अध्याय 13: पार्वती द्वारा द्वारपाल गणेश की रचना

तारकारेरिति श्रुत्वा वृत्तमद्भुतमुत्तमम् ।
नारदस्सुप्रसन्नोथ पप्रच्छ प्रीतितो विधिम्

tārakāreriti śrutvā vṛttamadbhutamuttamam |
nāradassuprasannotha papraccha prītito vidhim

देवदेव प्रजानाथ शिवज्ञाननिधे मया ।
श्रुतं कार्तिकसद्वृत्तममृतादपि चोत्तमम्

devadeva prajānātha śivajñānanidhe mayā |
śrutaṃ kārtikasadvṛttamamṛtādapi cottamam

अधुना श्रोतुमिच्छामि गाणेशं वृत्तमुत्तमम् ।
तज्जन्मचरितं दिव्यं सर्वमंगलमंगलम्

adhunā śrotumicchāmi gāṇeśaṃ vṛttamuttamam |
tajjanmacaritaṃ divyaṃ sarvamaṃgalamaṃgalam

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नारदस्य महामुने ।
प्रसन्नमानसो ब्रह्मा प्रत्युवाच शिवं स्मरन्

ityākarṇya vacastasya nāradasya mahāmune |
prasannamānaso brahmā pratyuvāca śivaṃ smaran

कल्पभेदाद्गणेशस्य जनिः प्रोक्ता विधेः परात् ।
शनिदृष्टं शिरश्छिन्नं संचितं गजमाननम्

kalpabhedādgaṇeśasya janiḥ proktā vidheḥ parāt |
śanidṛṣṭaṃ śiraśchinnaṃ saṃcitaṃ gajamānanam

इदानीं श्वेतकल्पोक्ता गणेशोत्पत्तिरुच्यते ।
यत्र च्छिन्नं शिरस्तस्य शिवेन च कृपालुना

idānīṃ śvetakalpoktā gaṇeśotpattirucyate |
yatra cchinnaṃ śirastasya śivena ca kṛpālunā

संदेहो नात्र कर्तव्यः शंकरस्सूतिकृन्मुने ।
स हि सर्वाधिपः शंभुर्निर्गुणस्सगुणो ऽपि हि

saṃdeho nātra kartavyaḥ śaṃkarassūtikṛnmune |
sa hi sarvādhipaḥ śaṃbhurnirguṇassaguṇo 'pi hi

तल्लीलयाखिलं विश्वं सृज्यते पाल्यते तथा ।
विनाश्यते मुनिश्रेष्ठ प्रस्तुतं शृणु चादरात्

tallīlayākhilaṃ viśvaṃ sṛjyate pālyate tathā |
vināśyate muniśreṣṭha prastutaṃ śṛṇu cādarāt

उद्वाहिते शिवे चात्र कैलासं च गते सति ।
कियता चैव कालेन जातो गणपतेर्भवः

udvāhite śive cātra kailāsaṃ ca gate sati |
kiyatā caiva kālena jāto gaṇapaterbhavaḥ

एकस्मिन्नेव काले च जया च विजया सखी ।
पार्वत्या च मिलित्वा वै विचारे तत्पराभवत्

ekasminneva kāle ca jayā ca vijayā sakhī |
pārvatyā ca militvā vai vicāre tatparābhavat

रुद्रस्य च गणास्सर्वे शिवस्याज्ञापरायणाः ।
ते सर्वेप्यस्मदीयाश्च नन्दिभृंगिपुरस्सराः

rudrasya ca gaṇāssarve śivasyājñāparāyaṇāḥ |
te sarvepyasmadīyāśca nandibhṛṃgipurassarāḥ

प्रमथास्ते ह्यसंख्याता अस्मदीयो न कश्चन ।
द्वारि तिष्ठन्ति ते सर्वे शंकराज्ञापरायणाः

pramathāste hyasaṃkhyātā asmadīyo na kaścana |
dvāri tiṣṭhanti te sarve śaṃkarājñāparāyaṇāḥ

ते सर्वेप्यस्मदीयांश्च तथापि न मिलेन्मनः ।
एकश्चैवास्मदीयो हि रचनीयस्त्वयानघे

te sarvepyasmadīyāṃśca tathāpi na milenmanaḥ |
ekaścaivāsmadīyo hi racanīyastvayānaghe

इत्युक्त्वा पार्वती देवी सखीभ्यां सुन्दरं वचः ।
हितं मेने तदा तच्च कर्तुं स्माप्यध्यवस्यति

ityuktvā pārvatī devī sakhībhyāṃ sundaraṃ vacaḥ |
hitaṃ mene tadā tacca kartuṃ smāpyadhyavasyati

ततः कदाचिन्मज्जत्यां पार्वत्यां वै सदाशिवः ।
नंदिनं परिभर्त्स्याथ ह्याजगाम गृहांतरम्

tataḥ kadācinmajjatyāṃ pārvatyāṃ vai sadāśivaḥ |
naṃdinaṃ paribhartsyātha hyājagāma gṛhāṃtaram

आयांतं शंकरं दृष्ट्वाऽसमये जगदंबिका ।
उत्तस्थौ मज्जती सा वै लज्जिता सुन्दरी तदा

āyāṃtaṃ śaṃkaraṃ dṛṣṭvā'samaye jagadaṃbikā |
uttasthau majjatī sā vai lajjitā sundarī tadā

तस्मिन्नवसरे देवी कौतुकेनातिसंयुता ।
तदीयं तद्वचश्चैव हितं मेने सुखावहम्

tasminnavasare devī kautukenātisaṃyutā |
tadīyaṃ tadvacaścaiva hitaṃ mene sukhāvaham

एवं जाते सदा काले कदाचित्पार्वती शिवा ।
विचिंत्य मनसा चेति परमाया परेश्वरी

evaṃ jāte sadā kāle kadācitpārvatī śivā |
viciṃtya manasā ceti paramāyā pareśvarī

मदीयस्सेवकः कश्चिद्भवेच्छुभतरः कृती ।
मदाज्ञया परं नान्यद्रेखामात्रं चलेदिह

madīyassevakaḥ kaścidbhavecchubhataraḥ kṛtī |
madājñayā paraṃ nānyadrekhāmātraṃ calediha

विचार्येति च सा देवी वपुषो मलसंभवम् ।
पुरुषं निर्ममौ सा तु सर्वलक्षणसंयुतम्

vicāryeti ca sā devī vapuṣo malasaṃbhavam |
puruṣaṃ nirmamau sā tu sarvalakṣaṇasaṃyutam

सर्वावयवनिर्द्दोषं सर्वावयव सुन्दरम् ।
विशालं सर्वशोभाढ्यं महाबलपराक्रमम्

sarvāvayavanirddoṣaṃ sarvāvayava sundaram |
viśālaṃ sarvaśobhāḍhyaṃ mahābalaparākramam

वस्त्राणि च तदा तस्मै दत्त्वा सा विविधानि हि ।
नानालंकरणं चैव बह्वाशिषमनुत्तमाम्

vastrāṇi ca tadā tasmai dattvā sā vividhāni hi |
nānālaṃkaraṇaṃ caiva bahvāśiṣamanuttamām

मत्पुत्रस्त्वं मदीयोसि नान्यः कश्चिदिहास्ति मे ।
एवमुक्तस्य पुरुषो नमस्कृत्य शिवां जगौ

matputrastvaṃ madīyosi nānyaḥ kaścidihāsti me |
evamuktasya puruṣo namaskṛtya śivāṃ jagau

किं कार्यं विद्यते तेद्य करवाणि तवोदितम् ।
इत्युक्ता सा तदा तेन प्रत्युवाच सुतं शिवा

kiṃ kāryaṃ vidyate tedya karavāṇi tavoditam |
ityuktā sā tadā tena pratyuvāca sutaṃ śivā

हे तात शृणु मद्वाक्यं द्वारपालो भवाद्य मे ।
मत्पुत्रस्त्वं मदीयोऽसि नान्यथा कश्चिदस्ति मे

he tāta śṛṇu madvākyaṃ dvārapālo bhavādya me |
matputrastvaṃ madīyo'si nānyathā kaścidasti me

विना मदाज्ञां मत्पुत्र नैवायान्म द्गृहान्तरम् ।
कोऽपि क्वापि हठात्तात सत्यमेतन्मयोदितम्

vinā madājñāṃ matputra naivāyānma dgṛhāntaram |
ko'pi kvāpi haṭhāttāta satyametanmayoditam

इत्युक्त्वा च ददौ तस्मै यष्टिं चातिदृढां मुने ।
तदीयं रूपमालोक्य सुन्दरं हर्षमागता

ityuktvā ca dadau tasmai yaṣṭiṃ cātidṛḍhāṃ mune |
tadīyaṃ rūpamālokya sundaraṃ harṣamāgatā

मुखमाचुंब्य सुप्रीत्यालिंग्य तं कृपया सुतम् ।
स्वद्वारि स्थापयामास यष्टिपाणिं गणाधिपम्

mukhamācuṃbya suprītyāliṃgya taṃ kṛpayā sutam |
svadvāri sthāpayāmāsa yaṣṭipāṇiṃ gaṇādhipam

अथ देवीसुतस्तात गृहद्वारि स्थितो गणः ।
यष्टिपाणिर्महावीरः पार्वतीहितकाम्यया

atha devīsutastāta gṛhadvāri sthito gaṇaḥ |
yaṣṭipāṇirmahāvīraḥ pārvatīhitakāmyayā

स्वद्वारि स्थापयित्वा तं गणेशं स्वसुतं शिवा ।
स्वयं च मज्जती सा वै संस्थितासीत्सखीयुता

svadvāri sthāpayitvā taṃ gaṇeśaṃ svasutaṃ śivā |
svayaṃ ca majjatī sā vai saṃsthitāsītsakhīyutā

एतस्मिन्नेव काले तु शिवो द्वारि समागतः ।
कौतुकी मुनिर्शादूल नानालीलाविशारदः

etasminneva kāle tu śivo dvāri samāgataḥ |
kautukī munirśādūla nānālīlāviśāradaḥ

उवाच च शिवेशं तमविज्ञाय गणाधिपः ।
मातुराज्ञां विना देव गम्यतां न त्वया धुना

uvāca ca śiveśaṃ tamavijñāya gaṇādhipaḥ |
māturājñāṃ vinā deva gamyatāṃ na tvayā dhunā

मज्जनार्थं स्थिता माता क्व यासीतो व्रजाधुना ।
इत्युक्त्वा यष्टिकां तस्य रोधनाय तदाग्रहीत्

majjanārthaṃ sthitā mātā kva yāsīto vrajādhunā |
ityuktvā yaṣṭikāṃ tasya rodhanāya tadāgrahīt

तं दृष्ट्वा तु शिवः प्राह कं निषेधसि मूढधीः ।
मां न जानास्यसद्बुद्धे शिवोहमिति नान्यथा

taṃ dṛṣṭvā tu śivaḥ prāha kaṃ niṣedhasi mūḍhadhīḥ |
māṃ na jānāsyasadbuddhe śivohamiti nānyathā

ताडितस्तेन यष्ट्या हि गणेशेन महेश्वरः ।
प्रत्युवाच स तं पुत्रं बहुलीलश्च कोपितः

tāḍitastena yaṣṭyā hi gaṇeśena maheśvaraḥ |
pratyuvāca sa taṃ putraṃ bahulīlaśca kopitaḥ

मुर्खोसि त्वं न जानासि शिवोहं गिरिजापतिः ।
स्वगृहं यामि रे बाल निषेधसि कथं हि माम्

murkhosi tvaṃ na jānāsi śivohaṃ girijāpatiḥ |
svagṛhaṃ yāmi re bāla niṣedhasi kathaṃ hi mām

इत्युक्त्वा प्रविशंतं तं महेशं गणनायकः ।
क्रोधं कृत्वा ततो विप्र दंडेनाताडयत्पुनः

ityuktvā praviśaṃtaṃ taṃ maheśaṃ gaṇanāyakaḥ |
krodhaṃ kṛtvā tato vipra daṃḍenātāḍayatpunaḥ

ततश्शिवश्च संक्रुद्धो गणानाज्ञापयन्निजान् ।
को वायं वर्तते किंच क्रियते पश्यतां गणाः

tataśśivaśca saṃkruddho gaṇānājñāpayannijān |
ko vāyaṃ vartate kiṃca kriyate paśyatāṃ gaṇāḥ

इत्युक्त्वा तु शिवस्तत्र स्थितः क्रुद्धो गृहाद्बहिः ।
भवाचाररतस्स्वामी बह्वद्भुतसुलीलकः

ityuktvā tu śivastatra sthitaḥ kruddho gṛhādbahiḥ |
bhavācāraratassvāmī bahvadbhutasulīlakaḥ