अध्याय 15: तारकासुर का तप और राज्य

स ववर्द्धाभ्यंतरे हि बहुवर्षैः सुतेजसा

sa vavarddhābhyaṃtare hi bahuvarṣaiḥ sutejasā

ततः सा समये पूर्णे वरांगी सुषुवे सुतम् ।
महाकायं महावीर्यं प्रज्वलंतं दिशो दश

tataḥ sā samaye pūrṇe varāṃgī suṣuve sutam |
mahākāyaṃ mahāvīryaṃ prajvalaṃtaṃ diśo daśa

तदैव च महोत्पाता बभूवुर्दुःखहेतवः ।
जायमाने सुते तस्मिन्वरांग्यात्सुखदुःखदे

tadaiva ca mahotpātā babhūvurduḥkhahetavaḥ |
jāyamāne sute tasminvarāṃgyātsukhaduḥkhade

दिवि भुव्यंतरिक्षे च सर्वलोकभयंकराः ।
अनर्थसूचकास्तात त्रिविधास्तान्ब्रवीम्यहम्

divi bhuvyaṃtarikṣe ca sarvalokabhayaṃkarāḥ |
anarthasūcakāstāta trividhāstānbravīmyaham

सोल्काश्चाशनयः पेतुर्महाशब्दा भयंकराः ।
उदयं चक्रुरुत्कृष्टाः केतवो दुःखदायकाः

solkāścāśanayaḥ peturmahāśabdā bhayaṃkarāḥ |
udayaṃ cakrurutkṛṣṭāḥ ketavo duḥkhadāyakāḥ

चचाल वसुधा साद्रिर्जज्वलुस्सकला दिशः ।
चुक्षुभुस्सरितस्सर्वाः सागराश्च विशेषतः

cacāla vasudhā sādrirjajvalussakalā diśaḥ |
cukṣubhussaritassarvāḥ sāgarāśca viśeṣataḥ

हूत्करानीरयन्धीरान्खरस्पर्शो मरुद्ववौ ।
उन्मूलयन्महावृक्षान्वात्यानीकोरजोध्वजः

hūtkarānīrayandhīrānkharasparśo marudvavau |
unmūlayanmahāvṛkṣānvātyānīkorajodhvajaḥ

सराह्वोस्सूर्य्यविध्वोस्तु मुहुः परिधयोऽभवन् ।
महाभयस्य विप्रेन्द्र सूचकास्सुखहारकः

sarāhvossūryyavidhvostu muhuḥ paridhayo'bhavan |
mahābhayasya viprendra sūcakāssukhahārakaḥ

महीध्रविवरेभ्यश्च निर्घाता भयसूचकाः ।
रथनिर्ह्रादतुल्याश्च जज्ञिरेऽवसरे ततः

mahīdhravivarebhyaśca nirghātā bhayasūcakāḥ |
rathanirhrādatulyāśca jajñire'vasare tataḥ

सृगालोलूकटंकारैर्वमन्त्यो मुखतोऽनलम् ।
अंतर्ग्रामेषु विकटं प्रणेदुरशिवाश्शिवाः

sṛgālolūkaṭaṃkārairvamantyo mukhato'nalam |
aṃtargrāmeṣu vikaṭaṃ praṇeduraśivāśśivāḥ

यतस्ततो ग्रामसिंहा उन्नमय्य शिरोधराम् ।
संगीतवद्रोदनवद्व्यमुचन्विविधान्रवान्

yatastato grāmasiṃhā unnamayya śirodharām |
saṃgītavadrodanavadvyamucanvividhānravān

खार्काररभसा मत्ताः सुरैर्घ्नंतो रसांखराः ।
वरूथशस्तदा तात पर्यधावन्नितस्ततः

khārkārarabhasā mattāḥ surairghnaṃto rasāṃkharāḥ |
varūthaśastadā tāta paryadhāvannitastataḥ

खगा उदपतन्नीडाद्रासभत्रस्तमानसः ।
क्रोशंतो व्यग्रचित्ताश्च स्थितमापुर्न कुत्रचित्

khagā udapatannīḍādrāsabhatrastamānasaḥ |
krośaṃto vyagracittāśca sthitamāpurna kutracit

शकृन्मूत्रमकार्षुश्च गोष्ठेऽरण्ये भयाकुलः ।
बभ्रमुः स्थितिमापुर्नो पशवस्ताडिता इव

śakṛnmūtramakārṣuśca goṣṭhe'raṇye bhayākulaḥ |
babhramuḥ sthitimāpurno paśavastāḍitā iva

गावोऽत्रसन्नसृग्दोहा वाष्पनेत्रा भयाकुलाः ।
तोयदा अभवंस्तत्र भयदाः पूयवर्षिणः

gāvo'trasannasṛgdohā vāṣpanetrā bhayākulāḥ |
toyadā abhavaṃstatra bhayadāḥ pūyavarṣiṇaḥ

व्यरुदन्प्रतिमास्तत्र देवानामुत्पतिष्णवः ।
विनाऽनिलं द्रुमाः पेतुर्ग्रहयुद्धं बभूव खे

vyarudanpratimāstatra devānāmutpatiṣṇavaḥ |
vinā'nilaṃ drumāḥ peturgrahayuddhaṃ babhūva khe

इत्यादिका बहूत्पाता जज्ञिरे मुनिसत्तम ।
अज्ञानिनो जनास्तत्र मेनिरे विश्वसंप्लवम्

ityādikā bahūtpātā jajñire munisattama |
ajñānino janāstatra menire viśvasaṃplavam

अथ प्रजापतिर्नामाकरोत्तस्यासुरस्य वै ।
तारकेति विचार्यैव कश्यपो हि महौजसः

atha prajāpatirnāmākarottasyāsurasya vai |
tāraketi vicāryaiva kaśyapo hi mahaujasaḥ

महावीरस्य सहसा व्यज्यमानात्मपौरुषः ।
ववृधेत्यश्मसारेण कायेनाद्रिपतिर्यथा

mahāvīrasya sahasā vyajyamānātmapauruṣaḥ |
vavṛdhetyaśmasāreṇa kāyenādripatiryathā

अथो स तारको दैत्यो महाबलपराक्रमः ।
तपः कर्तुं जनन्याश्चाज्ञां ययाचे महामनाः

atho sa tārako daityo mahābalaparākramaḥ |
tapaḥ kartuṃ jananyāścājñāṃ yayāce mahāmanāḥ

प्राप्ताज्ञः स महामायी मायिनामपि मोहकः ।
सर्वदेवजयं कर्तुं तपोर्थं मन आदधे

prāptājñaḥ sa mahāmāyī māyināmapi mohakaḥ |
sarvadevajayaṃ kartuṃ taporthaṃ mana ādadhe

मधोर्वनमुपागम्य गुर्वाज्ञाप्रतिपालकः ।
विधिमुद्दिश्य विधिवत्तपस्तेपे सुदारुणम्

madhorvanamupāgamya gurvājñāpratipālakaḥ |
vidhimuddiśya vidhivattapastepe sudāruṇam

ऊर्द्ध्वबाहुश्चैकपादो रविं पश्यन्स चक्षुषा ।
शतवर्षं तपश्चक्रे दृढचित्तो दृढव्रतः

ūrddhvabāhuścaikapādo raviṃ paśyansa cakṣuṣā |
śatavarṣaṃ tapaścakre dṛḍhacitto dṛḍhavrataḥ

अंगुष्ठेन भुवं स्पृष्ट्वा शत वर्षं च तादृशः ।
तेपे तपो दृढात्मा स तारकोऽसुरराट्प्रभुः

aṃguṣṭhena bhuvaṃ spṛṣṭvā śata varṣaṃ ca tādṛśaḥ |
tepe tapo dṛḍhātmā sa tārako'surarāṭprabhuḥ

शतवर्षं जलं प्राश्नञ्च्छतवर्षं च वायुभुक् ।
शतवर्ष जले तिष्ठञ्च्छतं च स्थंडिलेऽतपत्

śatavarṣaṃ jalaṃ prāśnañcchatavarṣaṃ ca vāyubhuk |
śatavarṣa jale tiṣṭhañcchataṃ ca sthaṃḍile'tapat

शतवर्षं तथा चाग्नौ शतवर्षमधोमुखः ।
शतवर्षं तु हस्तस्य तलेन च भुवं स्थित

śatavarṣaṃ tathā cāgnau śatavarṣamadhomukhaḥ |
śatavarṣaṃ tu hastasya talena ca bhuvaṃ sthita

शतवर्षं तु वृक्षस्य शाखामालब्य वै मुने ।
पादाभ्यां शुचिधूमं हि पिबंश्चाधोमुखस्तथा

śatavarṣaṃ tu vṛkṣasya śākhāmālabya vai mune |
pādābhyāṃ śucidhūmaṃ hi pibaṃścādhomukhastathā

एवं कष्टतरं तेपे सुतपस्स तु दैत्यराट् ।
काममुद्दिश्य विधिवच्छृण्वतामपि दुस्सहम्

evaṃ kaṣṭataraṃ tepe sutapassa tu daityarāṭ |
kāmamuddiśya vidhivacchṛṇvatāmapi dussaham

तत्रैवं तपतस्तस्य महत्तेजो विनिस्सृतम् ।
शिरसस्सर्वंसंसर्पि महोपद्रवकृन्मुने

tatraivaṃ tapatastasya mahattejo vinissṛtam |
śirasassarvaṃsaṃsarpi mahopadravakṛnmune

तेनैव देवलोकास्ते दग्धप्राया बभूविरे ।
अभितो दुःखमापन्नास्सर्वे देवर्षयो मुने

tenaiva devalokāste dagdhaprāyā babhūvire |
abhito duḥkhamāpannāssarve devarṣayo mune

इंद्रश्च भयमापेदे ऽधिकं देवेश्वरस्तदा ।
तपस्यत्यद्य कश्चिद्वै मत्पदं धर्षयिष्यति

iṃdraśca bhayamāpede 'dhikaṃ deveśvarastadā |
tapasyatyadya kaścidvai matpadaṃ dharṣayiṣyati

अकांडे चैव ब्रह्माण्डं संहरिष्यत्ययं प्रभु ।
इति संशयमापन्ना निश्चयं नोपलेभिरे

akāṃḍe caiva brahmāṇḍaṃ saṃhariṣyatyayaṃ prabhu |
iti saṃśayamāpannā niścayaṃ nopalebhire

ततस्सर्वे सुसंमन्त्र्य मिथस्ते निर्जरर्षयः ।
मल्लोकमगमन्भीता दीना मां समुपस्थिताः

tatassarve susaṃmantrya mithaste nirjararṣayaḥ |
mallokamagamanbhītā dīnā māṃ samupasthitāḥ

मां प्रणम्य सुसंस्तूय सर्वे ते क्लिष्टचेतसः ।
कृतस्वंजलयो मह्यं वृत्तं सर्वं न्यवेदयन्

māṃ praṇamya susaṃstūya sarve te kliṣṭacetasaḥ |
kṛtasvaṃjalayo mahyaṃ vṛttaṃ sarvaṃ nyavedayan

अहं सर्वं सुनिश्चित्य कारणं तस्य सद्धिया ।
वरं दातुं गतस्तत्र यत्र तप्यति सोऽसुरः

ahaṃ sarvaṃ suniścitya kāraṇaṃ tasya saddhiyā |
varaṃ dātuṃ gatastatra yatra tapyati so'suraḥ

अवोचं वचनं तं वै वरं ब्रूहीत्यहं मुने ।
तपस्तप्तं त्वया तीव्रं नादेयं विद्यते तव

avocaṃ vacanaṃ taṃ vai varaṃ brūhītyahaṃ mune |
tapastaptaṃ tvayā tīvraṃ nādeyaṃ vidyate tava

इत्येवं मद्वचः श्रुत्वा तारकस्स महासुरः ।
मां प्रणम्य सुसंस्तूय वरं वव्रेऽतिदारुणम्

ityevaṃ madvacaḥ śrutvā tārakassa mahāsuraḥ |
māṃ praṇamya susaṃstūya varaṃ vavre'tidāruṇam

त्वयि प्रसन्ने वरदे किमसाध्यं भवेन्मम ।
अतो याचे वरं त्वत्तः शृणु तन्मे पितामह

tvayi prasanne varade kimasādhyaṃ bhavenmama |
ato yāce varaṃ tvattaḥ śṛṇu tanme pitāmaha

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम ।
देयं वरद्वयं मह्यं कृपां कृत्वा ममोपरि

yadi prasanno deveśa yadi deyo varo mama |
deyaṃ varadvayaṃ mahyaṃ kṛpāṃ kṛtvā mamopari

त्वया च निर्मिते लोके सकलेऽस्मिन्महाप्रभो ।
मत्तुल्यो बलवान्नूनं न भवेत्कोऽपि वै पुमान्

tvayā ca nirmite loke sakale'sminmahāprabho |
mattulyo balavānnūnaṃ na bhavetko'pi vai pumān

शिववीर्यसमुत्पन्नः पुत्रस्सेनापतिर्यदा ।
भूत्वा शस्त्रं क्षिपेन्मह्यं तदा मे मरणं भवेत्

śivavīryasamutpannaḥ putrassenāpatiryadā |
bhūtvā śastraṃ kṣipenmahyaṃ tadā me maraṇaṃ bhavet

इत्युक्तोऽथ तदा तेन दैत्येनाहं मुनीश्वर ।
वरं च तादृशं दत्त्वा स्वलोकमगमं द्रुतम्

ityukto'tha tadā tena daityenāhaṃ munīśvara |
varaṃ ca tādṛśaṃ dattvā svalokamagamaṃ drutam

दैत्योऽपि स वरं लब्ध्वा मनसेप्सितमुत्तमम् ।
सुप्रसन्नोतरो भूत्वा शोणिताख्यपुरं गतः

daityo'pi sa varaṃ labdhvā manasepsitamuttamam |
suprasannotaro bhūtvā śoṇitākhyapuraṃ gataḥ

अभिषिक्तस्तदा राज्ये त्रैलोक्यस्यासुरैस्सह ।
शुक्रेण दैत्यगुरुणाज्ञया मे स महासुरः

abhiṣiktastadā rājye trailokyasyāsuraissaha |
śukreṇa daityaguruṇājñayā me sa mahāsuraḥ

ततस्तु स महादैत्योऽभवस्त्रैलोक्यनायकः ।
स्वाज्ञां प्रवर्तयामास पीडयन्सचराचरम्

tatastu sa mahādaityo'bhavastrailokyanāyakaḥ |
svājñāṃ pravartayāmāsa pīḍayansacarācaram

राज्यं चकार विधिवस्त्रिलोकस्य स तारकः ।
प्रजाश्च पालयामास पीडयन्निर्जरादिकान्

rājyaṃ cakāra vidhivastrilokasya sa tārakaḥ |
prajāśca pālayāmāsa pīḍayannirjarādikān

ततस्स तारको दैत्यस्तेषां रत्नान्युपाददे ।
इंद्रादिलोकपालानां स्वतो दत्तानि तद्भयात्

tatassa tārako daityasteṣāṃ ratnānyupādade |
iṃdrādilokapālānāṃ svato dattāni tadbhayāt

इंद्रेणैरावतस्तस्य भयात्तस्मै समर्पितः ।
कुबेरेण तदा दत्ता निधयो नवसंख्यका

iṃdreṇairāvatastasya bhayāttasmai samarpitaḥ |
kubereṇa tadā dattā nidhayo navasaṃkhyakā

वरुणेन हयाः शुभ्रा ऋषिभिः कामकृत्तथा ।
सूर्येणोच्चैश्श्रवा दिव्यो भयात्तस्मै समर्पितः

varuṇena hayāḥ śubhrā ṛṣibhiḥ kāmakṛttathā |
sūryeṇoccaiśśravā divyo bhayāttasmai samarpitaḥ

यत्र यत्र शुभं वस्तु दृष्टं तेनासुरेण हि ।
तत्तद्गृहीतं तरसा निस्सारस्त्रिभवोऽभवत्

yatra yatra śubhaṃ vastu dṛṣṭaṃ tenāsureṇa hi |
tattadgṛhītaṃ tarasā nissārastribhavo'bhavat

समुद्राश्च तथा रत्नान्यदुस्तस्मै भयान्मुने ।
अकृष्टपच्यासीत्पृथ्वी प्रजाः कामदुघाः खिलाः

samudrāśca tathā ratnānyadustasmai bhayānmune |
akṛṣṭapacyāsītpṛthvī prajāḥ kāmadughāḥ khilāḥ

सूर्यश्च तपते तद्वत्तद्दुःखं न यथा भवेत् ।
चंद्रस्तु प्रभया दृश्यो वायुस्सर्वानुकूलवान्

sūryaśca tapate tadvattadduḥkhaṃ na yathā bhavet |
caṃdrastu prabhayā dṛśyo vāyussarvānukūlavān

देवानां चैव यद्द्रव्यं पितॄणां च परस्य च ।
तत्सर्वं समुपादत्तमसुरेण दुरात्मना

devānāṃ caiva yaddravyaṃ pitṝṇāṃ ca parasya ca |
tatsarvaṃ samupādattamasureṇa durātmanā

वशीकृत्य स लोकांस्त्रीन्स्वयमिंद्रो बभूव ह ।
अद्वितीयः प्रभुश्चासीद्राज्यं चक्रेऽद्भुतं वशी

vaśīkṛtya sa lokāṃstrīnsvayamiṃdro babhūva ha |
advitīyaḥ prabhuścāsīdrājyaṃ cakre'dbhutaṃ vaśī

निस्सार्य सकलान्देवान्दैत्यानस्थापयत्ततः ।
स्वयं नियोजयामास देवयोनिस्स्वकर्मणि

nissārya sakalāndevāndaityānasthāpayattataḥ |
svayaṃ niyojayāmāsa devayonissvakarmaṇi

अथ तद्बाधिता देवास्सर्वे शक्रपुरोगमाः ।
मुने मां शरणं जग्मुरनाथा अतिविह्वलाः

atha tadbādhitā devāssarve śakrapurogamāḥ |
mune māṃ śaraṇaṃ jagmuranāthā ativihvalāḥ