitaśca matimānāgato nṛpasannidhim

राजा प्रणम्य सम्पूज्य रुरोद च तयोः पुरः ।
सर्वं निवेदयांचक्रे पप्रच्छोचितमाशु तत्

rājā praṇamya sampūjya ruroda ca tayoḥ puraḥ |
sarvaṃ nivedayāṃcakre papracchocitamāśu tat

अथ राज्ञो गुरुर्विप्रः पण्डितश्च पुरोहितः ।
अपि द्वौ शास्त्रनीतिज्ञौ बोधयामासतुर्नृपम्

atha rājño gururvipraḥ paṇḍitaśca purohitaḥ |
api dvau śāstranītijñau bodhayāmāsaturnṛpam

शोकाकुलाश्च महिषीर्नृपबालाँश्च कन्यकाम् ।
उत्तमा नीतिमादृत्य सर्वेषां हितकारिणीम्

śokākulāśca mahiṣīrnṛpabālām̐śca kanyakām |
uttamā nītimādṛtya sarveṣāṃ hitakāriṇīm

शृणु राजन्महाप्राज्ञ वचो नौ सद्धितावहम् ।
मा शुचः सपरीवारश्शास्त्रे कुरु मतिं सतीम्

śṛṇu rājanmahāprājña vaco nau saddhitāvaham |
mā śucaḥ saparīvāraśśāstre kuru matiṃ satīm

अद्य वाब्ददिनान्ते वा दातव्या कन्यका नृप ।
पात्राय विप्रायान्यस्मै कस्मै चिद्वा विशेषतः

adya vābdadinānte vā dātavyā kanyakā nṛpa |
pātrāya viprāyānyasmai kasmai cidvā viśeṣataḥ

सत्पात्रं ब्राह्मणादन्यन्न पश्यावो जगत्त्रये ।
सुतां दत्त्वा च मुनये रक्ष स्वां सर्वसम्पदम्

satpātraṃ brāhmaṇādanyanna paśyāvo jagattraye |
sutāṃ dattvā ca munaye rakṣa svāṃ sarvasampadam

राजन्नेकनिमित्तेन सर्वसंपद्विनश्यति ।
सर्वं रक्षति तं त्यक्त्वा विना तं शरणागतम्

rājannekanimittena sarvasaṃpadvinaśyati |
sarvaṃ rakṣati taṃ tyaktvā vinā taṃ śaraṇāgatam

राजा प्राज्ञवचः श्रुत्वा विलप्य च मुहुर्मुहुः ।
कन्यां सालंकृतां कृत्वा मुनीन्द्राय ददौ किल

rājā prājñavacaḥ śrutvā vilapya ca muhurmuhuḥ |
kanyāṃ sālaṃkṛtāṃ kṛtvā munīndrāya dadau kila

कान्तां गृहीत्वा स मुनिर्विवाह्य विधिवद्गिरे ।
पद्मां पद्मोपमां तां वै मुदितस्स्वालयं ययौ

kāntāṃ gṛhītvā sa munirvivāhya vidhivadgire |
padmāṃ padmopamāṃ tāṃ vai muditassvālayaṃ yayau

राजा सर्वान्परित्यज्य दत्त्वा वृद्धाय चात्मजाम् ।
ग्लानिं चित्ते समाधाय जगाम तपसे वनम्

rājā sarvānparityajya dattvā vṛddhāya cātmajām |
glāniṃ citte samādhāya jagāma tapase vanam

तद्भार्य्यापि वनं याते प्राणनाथे तदा गिरे ।
भर्तुश्च दुहितुश्शोकात्प्राणांस्तत्याज सुन्दरी

tadbhāryyāpi vanaṃ yāte prāṇanāthe tadā gire |
bhartuśca duhituśśokātprāṇāṃstatyāja sundarī

पूज्याः पुत्राश्च भृत्याश्च मूर्च्छामापुर्नृपं विना ।
शुशुचुः श्वाससंयुक्तं ज्ञात्वा सर्वेपरे जनाः

pūjyāḥ putrāśca bhṛtyāśca mūrcchāmāpurnṛpaṃ vinā |
śuśucuḥ śvāsasaṃyuktaṃ jñātvā sarvepare janāḥ

अनरण्यो वनं गत्वा तपस्तप्त्वाति शंकरम् ।
समाराध्य ययौ भक्त्या शिवलोकमनामयम्

anaraṇyo vanaṃ gatvā tapastaptvāti śaṃkaram |
samārādhya yayau bhaktyā śivalokamanāmayam

नृपस्य कीर्तिमान्नाम्ना ज्येष्ठपुत्रोथ धार्मिकः ।
पुत्रवत्पालयामास प्रजा राज्यं चकार ह

nṛpasya kīrtimānnāmnā jyeṣṭhaputrotha dhārmikaḥ |
putravatpālayāmāsa prajā rājyaṃ cakāra ha

इति ते कथितं शैलानरण्यचरितं शुभम् ।
कन्यां दत्त्वा यथारक्षद्वंशं चाप्यखिलं धनम्

iti te kathitaṃ śailānaraṇyacaritaṃ śubham |
kanyāṃ dattvā yathārakṣadvaṃśaṃ cāpyakhilaṃ dhanam

शैलराज त्वमप्येवं सुतां दत्त्वा शिवाय च ।
रक्ष सर्वकुलं सर्वान्वशान्कुरु सुरानपि

śailarāja tvamapyevaṃ sutāṃ dattvā śivāya ca |
rakṣa sarvakulaṃ sarvānvaśānkuru surānapi