अध्याय 13: पार्वती और महादेव का प्रकृति-पुरुष संवाद

किमुक्तं गिरिराजाय त्वया योगिस्तपस्विना ।
तदुत्तरं शृणु विभो मत्तो ज्ञानिविशारद

kimuktaṃ girirājāya tvayā yogistapasvinā |
taduttaraṃ śṛṇu vibho matto jñāniviśārada

तपश्शक्त्यान्वितश्शम्भो करोषि विपुलं तपः ।
तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः

tapaśśaktyānvitaśśambho karoṣi vipulaṃ tapaḥ |
tava buddhiriyaṃ jātā tapastaptuṃ mahātmanaḥ

सा शक्तिः प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् ।
तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते

sā śaktiḥ prakṛtirjñeyā sarveṣāmapi karmaṇām |
tayā viracyate sarvaṃ pālyate ca vināśyate

कस्त्वं का प्रकृतिस्सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् ।
विना प्रकृत्या च कथं लिंगरूपी महेश्वरः

kastvaṃ kā prakṛtissūkṣmā bhagavaṃstadvimṛśyatām |
vinā prakṛtyā ca kathaṃ liṃgarūpī maheśvaraḥ

अर्चनीयोऽसि वंद्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा ।
प्रकृत्या च विचार्येति हृदा सर्वं तदुच्यताम्

arcanīyo'si vaṃdyo'si dhyeyo'si prāṇināṃ sadā |
prakṛtyā ca vicāryeti hṛdā sarvaṃ taducyatām

पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः ।
सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत्

pārvatyāstadvacaḥ śrutvā mahotikaraṇe rataḥ |
suvihasya prasannātmā maheśo vākyamabravīt

तपसा परमेणेव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् ।
प्रकृत्या रहितश्शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः

tapasā parameṇeva prakṛtiṃ nāśayāmyaham |
prakṛtyā rahitaśśambhurahaṃ tiṣṭhāmi tattvataḥ

तस्माच्च प्रकृतेस्सद्भिर्न कार्यस्संग्रहः क्वचित् ।
स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचार विवर्जितैः

tasmācca prakṛtessadbhirna kāryassaṃgrahaḥ kvacit |
sthātavyaṃ nirvikāraiśca lokācāra vivarjitaiḥ

इत्युक्ता शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः ।
सुविहस्य हृदा काली जगाद मधुरं वचः

ityuktā śambhunā tāta laukikavyavahārataḥ |
suvihasya hṛdā kālī jagāda madhuraṃ vacaḥ

(काल्युवाच)
यदुक्तं भवता योगिन्वचनं शंकर प्रभो ।
सा च किं प्रकृतिर्न स्यादतीतस्तां भवान्कथम्

(kālyuvāca)
yaduktaṃ bhavatā yoginvacanaṃ śaṃkara prabho |
sā ca kiṃ prakṛtirna syādatītastāṃ bhavānkatham

एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम् ।
प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरंतरम्

etadvicārya vaktavyaṃ tattvato hi yathātatham |
prakṛtyā sarvametacca baddhamasti niraṃtaram

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किंचिदेव हि ।
वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा

tasmāttvayā na vaktavyaṃ na kāryaṃ kiṃcideva hi |
vacanaṃ racanaṃ sarvaṃ prākṛtaṃ viddhi cetasā

यच्छृणोषि यदश्नासि यत्पश्यसि करोषि यत् ।
तत्सर्वं प्रकृतेः कार्यं मिथ्यावादो निरर्थकः

yacchṛṇoṣi yadaśnāsi yatpaśyasi karoṣi yat |
tatsarvaṃ prakṛteḥ kāryaṃ mithyāvādo nirarthakaḥ

प्रकृतेः परमश्चेत्त्वं किमर्थं तप्यसे तपः ।
त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो

prakṛteḥ paramaścettvaṃ kimarthaṃ tapyase tapaḥ |
tvayā śaṃbho'dhunā hyasmingirau himavati prabho

प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं न जानासि निजं हर ।
निजं जानासि चेदीश किमर्थं तप्यसे तपः

prakṛtyā gilito'si tvaṃ na jānāsi nijaṃ hara |
nijaṃ jānāsi cedīśa kimarthaṃ tapyase tapaḥ

वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिस्त्वया सह ।
प्रत्यक्षे ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः

vāgvādena ca kiṃ kāryaṃ mama yogistvayā saha |
pratyakṣe hyanumānasya na pramāṇaṃ vidurbudhāḥ

इंद्रियाणां गोचरत्वं यावद्भवति देहिनाम् ।
तावत्सर्वं विमंतव्यं प्राकृतं ज्ञानिभिर्धिया

iṃdriyāṇāṃ gocaratvaṃ yāvadbhavati dehinām |
tāvatsarvaṃ vimaṃtavyaṃ prākṛtaṃ jñānibhirdhiyā

किं बहूक्तेन योगीश शृणु मद्वचनं परम् ।
सा चाहं पुरुषोऽसि त्वं सत्यं सत्यं न संशयः

kiṃ bahūktena yogīśa śṛṇu madvacanaṃ param |
sā cāhaṃ puruṣo'si tvaṃ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः ।
मां विना त्वं निरीहोऽसि न किंचित्कर्तुमर्हसि

madanugrahatastvaṃ hi saguṇo rūpavānmataḥ |
māṃ vinā tvaṃ nirīho'si na kiṃcitkartumarhasi

पराधीनस्सदा त्वं हि नानाकर्म्मकरो वशी ।
निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम्

parādhīnassadā tvaṃ hi nānākarmmakaro vaśī |
nirvikārī kathaṃ tvaṃ hi na liptaśca mayā katham

प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव ।
तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शंकर

prakṛteḥ paramo'si tvaṃ yadi satyaṃ vacastava |
tarhi tvayā na bhetavyaṃ samīpe mama śaṃkara

इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः ।
वेदांतमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति

ityākarṇya vacastasyāḥ sāṃkhyaśāstroditaṃ śivaḥ |
vedāṃtamatasaṃstho hi vākyamūce śivāṃ prati

इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी ।
प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि

ityevaṃ tvaṃ yadi brūṣe girije sāṃkhyadhāriṇī |
pratyahaṃ kuru me sevāmaniṣiddhāṃ subhāṣiṇi

यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः ।
वेदांतवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा

yadyahaṃ brahma nirlipto māyayā parameśvaraḥ |
vedāṃtavedyo māyeśastvaṃ kariṣyasi kiṃ tadā

इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः ।
भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः

ityevamuktvā girijāṃ vākyamūce giriṃ prabhuḥ |
bhaktānuraṃjanakaro bhaktānugrahakārakaḥ

अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये ।
चरामि भूमौ परमार्थभावस्वरूपमानंदमयं सुलोचयन्

atraiva so'haṃ tapasā pareṇa gire tava prasthavare'tiramye |
carāmi bhūmau paramārthabhāvasvarūpamānaṃdamayaṃ sulocayan

तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप ।
अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न शक्यते

tapastaptumanujñā me dātavyā parvatādhipa |
anujñayā vinā kiṃcittapaḥ kartuṃ na śakyate

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः ।
प्रणम्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत्

etacchrutvā vacastasya devadevasya śūlinaḥ |
praṇamya himavāñchaṃbhumidaṃ vacanamabravīt

त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ।
किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते

tvadīyaṃ hi jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam |
kimapyahaṃ mahādeva tuccho bhūtvā vadāmi te

एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः ।
विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम्

evamukto himavatā śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ |
vihasya girirājaṃ taṃ prāha yāhīti sādaram

शंकरेणाभ्यनुज्ञातस्स्वगृहं हिमवान्ययौ ।
सार्द्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः

śaṃkareṇābhyanujñātassvagṛhaṃ himavānyayau |
sārddhaṃ girijayā vai sa pratyahaṃ darśane sthitaḥ

पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः ।
जगाम शंकराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा

pitrā vināpi sā kālī sakhībhyāṃ saha nityaśaḥ |
jagāma śaṃkarābhyāśaṃ sevāyai bhaktitatparā

निषिषेध न तां कोऽपि गणो नंदीश्वरादिकः ।
महेशशासनात्तात तच्छासनकरश्शुचिः

niṣiṣedha na tāṃ ko'pi gaṇo naṃdīśvarādikaḥ |
maheśaśāsanāttāta tacchāsanakaraśśuciḥ

सांख्यवेदांतमतयोश्शिवयोश्शि वदस्सदा ।
संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोस्सुविचारतः

sāṃkhyavedāṃtamatayośśivayośśi vadassadā |
saṃvādaḥ sukhakṛccokto'bhinnayossuvicārataḥ

गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शंकरः ।
पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः

girirājasya vacanāttanayāṃ tasya śaṃkaraḥ |
pārśve samīpe jagrāha gauravādapi goparaḥ

उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः ।
नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु

uvācedaṃ vacaḥ kālīṃ sakhībhyāṃ saha gopatiḥ |
nityaṃ māṃ sevatāṃ yātu nirbhītā hyatra tiṣṭhatu

एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः ।
निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः

evamuktvā tu tāṃ devīṃ sevāyai jagṛhe haraḥ |
nirvikāro mahāyogī nānālīlākaraḥ prabhuḥ

इदमेव महद्धैर्य्यं धीराणां सुतपस्विनाम् ।
विघ्रवन्त्यपि संप्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते

idameva mahaddhairyyaṃ dhīrāṇāṃ sutapasvinām |
vighravantyapi saṃprāpya yadvighnairna vihanyate

ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः ।
मुमोदातीव मनसि सप्रियस्स मुनीश्वर

tataḥ svapuramāyāto girirāṭ paricārakaiḥ |
mumodātīva manasi sapriyassa munīśvara

हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् ।
निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिंतयितुं स्थितः

haraśca dhyānayogena paramātmānamādarāt |
nirvighnena svamanasā tvāsīcciṃtayituṃ sthitaḥ

काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चंद्रशेखरम् ।
सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता

kālī sakhībhyāṃ sahitā pratyahaṃ caṃdraśekharam |
sevamānā mahādevaṃ gamanāgamane sthitā

प्रक्षाल्य चरणौ शंभोः पपौ तच्चरणोदकम् ।
वह्निशौचैन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम्

prakṣālya caraṇau śaṃbhoḥ papau taccaraṇodakam |
vahniśaucaina vastreṇa cakre tadgātramārjanam

षोडशेनोपचारेण संपूज्य विधिवद्धरम् ।
पुनःपुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम्

ṣoḍaśenopacāreṇa saṃpūjya vidhivaddharam |
punaḥpunaḥ supraṇamya yayau nityaṃ piturgṛham

एवं संसेवमानायां शंकरं ध्यानतत्परम् ।
व्यतीयाय महान्कालश्शिवाया मुनिसत्तम

evaṃ saṃsevamānāyāṃ śaṃkaraṃ dhyānatatparam |
vyatīyāya mahānkālaśśivāyā munisattama

कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शंकराश्रमे ।
वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्द्धनम्

kadācitsahitā kālī sakhībhyāṃ śaṃkarāśrame |
vitene suṃdaraṃ gānaṃ sutālaṃ smaravarddhanam

कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् ।
सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा

kadācitkuśapuṣpāṇi samidhaṃ nayati svayam |
sakhībhyāṃ sthānasaṃskāraṃ kurvatī nyavasattadā

कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भ्रृशम् ।
वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम्

kadācinniyatā gehe sthitā candrabhṛto bhrṛśam |
vīkṣaṃtī vismayāmāsa sakāmā candraśekharam

ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्संगां परिस्थिताम् ।
सोऽचिंतयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च

tatastaptena bhūteśastāṃ nissaṃgāṃ paristhitām |
so'ciṃtayattadā vīkṣya bhūtadehe sthiteti ca

नाग्रहीद्गिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् ।
महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम्

nāgrahīdgiriśaḥ kālīṃ bhāryārthe nikaṭe sthitām |
mahālāvaṇyanicayāṃ munīnāmapi mohinīm

महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेद्रियाम् ।
स्वसेवने रतां नित्यं सदयस्समचिंतयत्

mahādevaḥ punardṛṣṭvā tathā tāṃ saṃyatedriyām |
svasevane ratāṃ nityaṃ sadayassamaciṃtayat

यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति ।
तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम्

yadaivaiṣā tapaścaryāvrataṃ kālī kariṣyati |
tadā ca tāṃ grahīṣyāmi garvabījavivarjitām

इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः ।
महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः

iti saṃcintya bhūteśo drutaṃ dhyānasamāśritaḥ |
mahayogīśvaro'bhūdvai mahālīlākaraḥ prabhuḥ

ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः ।
हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिंता व्यवस्थिता

dhyānāsaktasya tasyātha śivasya paramātmanaḥ |
hṛdi nāsīnmune kācidanyā ciṃtā vyavasthitā

काली त्वनुदिनं शंभुं सद्भक्त्या समसेवत ।
विचिंतयंती सततं तस्य रूपं महात्मनः

kālī tvanudinaṃ śaṃbhuṃ sadbhaktyā samasevata |
viciṃtayaṃtī satataṃ tasya rūpaṃ mahātmanaḥ

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थितम् ।
विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति

haro dhyānaparaḥ kālīṃ nityaṃ praikṣata susthitam |
vismṛtya pūrvaciṃtāṃ tāṃ paśyannapi na paśyati

एतस्मिन्नंतरे देवाश्शक्राद्या मुनयश्च ते ।
ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात्

etasminnaṃtare devāśśakrādyā munayaśca te |
brahmājñayā smaraṃ tatra preṣayāmāsurādarāt

तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः ।
महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः

tena kārayituṃ yogaṃ kālyā rudreṇa kāmataḥ |
mahāvīryeṇāsureṇa tārakeṇa prapīḍitāḥ

गत्वा तत्र स्मरस्सर्वमुपायमकरोन्निजम् ।
चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह

gatvā tatra smarassarvamupāyamakaronnijam |
cukṣubhe na haraḥ kiñcittaṃ ca bhasmīcakāra ha

पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः ।
ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती

pārvatyapi vigarvābhūnmune tasya nideśataḥ |
tatastapo mahatkṛtvā śivaṃ prāpa patiṃ satī

बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ ।
चक्रतुर्देवकार्य्यं हि परोपकरणे रतौ

babhūvatustau suprītau pārvatīparameśvarau |
cakraturdevakāryyaṃ hi paropakaraṇe ratau