अध्याय 32: मेना का शोक और सप्तर्षियों का आगमन

ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा मेनोवाच हिमालयम् ।
शोकेनासाधुनयना हृदयेन विदूयता

brāhmaṇasya vacaḥ śrutvā menovāca himālayam |
śokenāsādhunayanā hṛdayena vidūyatā

शृणु शैलेन्द्र मद्वाक्यं परिणामे सुखावहम् ।
पृच्छ शैववरान्सर्वान्किमुक्तं ब्राह्मणेन ह

śṛṇu śailendra madvākyaṃ pariṇāme sukhāvaham |
pṛccha śaivavarānsarvānkimuktaṃ brāhmaṇena ha

निन्दानेन कृता शम्भोर्वैष्णवेन द्विजन्मना ।
श्रुत्वा तां मे मनोऽतीव निर्विण्णं हि नगेश्वर

nindānena kṛtā śambhorvaiṣṇavena dvijanmanā |
śrutvā tāṃ me mano'tīva nirviṇṇaṃ hi nageśvara

तस्मै रुद्राय शैलेश न दास्यामि सुतामहम् ।
कुरूपशीलनम्मे हि सुलक्षणयुतां निजाम्

tasmai rudrāya śaileśa na dāsyāmi sutāmaham |
kurūpaśīlanamme hi sulakṣaṇayutāṃ nijām

न मन्यसे वचो चेन्मे मरिष्यामि न संशयः ।
त्यक्ष्यामि च गृहं सद्यो भक्षयिष्यामि वा विषम्

na manyase vaco cenme mariṣyāmi na saṃśayaḥ |
tyakṣyāmi ca gṛhaṃ sadyo bhakṣayiṣyāmi vā viṣam

गले बद्ध्वांबिकां रज्ज्वा यास्यामि गहनं वनम् ।
महाम्बुधौ मज्जयिष्ये तस्मै दास्यामि नो सुताम्

gale baddhvāṃbikāṃ rajjvā yāsyāmi gahanaṃ vanam |
mahāmbudhau majjayiṣye tasmai dāsyāmi no sutām

इत्युक्त्वाशु तथा गत्वा मेना कोपालयं शुचा ।
त्यक्त्वा हारं रुदन्ती सा चकार शयनं भुवि

ityuktvāśu tathā gatvā menā kopālayaṃ śucā |
tyaktvā hāraṃ rudantī sā cakāra śayanaṃ bhuvi

एतस्मिन्नन्तरे तात शम्भुना सप्त एव ते ।
संस्मृता ऋषयस्सद्यो विरहव्याकुलात्मना

etasminnantare tāta śambhunā sapta eva te |
saṃsmṛtā ṛṣayassadyo virahavyākulātmanā

ऋषयश्चैव ते सर्वे शम्भुना संस्मृता यदा ।
तदाऽऽजग्मुः स्वयं सद्यः कल्पवृक्षा इवापरे

ṛṣayaścaiva te sarve śambhunā saṃsmṛtā yadā |
tadā''jagmuḥ svayaṃ sadyaḥ kalpavṛkṣā ivāpare

अरुन्धती तथाऽऽयाता साक्षात्सिद्धिरिवापरा ।
तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान्विजहौ स्वजपं हरः

arundhatī tathā''yātā sākṣātsiddhirivāparā |
tāndraṣṭvā sūryasaṃkāśānvijahau svajapaṃ haraḥ

स्थित्वाग्रे ऋषयः श्रेष्ठं नत्वा स्तुत्वा शिवं मुने ।
मेनिरे च तदात्मानं कृतार्थं ते तपस्विनः

sthitvāgre ṛṣayaḥ śreṣṭhaṃ natvā stutvā śivaṃ mune |
menire ca tadātmānaṃ kṛtārthaṃ te tapasvinaḥ

ततो विस्मयमापन्ना नम स्कृत्य स्थिताः पुनः ।
प्रोचुः प्राञ्जलयस्ते वै शिवं लोकनमस्कृतम्

tato vismayamāpannā nama skṛtya sthitāḥ punaḥ |
procuḥ prāñjalayaste vai śivaṃ lokanamaskṛtam

सर्वोत्कृष्टं महाराज सार्वभौम दिवौकसाम् ।
स्वभाग्यं वर्ण्यतेऽस्माभिः किं पुनस्सकलोत्तमम्

sarvotkṛṣṭaṃ mahārāja sārvabhauma divaukasām |
svabhāgyaṃ varṇyate'smābhiḥ kiṃ punassakalottamam

तपस्तप्तं त्रिधा पूर्वं वेदाध्ययनमुत्तमम् ।
अग्नयश्च हुताः पूर्वं तीर्थानि विविधानि च

tapastaptaṃ tridhā pūrvaṃ vedādhyayanamuttamam |
agnayaśca hutāḥ pūrvaṃ tīrthāni vividhāni ca

वाङ्मनःकायजं किंचित्पुण्यं स्मरणसम्भवम् ।
तत्सर्वं संगतं चाद्य स्मरणानुग्रहात्तव

vāṅmanaḥkāyajaṃ kiṃcitpuṇyaṃ smaraṇasambhavam |
tatsarvaṃ saṃgataṃ cādya smaraṇānugrahāttava

यो वै भजति नित्यं त्वां कृतकृत्यो भवेन्नरः ।
किं पुण्यं वर्ण्यते तेषां येषां च स्मरणं तव

yo vai bhajati nityaṃ tvāṃ kṛtakṛtyo bhavennaraḥ |
kiṃ puṇyaṃ varṇyate teṣāṃ yeṣāṃ ca smaraṇaṃ tava

सर्वोत्कृष्टा वयं जाताः स्मरणात्ते सदाशिव ।
मनोरथपथं नैव गच्छसि त्वं कथंचन

sarvotkṛṣṭā vayaṃ jātāḥ smaraṇātte sadāśiva |
manorathapathaṃ naiva gacchasi tvaṃ kathaṃcana

वामनस्य फलं यद्वज्जन्मान्धस्य दृशौ यथा ।
वाचालत्वञ्च मूकस्य रंकस्य निधिदर्शनम्

vāmanasya phalaṃ yadvajjanmāndhasya dṛśau yathā |
vācālatvañca mūkasya raṃkasya nidhidarśanam

पङ्गोर्गिरिवराक्रान्तिर्वन्ध्यायः प्रसवस्तथा ।
दर्शनं भवतस्तद्वज्जातं नो दुर्लभं प्रभो

paṅgorgirivarākrāntirvandhyāyaḥ prasavastathā |
darśanaṃ bhavatastadvajjātaṃ no durlabhaṃ prabho

अद्य प्रभृति लोकेषु मान्याः पूज्या मुनीश्वराः ।
जातास्ते दर्शनादेव स्वमुच्चैः पदमाश्रिताः

adya prabhṛti lokeṣu mānyāḥ pūjyā munīśvarāḥ |
jātāste darśanādeva svamuccaiḥ padamāśritāḥ

अत्र किं बहुनोक्तेन सर्व था मान्यतां गताः ।
दर्शनात्तव देवेश सर्वदेवेश्वरस्य हि

atra kiṃ bahunoktena sarva thā mānyatāṃ gatāḥ |
darśanāttava deveśa sarvadeveśvarasya hi

पूर्णानां किञ्च कर्तव्यमस्ति चेत्परमा कृपा ।
सदृशं सेवकानां तु देयं कार्यं त्वया शुभम्

pūrṇānāṃ kiñca kartavyamasti cetparamā kṛpā |
sadṛśaṃ sevakānāṃ tu deyaṃ kāryaṃ tvayā śubham

इत्येवं वचनं श्रुत्वा तेषां शम्भुर्महेश्वरः ।
लौकिकाचारमाश्रित्य रम्यं वाक्यमुपाददे

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā teṣāṃ śambhurmaheśvaraḥ |
laukikācāramāśritya ramyaṃ vākyamupādade

ऋषयश्च सदा पूज्या भवन्तश्च विशेषतः ।
युष्माकं कारणाद्विप्राः स्मरणं च मया कृतम्

ṛṣayaśca sadā pūjyā bhavantaśca viśeṣataḥ |
yuṣmākaṃ kāraṇādviprāḥ smaraṇaṃ ca mayā kṛtam

ममावस्था भवद्भिश्च ज्ञायते ह्युपकारिका ।
साधनीया विशेषेण लोकानां सिद्धिहेतवे

mamāvasthā bhavadbhiśca jñāyate hyupakārikā |
sādhanīyā viśeṣeṇa lokānāṃ siddhihetave

देवानां दुःखमुत्पन्नं ता रकात्सुदुरात्मनः ।
ब्रह्मणा च वरौ दत्तः किं करोमि दुरासदः

devānāṃ duḥkhamutpannaṃ tā rakātsudurātmanaḥ |
brahmaṇā ca varau dattaḥ kiṃ karomi durāsadaḥ

मूर्तयोऽष्टौ च याः प्रोक्ता मदीयाः परमर्षयः ।
तास्सर्वा उपकाराय न तु स्वार्थाय तत्स्फुटम्

mūrtayo'ṣṭau ca yāḥ proktā madīyāḥ paramarṣayaḥ |
tāssarvā upakārāya na tu svārthāya tatsphuṭam

तथा च कर्तुकामोहं विवाहं शिवया सह ।
तया वै सुतपस्तप्तं दुष्करं परमर्षिभिः

tathā ca kartukāmohaṃ vivāhaṃ śivayā saha |
tayā vai sutapastaptaṃ duṣkaraṃ paramarṣibhiḥ

तस्यै परं फलं देयमभीष्टं तद्धितावहम् ।
एतादृशः पणो मे हि भक्तानन्दप्रदः स्फुटम्

tasyai paraṃ phalaṃ deyamabhīṣṭaṃ taddhitāvaham |
etādṛśaḥ paṇo me hi bhaktānandapradaḥ sphuṭam

पार्वतीवचनाद्भिक्षुरूपो यातो गिरेर्गृहम् ।
अहं पावितवान्कालीं यतो लीलाविशारदः

pārvatīvacanādbhikṣurūpo yāto girergṛham |
ahaṃ pāvitavānkālīṃ yato līlāviśāradaḥ

मां ज्ञात्वा तौ परं ब्रह्म दम्पती परभक्तितः ।
दातुकामावभूतां च स्वसुतां वेदरीतितः

māṃ jñātvā tau paraṃ brahma dampatī parabhaktitaḥ |
dātukāmāvabhūtāṃ ca svasutāṃ vedarītitaḥ

देवप्रेरणयाहं वै कृतवानस्मि निन्दनम् ।
तदा स्वस्य च तद्भक्तिं विहन्तुं वैष्ण्णवात्मना

devapreraṇayāhaṃ vai kṛtavānasmi nindanam |
tadā svasya ca tadbhaktiṃ vihantuṃ vaiṣṇṇavātmanā

तच्छ्रुत्वा तौ सुनिर्विण्णो तद्धीनौ संबभूवतुः ।
स्वकन्यां नेच्छतो दातुं मह्यं हि मुनयोऽधुना

tacchrutvā tau sunirviṇṇo taddhīnau saṃbabhūvatuḥ |
svakanyāṃ necchato dātuṃ mahyaṃ hi munayo'dhunā

तस्माद्भवन्तो गच्छन्तु हिमाचलगृहं ध्रुवम् ।
तत्र गत्वा गिरिवरं तत्पत्नीञ्च प्रबोधय

tasmādbhavanto gacchantu himācalagṛhaṃ dhruvam |
tatra gatvā girivaraṃ tatpatnīñca prabodhaya

कथनीयं प्रयत्नेन वचनं वेदसम्मितम् ।
सर्वथा करणीयन्तद्यथा स्यात्कार्य्यमुत्तमम्

kathanīyaṃ prayatnena vacanaṃ vedasammitam |
sarvathā karaṇīyantadyathā syātkāryyamuttamam

उद्वाहं कर्तुमिच्छामि तत्पुत्र्या सह सत्तमाः ।
स्वीकृतस्त द्विवाहो मे वरो दत्तश्च तादृशः

udvāhaṃ kartumicchāmi tatputryā saha sattamāḥ |
svīkṛtasta dvivāho me varo dattaśca tādṛśaḥ

अत्र किं बहुनोक्तेन बोधनीयो हिमालयः ।
तथा मेना च बोद्धव्या देवानां स्याद्धितं यथा

atra kiṃ bahunoktena bodhanīyo himālayaḥ |
tathā menā ca boddhavyā devānāṃ syāddhitaṃ yathā

भवद्भिः कल्पितो यो वै विधिस्स्यादधिकस्ततः ।
भवताञ्चैव कार्य्यं तु भवन्तः कार्य्यभागिनः

bhavadbhiḥ kalpito yo vai vidhissyādadhikastataḥ |
bhavatāñcaiva kāryyaṃ tu bhavantaḥ kāryyabhāginaḥ

इत्येवं वचनं श्रुत्वा मुनयस्तेऽमलाशयाः ।
आनन्दं लेभिरे सर्वे प्रभुणानुग्रहीकृताः

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā munayaste'malāśayāḥ |
ānandaṃ lebhire sarve prabhuṇānugrahīkṛtāḥ

वयं धन्या अभूवँश्च कृतकृत्याश्च सर्वथा ।
वंद्या याताश्च सर्वेषां पूजनीया विशेषतः

vayaṃ dhanyā abhūvam̐śca kṛtakṛtyāśca sarvathā |
vaṃdyā yātāśca sarveṣāṃ pūjanīyā viśeṣataḥ

ब्रह्मणा विष्णुना यो वै वन्द्यस्सर्वार्थसाधकः ।
सोस्मान्प्रेषयते प्रेष्यान्कार्ये लोकसुखावहे

brahmaṇā viṣṇunā yo vai vandyassarvārthasādhakaḥ |
sosmānpreṣayate preṣyānkārye lokasukhāvahe

अयं वै जगतां स्वामी पिता सा जननी मता ।
अयं युक्तश्च सम्बन्धो वर्द्धतां चन्द्रवत्सदा

ayaṃ vai jagatāṃ svāmī pitā sā jananī matā |
ayaṃ yuktaśca sambandho varddhatāṃ candravatsadā

इत्युक्त्वा ह्यृषयो दिव्या नमस्कृत्य शिवं तदा ।
गता आकाशमार्गेण यत्रास्ति हिमवत्पुरम्

ityuktvā hyṛṣayo divyā namaskṛtya śivaṃ tadā |
gatā ākāśamārgeṇa yatrāsti himavatpuram

दृष्ट्वा तां च पुरं दिव्या मृषयस्तेऽतिविस्मिताः ।
वर्णयन्तश्च स्वं पुण्यमब्रुवन्वै परस्परम्

dṛṣṭvā tāṃ ca puraṃ divyā mṛṣayaste'tivismitāḥ |
varṇayantaśca svaṃ puṇyamabruvanvai parasparam

पुण्यवन्तो वयं धन्या दृष्ट्वैतद्धिमव त्पुरम् ।
यस्मादेवंविधे कार्य्ये शिवेनैव नियोजिताः

puṇyavanto vayaṃ dhanyā dṛṣṭvaitaddhimava tpuram |
yasmādevaṃvidhe kāryye śivenaiva niyojitāḥ

अलकायाश्च स्वर्गाच्च भोगवत्यास्तथा पुनः ।
विशेषेणामरावत्या दृश्य ते पुरमुत्तमम्

alakāyāśca svargācca bhogavatyāstathā punaḥ |
viśeṣeṇāmarāvatyā dṛśya te puramuttamam

सुगृहाणि सुरम्याणि स्फटिकैर्विविधैर्वरैः ।
मणिभिर्वा विचित्राणि रचितान्यङ्गणानि च

sugṛhāṇi suramyāṇi sphaṭikairvividhairvaraiḥ |
maṇibhirvā vicitrāṇi racitānyaṅgaṇāni ca

सूर्यकान्ताश्च मणयश्चन्द्रकान्तास्तथैव च ।
गृहे गृहे विचित्राश्च वृक्षात्स्वर्गसमुद्भवाः

sūryakāntāśca maṇayaścandrakāntāstathaiva ca |
gṛhe gṛhe vicitrāśca vṛkṣātsvargasamudbhavāḥ

तोरणानां तथा लक्ष्मीर्दृश्यते च गृहेगृहे ।
विविधानि विचित्राणि शुकहंसैर्विमानकैः

toraṇānāṃ tathā lakṣmīrdṛśyate ca gṛhegṛhe |
vividhāni vicitrāṇi śukahaṃsairvimānakaiḥ

वितानानि विचित्राणि चैलवत्तोरणैस्सह ।
जलाशयान्यनेकानि दीर्घिका विविधाः स्थिताः

vitānāni vicitrāṇi cailavattoraṇaissaha |
jalāśayānyanekāni dīrghikā vividhāḥ sthitāḥ

उद्यानानि विचित्राणि प्रसन्नैः पूजितान्यथ ।
नराश्च देवतास्सर्वे स्त्रियश्चाप्सरसस्तथा

udyānāni vicitrāṇi prasannaiḥ pūjitānyatha |
narāśca devatāssarve striyaścāpsarasastathā

कर्मभूमौ याज्ञिकाश्च पौराणास्स्वर्गकाम्यया ।
कुर्वन्ति ते वृथा सर्वे विहाय हिमवत्पुरम्

karmabhūmau yājñikāśca paurāṇāssvargakāmyayā |
kurvanti te vṛthā sarve vihāya himavatpuram

यावन्न दृष्टमेतच्च तावत्स्वर्गपरा नराः ।
दृष्ट्रमेतद्यदा विप्राः किं स्वर्गेण प्रयोजनम्

yāvanna dṛṣṭametacca tāvatsvargaparā narāḥ |
dṛṣṭrametadyadā viprāḥ kiṃ svargeṇa prayojanam

इत्येवमृषिवर्य्यास्ते वर्णयन्तः पुरश्च तत् ।
गता हैमालयं सर्वे गृहं सर्वसमृद्धिमत्

ityevamṛṣivaryyāste varṇayantaḥ puraśca tat |
gatā haimālayaṃ sarve gṛhaṃ sarvasamṛddhimat

तान्द्रष्ट्वा सूर्यसंकाशान् हिमवान्विस्मितोऽब्रवीत् ।
दूरादाकाशमार्गस्थान्मुनीन्सप्त सुतेजसः

tāndraṣṭvā sūryasaṃkāśān himavānvismito'bravīt |
dūrādākāśamārgasthānmunīnsapta sutejasaḥ

सप्तैते सूर्य्यसंकाशाः समायांति मदन्तिके ।
पूजा कार्य्या प्रयत्नेन मुनीनां च मयाधुना

saptaite sūryyasaṃkāśāḥ samāyāṃti madantike |
pūjā kāryyā prayatnena munīnāṃ ca mayādhunā

वयं धन्या गृहस्थाश्च सर्वेषां सुखदायिनः ।
येषां गृहे समायान्ति महात्मानो यदीदृशाः

vayaṃ dhanyā gṛhasthāśca sarveṣāṃ sukhadāyinaḥ |
yeṣāṃ gṛhe samāyānti mahātmāno yadīdṛśāḥ

एतस्मिन्नन्तरे चैवाकाशादेत्य भुवि स्थितान् ।
सन्मुखे हिमवान्दृष्ट्वा ययौ मानपुरस्सरम्

etasminnantare caivākāśādetya bhuvi sthitān |
sanmukhe himavāndṛṣṭvā yayau mānapurassaram

कृतांजलिर्नतस्कन्धः सप्तर्षीन्सुप्रणम्य सः ।
पूजां चकार तेषां वै बहुमानपुरस्सरम्

kṛtāṃjalirnataskandhaḥ saptarṣīnsupraṇamya saḥ |
pūjāṃ cakāra teṣāṃ vai bahumānapurassaram

हितास्सप्तर्षयस्ते च हिमवन्तन्नगेश्वरम् ।
गृहीत्वोचुः प्रसन्नास्या वचनं मङ्गलालयम्

hitāssaptarṣayaste ca himavantannageśvaram |
gṛhītvocuḥ prasannāsyā vacanaṃ maṅgalālayam

यथाग्रतश्च तान्कृत्वा धन्या मम गृहाश्रमः ।
इत्युक्त्वासनमानीय ददौ भक्तिपुरस्सरम्

yathāgrataśca tānkṛtvā dhanyā mama gṛhāśramaḥ |
ityuktvāsanamānīya dadau bhaktipurassaram

आसनेषूपविष्टेषु तदाज्ञप्तस्स्वयं स्थितः ।
उवाच हिमवाँस्तत्र मुनीञ्ज्योतिर्मयास्तदा

āsaneṣūpaviṣṭeṣu tadājñaptassvayaṃ sthitaḥ |
uvāca himavām̐statra munīñjyotirmayāstadā

धन्यो हि कृतकृत्योहं सफलं जीवित मम ।
लोकेषु दर्शनीयोहं बहुतीर्थसमो मतः

dhanyo hi kṛtakṛtyohaṃ saphalaṃ jīvita mama |
lokeṣu darśanīyohaṃ bahutīrthasamo mataḥ

यस्माद्भवन्तो मद्गेहमागता विष्णुरूपिणः ।
पूर्णानां भवतां कार्य्यं कृपणानां गृहेषु किम्

yasmādbhavanto madgehamāgatā viṣṇurūpiṇaḥ |
pūrṇānāṃ bhavatāṃ kāryyaṃ kṛpaṇānāṃ gṛheṣu kim

तथापि किञ्चित्कार्यं च सदृशं सेवकस्य मे ।
कथनीयं सुदयया सफलं स्याज्जनुर्मम

tathāpi kiñcitkāryaṃ ca sadṛśaṃ sevakasya me |
kathanīyaṃ sudayayā saphalaṃ syājjanurmama