अध्याय 12: कुमार कैलास लौटे, देवों द्वारा शिवस्तुति

निहतं तारकं दृष्ट्वा देवा विष्णुपुरोगमाः ।
तुष्टुवुश्शांकरिं भक्त्या सर्वेऽन्ये मुदिताननाः

nihataṃ tārakaṃ dṛṣṭvā devā viṣṇupurogamāḥ |
tuṣṭuvuśśāṃkariṃ bhaktyā sarve'nye muditānanāḥ

नमः कल्याणरूपाय नमस्ते विश्वमंगल ।
विश्वबंधो नमस्तेऽस्तु नमस्ते विश्वभावन

namaḥ kalyāṇarūpāya namaste viśvamaṃgala |
viśvabaṃdho namaste'stu namaste viśvabhāvana

नमोस्तु ते दानववर्यहंत्रे बाणासुरप्राणहराय देव ।
प्रलंबनाशाय पवित्ररूपिणे नमोनमश्शंकरतात तुभ्यम्

namostu te dānavavaryahaṃtre bāṇāsuraprāṇaharāya deva |
pralaṃbanāśāya pavitrarūpiṇe namonamaśśaṃkaratāta tubhyam

त्वमेव कर्त्ता जगतां च भर्त्ता त्वमेव हर्त्ता शुचिज प्रसीद ।
प्रपञ्चभूतस्तव लोकबिंबः प्रसीद शम्भ्वात्मज दीनबंधो

tvameva karttā jagatāṃ ca bharttā tvameva harttā śucija prasīda |
prapañcabhūtastava lokabiṃbaḥ prasīda śambhvātmaja dīnabaṃdho

देवरक्षाकर स्वामिन्रक्ष नस्सर्वदा प्रभो ।
देवप्राणावन कर प्रसीद करुणाकर

devarakṣākara svāminrakṣa nassarvadā prabho |
devaprāṇāvana kara prasīda karuṇākara

हत्वा ते तारकं दैत्यं परिवारयुतं विभो ।
मोचितास्सकला देवा विपद्भ्यः परमेश्वर

hatvā te tārakaṃ daityaṃ parivārayutaṃ vibho |
mocitāssakalā devā vipadbhyaḥ parameśvara

एवं स्तुतः कुमारोऽसौ देवैर्विष्णुमुखैः प्रभुः ।
वरान्ददावभिनवान्सर्वेभ्यः क्रमशो मुने

evaṃ stutaḥ kumāro'sau devairviṣṇumukhaiḥ prabhuḥ |
varāndadāvabhinavānsarvebhyaḥ kramaśo mune

शैलान्निरीक्ष्य स्तुवतस्ततस्स गिरिशात्मजः ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा प्रोवाच प्रददद्वरान्

śailānnirīkṣya stuvatastatassa giriśātmajaḥ |
suprasannataro bhūtvā provāca pradadadvarān

यूयं सर्वे पर्वता हि पूजनीयास्तपस्विभिः ।
कर्मिभिर्ज्ञानिभिश्चैव सेव्यमाना भविष्यथ

yūyaṃ sarve parvatā hi pūjanīyāstapasvibhiḥ |
karmibhirjñānibhiścaiva sevyamānā bhaviṣyatha

शंभोर्विशिष्टरूपाणि लिंगरूपाणि चैव हि ।
भविष्यथ न संदेहः पर्वता वचनान्मम

śaṃbhorviśiṣṭarūpāṇi liṃgarūpāṇi caiva hi |
bhaviṣyatha na saṃdehaḥ parvatā vacanānmama

योऽयं मातामहो मेऽद्य हिमवान्पर्वतोत्तमः ।
तपस्विनां महाभागः फलदो हि भविष्यति

yo'yaṃ mātāmaho me'dya himavānparvatottamaḥ |
tapasvināṃ mahābhāgaḥ phalado hi bhaviṣyati

एवं दत्त्वा वरान्हत्वा तारकं चासुराधिपम् ।
त्वया कृताश्च सुखिनो वयं सर्वे चराचराः

evaṃ dattvā varānhatvā tārakaṃ cāsurādhipam |
tvayā kṛtāśca sukhino vayaṃ sarve carācarāḥ

इदानीं खलु सुप्रीत्या कैलासं गिरिशालयम् ।
जननी जनकौ द्रष्टुं शिवाशंभू त्वमर्हसि

idānīṃ khalu suprītyā kailāsaṃ giriśālayam |
jananī janakau draṣṭuṃ śivāśaṃbhū tvamarhasi

इत्युक्त्वा निखिला देवा विष्ण्वाद्या प्राप्तशासनाः ।
कृत्वा महोत्सवं भूरि सकुमारा ययुर्गिरिम्

ityuktvā nikhilā devā viṣṇvādyā prāptaśāsanāḥ |
kṛtvā mahotsavaṃ bhūri sakumārā yayurgirim

कुमारे गच्छति विभौ कैलासं शंकरालयम् ।
महामंगलमुत्तस्थौ जयशब्दो बभूव ह

kumāre gacchati vibhau kailāsaṃ śaṃkarālayam |
mahāmaṃgalamuttasthau jayaśabdo babhūva ha

आरुरोह कुमारोऽसौ विमानं परमर्द्धिमत् ।
सर्वतोलंकृतं रम्यं सर्वोपरि विराजितम्

āruroha kumāro'sau vimānaṃ paramarddhimat |
sarvatolaṃkṛtaṃ ramyaṃ sarvopari virājitam

अहं विष्णुश्च समुदौ तदा चामरधारिणौ ।
गुह मूर्ध्नि महाप्रीत्या मुनेऽभूव ह्यतंद्रितौ

ahaṃ viṣṇuśca samudau tadā cāmaradhāriṇau |
guha mūrdhni mahāprītyā mune'bhūva hyataṃdritau

इन्द्राद्या अमरास्सर्वे कुर्वंतो गुहसेवनम् ।
यथोचितं चतुर्दिक्षु जग्मुश्च प्रमुदास्तदा

indrādyā amarāssarve kurvaṃto guhasevanam |
yathocitaṃ caturdikṣu jagmuśca pramudāstadā

शंभोर्जयं प्रभाषंतः प्रापुस्ते शंभुपर्वतम् ।
सानंदा विविशुस्तत्रोच्चरितो मंगलध्वनिः

śaṃbhorjayaṃ prabhāṣaṃtaḥ prāpuste śaṃbhuparvatam |
sānaṃdā viviśustatroccarito maṃgaladhvaniḥ

दृष्ट्वा शिवं शिवां चैव सर्वे विष्ण्वादयो द्रुतम् ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

dṛṣṭvā śivaṃ śivāṃ caiva sarve viṣṇvādayo drutam |
praṇamya śaṃkaraṃ bhaktyā karau baddhvā vinamrakāḥ

कुमारोऽपि विनीतात्मा विमानादवतीर्य च ।
प्रणनाम मुदा शंभुं शिवां सिंहासनस्थिताम्

kumāro'pi vinītātmā vimānādavatīrya ca |
praṇanāma mudā śaṃbhuṃ śivāṃ siṃhāsanasthitām

अथ दृष्ट्वा कुमारं तं तनयं प्राणवल्लभम् ।
तौ दंपती शिवौ देवौ मुमुदातेऽति नारद

atha dṛṣṭvā kumāraṃ taṃ tanayaṃ prāṇavallabham |
tau daṃpatī śivau devau mumudāte'ti nārada

महाप्रभुस्समुत्थाप्य तमुत्संगे न्यवेशयत् ।
मूर्ध्नि जघ्रौ मुदा स्नेहात्तं पस्पर्श करेण ह

mahāprabhussamutthāpya tamutsaṃge nyaveśayat |
mūrdhni jaghrau mudā snehāttaṃ pasparśa kareṇa ha

महानंदभरः शंभुश्चकार मुखचुंबनम् ।
कुमारस्य महास्नेहात् तारकारेर्महाप्रभोः

mahānaṃdabharaḥ śaṃbhuścakāra mukhacuṃbanam |
kumārasya mahāsnehāt tārakārermahāprabhoḥ

शिवापि तं समुत्थाप्य स्वोत्संगे संन्यवेशयत् ।
कृत्वा मूर्ध्नि महास्नेहात् तन्मुखाब्जं चुचुम्ब हि

śivāpi taṃ samutthāpya svotsaṃge saṃnyaveśayat |
kṛtvā mūrdhni mahāsnehāt tanmukhābjaṃ cucumba hi

तयोस्तदा महामोदो ववृधेऽतीव नारद ।
दंपत्योः शिवयोस्तात भवाचारं प्रकुर्वतोः

tayostadā mahāmodo vavṛdhe'tīva nārada |
daṃpatyoḥ śivayostāta bhavācāraṃ prakurvatoḥ

तदोत्सवो महानासीन्नानाविधिः शिवालये ।
जयशब्दो नमश्शब्दो बभूवातीव सर्वतः

tadotsavo mahānāsīnnānāvidhiḥ śivālaye |
jayaśabdo namaśśabdo babhūvātīva sarvataḥ

ततस्सुरगणास्सर्वे विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा ।
सुप्रणम्य मुदा शंभुं तुष्टुवुस्सशिवं मुने

tatassuragaṇāssarve viṣṇvādyā munayastathā |
supraṇamya mudā śaṃbhuṃ tuṣṭuvussaśivaṃ mune

देवदेव महादेव भक्तानामभयप्रद ।
नमो नमस्ते बहुशः कृपाकर महेश्वर

devadeva mahādeva bhaktānāmabhayaprada |
namo namaste bahuśaḥ kṛpākara maheśvara

अद्भुता ते महादेव महालीला सुखप्रदा ।
सर्वेषां शंकर सतां दीनबंधो महाप्रभो

adbhutā te mahādeva mahālīlā sukhapradā |
sarveṣāṃ śaṃkara satāṃ dīnabaṃdho mahāprabho

एवं मूढधियश्चाज्ञाः पूजायां ते सनातनम् ।
आवाहनं न जानीमो गतिं नैव प्रभोद्भुताम्

evaṃ mūḍhadhiyaścājñāḥ pūjāyāṃ te sanātanam |
āvāhanaṃ na jānīmo gatiṃ naiva prabhodbhutām

गंगासलिलधाराय ह्याधाराय गुणात्मने ।
नमस्ते त्रिदशेशाय शंकराय नमोनमः

gaṃgāsaliladhārāya hyādhārāya guṇātmane |
namaste tridaśeśāya śaṃkarāya namonamaḥ

वृषांकाय महेशाय गणानां पतये नमः ।
सर्वेश्वराय देवाय त्रिलोकपतये नमः

vṛṣāṃkāya maheśāya gaṇānāṃ pataye namaḥ |
sarveśvarāya devāya trilokapataye namaḥ

संहर्त्रे जगतां नाथ सर्वेषां ते नमो नमः ।
भर्त्रे कर्त्रे च देवेश त्रिगुणेशाय शाश्वते

saṃhartre jagatāṃ nātha sarveṣāṃ te namo namaḥ |
bhartre kartre ca deveśa triguṇeśāya śāśvate

विसंगाय परेशाय शिवाय परमात्मने ।
निष्प्रपंचाय शुद्धाय परमायाव्ययाय च

visaṃgāya pareśāya śivāya paramātmane |
niṣprapaṃcāya śuddhāya paramāyāvyayāya ca

दण्डहस्ताय कालाय पाशहस्ताय ते नमः ।
वेदमंत्रप्रधानाय शतजिह्वाय ते नमः

daṇḍahastāya kālāya pāśahastāya te namaḥ |
vedamaṃtrapradhānāya śatajihvāya te namaḥ

भूतं भव्यं भविष्यच्च स्थावरं जंगमं च यत् ।
तव देहात्समुत्पन्नं सर्वथा परमेश्वर

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca yat |
tava dehātsamutpannaṃ sarvathā parameśvara

पाहि नस्सर्वदा स्वामिन्प्रसीद भगवन्प्रभो ।
वयं ते शरणापन्नाः सर्वथा परमेश्वर

pāhi nassarvadā svāminprasīda bhagavanprabho |
vayaṃ te śaraṇāpannāḥ sarvathā parameśvara

शितिकण्ठाय रुद्राय स्वाहाकाराय ते नमः ।
अरूपाय सरूपाय विश्वरूपाय ते नमः

śitikaṇṭhāya rudrāya svāhākārāya te namaḥ |
arūpāya sarūpāya viśvarūpāya te namaḥ

शिवाय नीलकंठाय चिताभस्मांगधारिणे ।
नित्यं नीलशिखंडाय श्रीकण्ठाय नमोनमः

śivāya nīlakaṃṭhāya citābhasmāṃgadhāriṇe |
nityaṃ nīlaśikhaṃḍāya śrīkaṇṭhāya namonamaḥ

सर्वप्रणतदेहाय संयमप्रणताय च ।
महादेवाय शर्वाय सर्वार्चितपदाय च

sarvapraṇatadehāya saṃyamapraṇatāya ca |
mahādevāya śarvāya sarvārcitapadāya ca

त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः ।
आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यसे

tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ |
ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhyaiḥ puruṣa ucyase

पर्वतानां सुमेरुस्त्वं नक्षत्राणां च चन्द्रमा ।
ऋषीणां च वशिष्ठस्त्वं देवानां वासवस्तथा

parvatānāṃ sumerustvaṃ nakṣatrāṇāṃ ca candramā |
ṛṣīṇāṃ ca vaśiṣṭhastvaṃ devānāṃ vāsavastathā

अकारस्सर्ववेदानां त्राता भव महेश्वर ।
त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिंचसि

akārassarvavedānāṃ trātā bhava maheśvara |
tvaṃ ca lokahitārthāya bhūtāni pariṣiṃcasi

महेश्वर महाभाग शुभाशुभनिरीक्षक ।
आप्यायास्मान्हि देवेश कर्तॄन्वै वचनं तव

maheśvara mahābhāga śubhāśubhanirīkṣaka |
āpyāyāsmānhi deveśa kartṝnvai vacanaṃ tava

रूपकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु ते ।
अंतं गंतुं न शक्ताः स्म देवदेव नमोस्तु ते

rūpakoṭisahasreṣu rūpakoṭiśateṣu te |
aṃtaṃ gaṃtuṃ na śaktāḥ sma devadeva namostu te

इति स्तुत्वाखिला देवा विष्ण्वाद्या प्रमुखस्थिताः ।
मुहुर्मुहुस्सुप्रणम्य स्कंदं कृत्वा पुरस्सरम्

iti stutvākhilā devā viṣṇvādyā pramukhasthitāḥ |
muhurmuhussupraṇamya skaṃdaṃ kṛtvā purassaram

देवस्तुतिं समाकर्ण्य शिवस्सर्वेश्वरस्स्वराट् ।
सुप्रसन्नो बभूवाथ विजहास दयापरः

devastutiṃ samākarṇya śivassarveśvarassvarāṭ |
suprasanno babhūvātha vijahāsa dayāparaḥ

उवाच सुप्रसन्नात्मा विष्ण्वादीन्सुरसत्तमान् ।
शंकरः परमेशानो दीनबंधुस्सतां गतिः

uvāca suprasannātmā viṣṇvādīnsurasattamān |
śaṃkaraḥ parameśāno dīnabaṃdhussatāṃ gatiḥ

हे हरे हे विधे देवा वाक्यं मे शृणुतादरात् ।
सर्वथाहं सतां त्राता देवानां वः कृपानिधिः

he hare he vidhe devā vākyaṃ me śṛṇutādarāt |
sarvathāhaṃ satāṃ trātā devānāṃ vaḥ kṛpānidhiḥ

दुष्टहंता त्रिलोकेशश्शंकरो भक्तवत्सलः ।
कर्ता भर्ता च हर्ता च सर्वेषां निर्विकारवान्

duṣṭahaṃtā trilokeśaśśaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
kartā bhartā ca hartā ca sarveṣāṃ nirvikāravān

यदा यदा भवेद्दुःखं युष्माकं देवसत्तमाः ।
तदा तदा मां यूयं वै भजंतु सुखहेतवे

yadā yadā bhavedduḥkhaṃ yuṣmākaṃ devasattamāḥ |
tadā tadā māṃ yūyaṃ vai bhajaṃtu sukhahetave

इत्याज्ञप्तस्तदा देवा विष्ण्वाद्यास्समुनीश्वराः ।
शिवं प्रणम्य सशिवं कुमारं च मुदान्विताः

ityājñaptastadā devā viṣṇvādyāssamunīśvarāḥ |
śivaṃ praṇamya saśivaṃ kumāraṃ ca mudānvitāḥ

कथयंतो यशो रम्यं शिवयोश्शांकरेश्च तत् ।
आनन्दं परमं प्राप्य स्वधामानि ययु र्मुने

kathayaṃto yaśo ramyaṃ śivayośśāṃkareśca tat |
ānandaṃ paramaṃ prāpya svadhāmāni yayu rmune

शिवोपि शिवया सार्द्धं सगणः परमेश्वरः ।
कुमारेणयुतः प्रीत्योवास तस्मिन्गिरौ मुदा

śivopi śivayā sārddhaṃ sagaṇaḥ parameśvaraḥ |
kumāreṇayutaḥ prītyovāsa tasmingirau mudā

इत्येवं कथितं सर्वं कौमारं चरितं मुने ।
शैवं च सुखदं दिव्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ kaumāraṃ caritaṃ mune |
śaivaṃ ca sukhadaṃ divyaṃ kimanyacchrotumicchasi