अध्याय 14: वज्रांग का जन्म और पुत्र की कामना

विष्णुशिष्य महाशैव सम्यगुक्तं त्वया विधे ।
चरितं परमं ह्येतच्छिवायाश्च शिवस्य च

viṣṇuśiṣya mahāśaiva samyaguktaṃ tvayā vidhe |
caritaṃ paramaṃ hyetacchivāyāśca śivasya ca

कस्तारकासुरो ब्रह्मन्येन देवाः प्रपीडिताः ।
कस्य पुत्रस्य वै ब्रूहि तत्कथां च शिवाश्रयाम्

kastārakāsuro brahmanyena devāḥ prapīḍitāḥ |
kasya putrasya vai brūhi tatkathāṃ ca śivāśrayām

भस्मी चकार स कथं शंकरश्च स्मरं वशी ।
तदपि ब्रूहि सुप्रीत्याद्भुतं तच्चरितं विभोः

bhasmī cakāra sa kathaṃ śaṃkaraśca smaraṃ vaśī |
tadapi brūhi suprītyādbhutaṃ taccaritaṃ vibhoḥ

कथं शिवा तपोऽत्युग्रं चकार सुखहेतवे ।
कथं प्राप पतिं शंभुमादिशक्तिर्जगत्परा

kathaṃ śivā tapo'tyugraṃ cakāra sukhahetave |
kathaṃ prāpa patiṃ śaṃbhumādiśaktirjagatparā

एतत्सर्वमशेषेण विशेषेण महाबुध ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय स्वपुत्राय शिवात्मने

etatsarvamaśeṣeṇa viśeṣeṇa mahābudha |
brūhi me śraddadhānāya svaputrāya śivātmane

पुत्रवर्य महाप्राज्ञ सुरर्षे शंसितव्रतः ।
वच्म्यहं शंकरं स्मृत्वा सर्वं तच्चरितं शृणु

putravarya mahāprājña surarṣe śaṃsitavrataḥ |
vacmyahaṃ śaṃkaraṃ smṛtvā sarvaṃ taccaritaṃ śṛṇu

प्रथमं तारकस्यैव भवं संशृणु नारद ।
यद्वधार्थं महा यत्नः कृतो दैवैश्शिवाश्रयैः

prathamaṃ tārakasyaiva bhavaṃ saṃśṛṇu nārada |
yadvadhārthaṃ mahā yatnaḥ kṛto daivaiśśivāśrayaiḥ

मम पुत्रो मरीचिर्यः कश्यपस्तस्य चात्मजः ।
त्रयोदशमितास्तस्य स्त्रियो दक्षसुताश्च याः

mama putro marīciryaḥ kaśyapastasya cātmajaḥ |
trayodaśamitāstasya striyo dakṣasutāśca yāḥ

दितिर्ज्येष्ठा च तत्स्त्री हि सुषुवे सा सुतद्वयम् ।
हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

ditirjyeṣṭhā ca tatstrī hi suṣuve sā sutadvayam |
hiraṇyakaśipurjyeṣṭho hiraṇyākṣo'nujastataḥ

तौ हतौ विष्णुना दैत्यौ नृसिंहक्रोडरूपतः ।
सुदुःखदौ ततो देवाः सुखमापुश्च निर्भयाः

tau hatau viṣṇunā daityau nṛsiṃhakroḍarūpataḥ |
suduḥkhadau tato devāḥ sukhamāpuśca nirbhayāḥ

दितिश्च दुःखितासीत्सा कश्यपं शरणं गता ।
पुनस्संसेव्य तं भक्त्या गर्भमाधत्त सुव्रता

ditiśca duḥkhitāsītsā kaśyapaṃ śaraṇaṃ gatā |
punassaṃsevya taṃ bhaktyā garbhamādhatta suvratā

तद्विज्ञाय महेंद्रोऽपि लब्धच्छिद्रो महोद्यमी ।
तद्गर्भं व्यच्छिनत्तत्र प्रविश्य पविना मुहुः

tadvijñāya maheṃdro'pi labdhacchidro mahodyamī |
tadgarbhaṃ vyacchinattatra praviśya pavinā muhuḥ

तद्व्रतस्य प्रभावेण न तद्गर्भो ममार ह ।
स्वपंत्या दैवयोगेन सप्त सप्ताभवन्सुताः

tadvratasya prabhāveṇa na tadgarbho mamāra ha |
svapaṃtyā daivayogena sapta saptābhavansutāḥ

देवा आसन्सुतास्ते च नामतो मरुतोऽखिलाः ।
स्वर्गं ययुस्तदेन्द्रेण देवराजात्मसात्कृताः

devā āsansutāste ca nāmato maruto'khilāḥ |
svargaṃ yayustadendreṇa devarājātmasātkṛtāḥ

पुनर्दितिः पतिं भेजेऽनुतप्ता निजकर्मतः ।
चकार सुप्रसन्नं तं मुनिं परमसेवया ऽ

punarditiḥ patiṃ bheje'nutaptā nijakarmataḥ |
cakāra suprasannaṃ taṃ muniṃ paramasevayā '

तपः कुरु शुचिर्भूत्वा ब्रह्मणश्चायुतं समाः ।
चेद्भविष्यति तत्पूर्वं भविता ते सुतस्तदा

tapaḥ kuru śucirbhūtvā brahmaṇaścāyutaṃ samāḥ |
cedbhaviṣyati tatpūrvaṃ bhavitā te sutastadā

तथा दित्या कृतं पूर्णं तत्तपश्श्रद्धया मुने ।
ततः पत्युः प्राप्य गर्भं सुषुवे तादृशं सुतम्

tathā dityā kṛtaṃ pūrṇaṃ tattapaśśraddhayā mune |
tataḥ patyuḥ prāpya garbhaṃ suṣuve tādṛśaṃ sutam

वजांगनामा सोऽभूद्वै दितिपुत्रोऽमरोपमः ।
नामतुल्यतनुर्वीरस्सुप्रताप्युद्भवाद्बली

vajāṃganāmā so'bhūdvai ditiputro'maropamaḥ |
nāmatulyatanurvīrassupratāpyudbhavādbalī

जननीशासनात्सद्यस्स सुतो निर्जराधिपम् ।
बलाद्धृत्वा ददौ दंडं विविधं निर्जरानपि

jananīśāsanātsadyassa suto nirjarādhipam |
balāddhṛtvā dadau daṃḍaṃ vividhaṃ nirjarānapi

दितिस्सुखमतीवाप दृष्ट्वा शक्रादिदुर्दशाम् ।
अमरा अपि शक्राद्या जग्मुर्दुःखं स्वकर्मतः

ditissukhamatīvāpa dṛṣṭvā śakrādidurdaśām |
amarā api śakrādyā jagmurduḥkhaṃ svakarmataḥ

तदाहं कश्यपेनाशु तत्रागत्य सुसामगीः ।
देवानत्याजयंस्तस्मात्सदा देवहिते रतः

tadāhaṃ kaśyapenāśu tatrāgatya susāmagīḥ |
devānatyājayaṃstasmātsadā devahite rataḥ

देवान्मुक्त्वा स वज्रांगस्ततः प्रोवाच सादरम् ।
शिवभक्तोऽतिशुद्धात्मा निर्विकारः प्रसन्नधीः

devānmuktvā sa vajrāṃgastataḥ provāca sādaram |
śivabhakto'tiśuddhātmā nirvikāraḥ prasannadhīḥ

इंद्रो दुष्टः प्रजाघाती मातुर्मे स्वार्थसाधकः ।
स फलं प्राप्तवानद्य स्वराज्यं हि करोतु सः

iṃdro duṣṭaḥ prajāghātī māturme svārthasādhakaḥ |
sa phalaṃ prāptavānadya svarājyaṃ hi karotu saḥ

मातुराज्ञावशाद्ब्रह्मन्कृतमेतन्मयाखिलम् ।
न मे भोगाभिलाषो वै कस्यचि द्भुवनस्य हि

māturājñāvaśādbrahmankṛtametanmayākhilam |
na me bhogābhilāṣo vai kasyaci dbhuvanasya hi

तत्त्वसारं विधे सूत मह्यं वेदविदाम्वर ।
येन स्यां सुसुखी नित्यं निर्विकारः प्रसन्नधीः

tattvasāraṃ vidhe sūta mahyaṃ vedavidāmvara |
yena syāṃ susukhī nityaṃ nirvikāraḥ prasannadhīḥ

तच्छ्रुत्वाहं मुनेऽवोचं सात्त्विको भाव उच्यत ।
तत्त्वसार इति प्रीत्या सृजाम्येकां वरां स्त्रियम्

tacchrutvāhaṃ mune'vocaṃ sāttviko bhāva ucyata |
tattvasāra iti prītyā sṛjāmyekāṃ varāṃ striyam

वरांगीं नाम तां दत्त्वा तस्मै दितिसुताय वै ।
अयां स्वधाम सुप्रीतः कश्यपस्तत्पितापि च

varāṃgīṃ nāma tāṃ dattvā tasmai ditisutāya vai |
ayāṃ svadhāma suprītaḥ kaśyapastatpitāpi ca

ततो दैत्यस्य वज्रांगस्सात्विकं भावमाश्रितः ।
आसुरं भावमुत्सृज्य निर्वैरस्सुखमाप्तवान्

tato daityasya vajrāṃgassātvikaṃ bhāvamāśritaḥ |
āsuraṃ bhāvamutsṛjya nirvairassukhamāptavān

न बभूव वरांग्या हि हृदि भावोथ सात्विकः ।
सकामा स्वपतिं भेजे श्रद्धया विविधं सती

na babhūva varāṃgyā hi hṛdi bhāvotha sātvikaḥ |
sakāmā svapatiṃ bheje śraddhayā vividhaṃ satī

अथ तत्सेवनादाशु संतुष्टोऽभून्महाप्रभुः ।
स वज्रांगः पतिस्तस्या उवाच वचनं तदा

atha tatsevanādāśu saṃtuṣṭo'bhūnmahāprabhuḥ |
sa vajrāṃgaḥ patistasyā uvāca vacanaṃ tadā

किमिच्छसि प्रिये ब्रूहि किं ते मनसि वर्तते ।
तच्छुत्वानम्य तं प्राह सा पतिं स्वमनोरथम्

kimicchasi priye brūhi kiṃ te manasi vartate |
tacchutvānamya taṃ prāha sā patiṃ svamanoratham

चेत् प्रसन्नोऽभवस्त्वं वै सुतं मे देहि सत्पते ।
महाबलं त्रिलोकस्य जेतारं हरिदुःखदम्

cet prasanno'bhavastvaṃ vai sutaṃ me dehi satpate |
mahābalaṃ trilokasya jetāraṃ hariduḥkhadam

इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं विस्मितोऽभूत्स आकुलः ।
उवाच हृदि स ज्ञानी सात्विको वैरवर्जितः

iti śrutvā priyāvākyaṃ vismito'bhūtsa ākulaḥ |
uvāca hṛdi sa jñānī sātviko vairavarjitaḥ

प्रियेच्छति विरोधं वै सुरैर्मे न हि रोचते ।
किं कुर्यां हि क्व गच्छेयं कथं नश्ये न मे पणः

priyecchati virodhaṃ vai surairme na hi rocate |
kiṃ kuryāṃ hi kva gaccheyaṃ kathaṃ naśye na me paṇaḥ

प्रियामनोरथश्चैव पूर्णस्स्यात्त्रिजगद्भवेत् ।
क्लेशयुङ्नितरा भूयो देवाश्च मुनयस्तथा

priyāmanorathaścaiva pūrṇassyāttrijagadbhavet |
kleśayuṅnitarā bhūyo devāśca munayastathā

न पूर्णस्स्यात्प्रियाकामस्तदा मे नरको भवेत् ।
द्विधापि धर्महानिर्वै भवतीत्यनुशुश्रुवान्

na pūrṇassyātpriyākāmastadā me narako bhavet |
dvidhāpi dharmahānirvai bhavatītyanuśuśruvān

वज्रांग इत्थं बभ्राम स मुने धर्मसंकटे ।
बलाबलं द्वयोस्तत्र विचिचिंत च बुद्धितः

vajrāṃga itthaṃ babhrāma sa mune dharmasaṃkaṭe |
balābalaṃ dvayostatra viciciṃta ca buddhitaḥ

शिवेच्छया स हि मुने वाक्यं मेने स्त्रियो बुधः ।
तथास्त्विति वचः प्राह प्रियां प्रति स दैत्यराट्

śivecchayā sa hi mune vākyaṃ mene striyo budhaḥ |
tathāstviti vacaḥ prāha priyāṃ prati sa daityarāṭ

तदर्थमकरोत्तीव्रं तपोन्यद्दुष्करं स तु ।
मां समुद्दिश्य सुप्रीत्या बहुवर्षं जितेंद्रियः

tadarthamakarottīvraṃ taponyadduṣkaraṃ sa tu |
māṃ samuddiśya suprītyā bahuvarṣaṃ jiteṃdriyaḥ

वरं दातुमगां तस्मै दृष्ट्वाहं तत्तपो महत् ।
वरं ब्रूहि ह्यवोचं तं सुप्रसन्नेन चेतसा

varaṃ dātumagāṃ tasmai dṛṣṭvāhaṃ tattapo mahat |
varaṃ brūhi hyavocaṃ taṃ suprasannena cetasā

वज्रांगस्तु तदा प्रीतं मां दृष्ट्वा स्थितं विभुम् ।
सुप्रणम्य बहुस्तुत्वा वरं वव्रे प्रियाहितम्

vajrāṃgastu tadā prītaṃ māṃ dṛṣṭvā sthitaṃ vibhum |
supraṇamya bahustutvā varaṃ vavre priyāhitam

सुतं देहि स्वमातुर्मे महाहितकरं प्रभो ।
महाबलं सुप्रतापं सुसमर्थं तपोनिधिम्

sutaṃ dehi svamāturme mahāhitakaraṃ prabho |
mahābalaṃ supratāpaṃ susamarthaṃ taponidhim

इत्याकर्ण्य च तद्वाक्यं तथास्त्वित्यब्रवं मुने ।
अया स्वधाम तद्दत्त्वा विमनास्सस्मरच्छिवम्

ityākarṇya ca tadvākyaṃ tathāstvityabravaṃ mune |
ayā svadhāma taddattvā vimanāssasmaracchivam