अध्याय 14: शिवगणों और पार्वती के द्वारपाल का विवाद

गणास्ते क्रोधसंपन्नास्तत्र गत्वा शिवाज्ञया ।
पप्रच्छुर्गिरिजापुत्रं तं तदा द्वारपालकम्

gaṇāste krodhasaṃpannāstatra gatvā śivājñayā |
papracchurgirijāputraṃ taṃ tadā dvārapālakam

कोऽसि त्वं कुत आयातः किं वा त्वं च चिकीर्षसि ।
इतोऽद्य गच्छ दूरं वै यदि जीवितुमिच्छसि

ko'si tvaṃ kuta āyātaḥ kiṃ vā tvaṃ ca cikīrṣasi |
ito'dya gaccha dūraṃ vai yadi jīvitumicchasi

तदीयं तद्वचः श्रुत्वा गिरिजातनयस्स वै ।
निर्भयो दण्डपाणिश्च द्वारपानब्रवीदिदम्

tadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā girijātanayassa vai |
nirbhayo daṇḍapāṇiśca dvārapānabravīdidam

यूयं के कुत आयाता भवंतस्सुन्दरा इमे ।
यात दूरं किमर्थं वै स्थिता अत्र विरोधिनः

yūyaṃ ke kuta āyātā bhavaṃtassundarā ime |
yāta dūraṃ kimarthaṃ vai sthitā atra virodhinaḥ

एवं श्रुत्वा वचस्तस्य हास्यं कृत्वा परस्परम् ।
ऊचुस्सर्वे शिवगणा महावीरा गतस्मयाः

evaṃ śrutvā vacastasya hāsyaṃ kṛtvā parasparam |
ūcussarve śivagaṇā mahāvīrā gatasmayāḥ

परस्परमिति प्रोच्य सर्वे ते शिवपार्षदाः ।
द्वारपालं गणेशं तं प्रत्यूचुः कुद्धमानसाः

parasparamiti procya sarve te śivapārṣadāḥ |
dvārapālaṃ gaṇeśaṃ taṃ pratyūcuḥ kuddhamānasāḥ

श्रूयतां द्वारपाला हि वयं शिवगणा वराः ।
त्वां निवारयितुं प्राप्ताश्शंकरस्याज्ञया विभोः

śrūyatāṃ dvārapālā hi vayaṃ śivagaṇā varāḥ |
tvāṃ nivārayituṃ prāptāśśaṃkarasyājñayā vibhoḥ

त्वामपीह गणं मत्वा न हन्यामीन्यथा हतः ।
तिष्ठ दूरे स्वतस्त्वं च किमर्थं मृत्युमीहसे

tvāmapīha gaṇaṃ matvā na hanyāmīnyathā hataḥ |
tiṣṭha dūre svatastvaṃ ca kimarthaṃ mṛtyumīhase

इत्युक्तोऽपि गणेशश्च गिरिजातनयोऽभयः ।
निर्भर्त्स्य शंकरगणान्न द्वारं मुक्तवांस्तदा

ityukto'pi gaṇeśaśca girijātanayo'bhayaḥ |
nirbhartsya śaṃkaragaṇānna dvāraṃ muktavāṃstadā

ते सर्वेपि गणाश्शैवास्तत्रत्या वचनं तदा ।
श्रुत्वा तत्र शिवं गत्वा तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्

te sarvepi gaṇāśśaivāstatratyā vacanaṃ tadā |
śrutvā tatra śivaṃ gatvā tadvṛttāṃtamathābruvan

ततश्च तद्वचः श्रुत्वाद्भुतलीलो महेश्वरः ।
विनिर्भर्त्स्य गणानूचे निजाँल्लोकगतिर्मुने

tataśca tadvacaḥ śrutvādbhutalīlo maheśvaraḥ |
vinirbhartsya gaṇānūce nijām̐llokagatirmune

कश्चायं वर्तते किं च ब्रवीत्यरिवदुच्छ्रितः ।
किं करिष्यत्यसद्बुद्धिः स्वमृत्युं वांछति ध्रुवम्

kaścāyaṃ vartate kiṃ ca bravītyarivaducchritaḥ |
kiṃ kariṣyatyasadbuddhiḥ svamṛtyuṃ vāṃchati dhruvam

दूरतः क्रियतां ह्येष द्रारपालो नवीनकः ।
क्लीबा इव स्थितास्तस्य वृत्तं वदथ मे कथम्

dūrataḥ kriyatāṃ hyeṣa drārapālo navīnakaḥ |
klībā iva sthitāstasya vṛttaṃ vadatha me katham

स्वामिनोक्ता गणास्ते चाद्भुतलीलेन शंभुना ।
पुनरागत्य तत्रैव तमूचुर्द्वारपालकम्

svāminoktā gaṇāste cādbhutalīlena śaṃbhunā |
punarāgatya tatraiva tamūcurdvārapālakam

रे रे द्वारप कस्त्वं हि स्थितश्च स्थापितः कुतः ।
नैवास्मान्गाणयस्येवं कथं जीवितुमिच्छसि

re re dvārapa kastvaṃ hi sthitaśca sthāpitaḥ kutaḥ |
naivāsmāngāṇayasyevaṃ kathaṃ jīvitumicchasi

द्वारपाला वयं सर्वे स्थितः किं परिभाषसे ।
सिंहासनगृहीतश्च शृगालः शिवमीहते

dvārapālā vayaṃ sarve sthitaḥ kiṃ paribhāṣase |
siṃhāsanagṛhītaśca śṛgālaḥ śivamīhate

तावद्गर्जसि मूर्ख त्वं यावद्गण पराक्रमः ।
नानुभूतस्त्वयात्रैव ह्यनुभूतः पतिष्यसि

tāvadgarjasi mūrkha tvaṃ yāvadgaṇa parākramaḥ |
nānubhūtastvayātraiva hyanubhūtaḥ patiṣyasi

इत्युक्तस्तैस्सुसंकुद्धो हस्ताभ्यां यष्टिकां तदा ।
गृहीत्वा ताडयामास गणांस्तान्परिभाषिणः

ityuktastaissusaṃkuddho hastābhyāṃ yaṣṭikāṃ tadā |
gṛhītvā tāḍayāmāsa gaṇāṃstānparibhāṣiṇaḥ

उवाचाथ शिवापुत्रः परिभर्त्स्य गणेश्वरान् ।
शंकरस्य महावीरान्निर्भयस्तान्गणेश्वरः

uvācātha śivāputraḥ paribhartsya gaṇeśvarān |
śaṃkarasya mahāvīrānnirbhayastāngaṇeśvaraḥ

यात यात ततो दूरे नो चेद्वो दर्शयामि ह ।
स्वपराक्रममत्युग्रं यास्यथात्युपहास्यताम्

yāta yāta tato dūre no cedvo darśayāmi ha |
svaparākramamatyugraṃ yāsyathātyupahāsyatām

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरिजातनयस्य हि ।
परस्परमथोचुस्ते शंकरस्य गणास्तदा

ityākarṇya vacastasya girijātanayasya hi |
parasparamathocuste śaṃkarasya gaṇāstadā

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं माक्रियते स न किं पुनः ।
मर्यादा रक्ष्यतेऽस्माभिरन्यथा किं ब्रवीति च

kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ mākriyate sa na kiṃ punaḥ |
maryādā rakṣyate'smābhiranyathā kiṃ bravīti ca

ततश्शंभुगणास्सर्वे शिवं दूरे व्यवस्थितम् ।
क्रोशमात्रं तु कैलासाद्गत्वा ते च तथाब्रुवन्

tataśśaṃbhugaṇāssarve śivaṃ dūre vyavasthitam |
krośamātraṃ tu kailāsādgatvā te ca tathābruvan

शिवो विहस्य तान्सर्वांस्त्रिशूलकर उग्रधीः ।
उवाच परमेशो हि स्वगणान् वीरसंमतान्

śivo vihasya tānsarvāṃstriśūlakara ugradhīḥ |
uvāca parameśo hi svagaṇān vīrasaṃmatān

रेरे गणाः क्लीबमता न वीरा वीरमानिनः ।
मदग्रे नोदितुं योग्या भर्त्सितः किं पुनर्वदेत्

rere gaṇāḥ klībamatā na vīrā vīramāninaḥ |
madagre nodituṃ yogyā bhartsitaḥ kiṃ punarvadet

गम्यतां ताड्यतां चैष यः कश्चित्प्रभवेदिह ।
बहुनोक्तेन किं चात्र दूरीकर्तव्य एव सः

gamyatāṃ tāḍyatāṃ caiṣa yaḥ kaścitprabhavediha |
bahunoktena kiṃ cātra dūrīkartavya eva saḥ

इति सर्वे महेशेन जग्मुस्तत्र मुनीश्वर ।
भर्त्सितास्तेन देवेन प्रोचुश्च गणसत्तमाः

iti sarve maheśena jagmustatra munīśvara |
bhartsitāstena devena procuśca gaṇasattamāḥ

रेरे त्वं शृणु वै बाल बलात्किं परिभाषसे ।
इतस्त्वं दूरतो याहि नो चेन्मृत्युर्भविष्यति

rere tvaṃ śṛṇu vai bāla balātkiṃ paribhāṣase |
itastvaṃ dūrato yāhi no cenmṛtyurbhaviṣyati

इति श्रुत्वा वचस्तेषां शिवाज्ञाकारिणां ध्रुवम् ।
शिवासुतस्तदाभूत्स किं करोमीति दुःखितः

iti śrutvā vacasteṣāṃ śivājñākāriṇāṃ dhruvam |
śivāsutastadābhūtsa kiṃ karomīti duḥkhitaḥ

एतस्मिन्नंतरे देवी तेषां तस्य च वै पुनः ।
श्रुत्वा तु कलहं द्वारि सखीं पश्येति साब्रवीत्

etasminnaṃtare devī teṣāṃ tasya ca vai punaḥ |
śrutvā tu kalahaṃ dvāri sakhīṃ paśyeti sābravīt

समागत्य सखी तत्र वृत्तांतं समबुध्यत ।
क्षणमात्रं तदा दृष्ट्वा गता हृष्टा शिवांतिकम्

samāgatya sakhī tatra vṛttāṃtaṃ samabudhyata |
kṣaṇamātraṃ tadā dṛṣṭvā gatā hṛṣṭā śivāṃtikam

तत्र गत्वा तु तत्सर्वं वृत्तं तद्यदभून्मुने ।
अशेषेण तया सख्या कथितं गिरिजाग्रतः

tatra gatvā tu tatsarvaṃ vṛttaṃ tadyadabhūnmune |
aśeṣeṇa tayā sakhyā kathitaṃ girijāgrataḥ

अस्मदीयो गणो यो हि स्थितो द्वारि महेश्वरि ।
निर्भर्त्सयति तं वीराश्शंकरस्य गणा ध्रुवम्

asmadīyo gaṇo yo hi sthito dvāri maheśvari |
nirbhartsayati taṃ vīrāśśaṃkarasya gaṇā dhruvam

शिवश्चैव गणास्सर्वे विना तेऽवसरं कथम् ।
प्रविशंति हठाद्गेहे नैतच्छुभतरं तव

śivaścaiva gaṇāssarve vinā te'vasaraṃ katham |
praviśaṃti haṭhādgehe naitacchubhataraṃ tava

सम्यक् कृतं ह्यनेनैव न हि कोपि प्रवेशितः ।
दुःखं चैवानुभूयात्र तिरस्कारादिकं तथा

samyak kṛtaṃ hyanenaiva na hi kopi praveśitaḥ |
duḥkhaṃ caivānubhūyātra tiraskārādikaṃ tathā

अतः परन्तु वाग्वादः क्रियते च परस्परम् ।
वाग्वादे च कृते नैव तर्ह्यायान्तु सुखेन वै

ataḥ parantu vāgvādaḥ kriyate ca parasparam |
vāgvāde ca kṛte naiva tarhyāyāntu sukhena vai

कृतश्चैवात्र वाग्वादस्तं जित्वा विजयेन च ।
प्रविशंतु तथा सर्वे नान्यथा कर्हिचित्प्रिये

kṛtaścaivātra vāgvādastaṃ jitvā vijayena ca |
praviśaṃtu tathā sarve nānyathā karhicitpriye

अस्मिन्नेवास्मदीये वै सर्वे संभर्त्सिता वयम् ।
तस्माद्देवि त्वया भद्रे न त्याज्यो मान उत्तमः

asminnevāsmadīye vai sarve saṃbhartsitā vayam |
tasmāddevi tvayā bhadre na tyājyo māna uttamaḥ

शिवो मर्कटवत्तेऽद्य वर्तते सर्वदा सति ।
किं करिष्यत्यहंकारमानुकूल्यं भविष्यति

śivo markaṭavatte'dya vartate sarvadā sati |
kiṃ kariṣyatyahaṃkāramānukūlyaṃ bhaviṣyati

अहो क्षणं स्थिता तत्र शिवेच्छावशतस्सती

aho kṣaṇaṃ sthitā tatra śivecchāvaśatassatī

मनस्युवाच सा भूत्वा मानिनी पार्वती तदा

manasyuvāca sā bhūtvā māninī pārvatī tadā

अहो क्षणं स्थितो नैव हठात्कारः कथं कृतः ।
कथं चैवात्र कर्त्तव्यं विनयेनाथ वा पुनः

aho kṣaṇaṃ sthito naiva haṭhātkāraḥ kathaṃ kṛtaḥ |
kathaṃ caivātra karttavyaṃ vinayenātha vā punaḥ

भविष्यति भवत्येव कृतं नैवान्यथा पुनः ।
इत्युक्त्वा तु सखी तत्र प्रेषिता प्रियया तदा

bhaviṣyati bhavatyeva kṛtaṃ naivānyathā punaḥ |
ityuktvā tu sakhī tatra preṣitā priyayā tadā

समागत्याऽब्रवीत्सा च प्रियया कथितं हि यत् ।
तमाचष्ट गणेशं तं गिरिजातनयं तदा

samāgatyā'bravītsā ca priyayā kathitaṃ hi yat |
tamācaṣṭa gaṇeśaṃ taṃ girijātanayaṃ tadā

सम्यक्कृतं त्वया भद्र बलात्ते प्रविशंतु न ।
भवदग्रे गणा ह्येते किं जयंतु भवादृशम्

samyakkṛtaṃ tvayā bhadra balātte praviśaṃtu na |
bhavadagre gaṇā hyete kiṃ jayaṃtu bhavādṛśam

कृतं चेद्वाकृतं चैव कर्त्तव्यं क्रियतां त्वया ।
जितो यस्तु पुनर्वापि न वैरमथ वा ध्रुवम्

kṛtaṃ cedvākṛtaṃ caiva karttavyaṃ kriyatāṃ tvayā |
jito yastu punarvāpi na vairamatha vā dhruvam

इति श्रुत्वा वचस्तस्या मातुश्चैव गणेश्वरः ।
आनन्दं परमं प्राप बलं भूरि महोन्नतिम्

iti śrutvā vacastasyā mātuścaiva gaṇeśvaraḥ |
ānandaṃ paramaṃ prāpa balaṃ bhūri mahonnatim

बद्धकक्षस्तथोष्णीषं बद्ध्वा जंघोरु संस्पृशन् ।
उवाच तान्गणान् सर्वान्निर्भयं वचनं मुदा

baddhakakṣastathoṣṇīṣaṃ baddhvā jaṃghoru saṃspṛśan |
uvāca tāngaṇān sarvānnirbhayaṃ vacanaṃ mudā

अहं च गिरिजासूनुर्यूयं शिवगणास्तथा ।
उभये समतां प्राप्ताः कर्तव्यं क्रियतां पुनः

ahaṃ ca girijāsūnuryūyaṃ śivagaṇāstathā |
ubhaye samatāṃ prāptāḥ kartavyaṃ kriyatāṃ punaḥ

भवंतो द्वारपालाश्च द्वारपोहं कथं न हि ।
भवंतश्च स्थितास्तत्राऽहं स्थितोत्रेति निश्चितम्

bhavaṃto dvārapālāśca dvārapohaṃ kathaṃ na hi |
bhavaṃtaśca sthitāstatrā'haṃ sthitotreti niścitam

भवद्भिश्च स्थितं ह्यत्र यदा भवति निश्चितम् ।
तदा भवद्भिः कर्त्तव्यं शिवाज्ञापरिपालनम्

bhavadbhiśca sthitaṃ hyatra yadā bhavati niścitam |
tadā bhavadbhiḥ karttavyaṃ śivājñāparipālanam

इदानीं तु मया चात्र शिवाज्ञापरिपालनम् ।
सत्यं च क्रियते वीरा निर्णीतं मे यथोचितम्

idānīṃ tu mayā cātra śivājñāparipālanam |
satyaṃ ca kriyate vīrā nirṇītaṃ me yathocitam

तस्माच्छिवगणास्सर्वे वचनं शृणुतादरात् ।
हठाद्वा विनयाद्वा न गंतव्यं मन्दिरे पुनः

tasmācchivagaṇāssarve vacanaṃ śṛṇutādarāt |
haṭhādvā vinayādvā na gaṃtavyaṃ mandire punaḥ

इत्युक्तास्ते गणेनैव सर्वे ते लज्जिता गणाः ।
ययुश्शिवांतिकं तं वै नमस्कृत्य पुरः स्थिताः

ityuktāste gaṇenaiva sarve te lajjitā gaṇāḥ |
yayuśśivāṃtikaṃ taṃ vai namaskṛtya puraḥ sthitāḥ

स्थित्वा न्यवेदयन्सर्वे वृत्तांतं च तदद्भुतम् ।
करौ बद्ध्वा नतस्कंधाश्शिवं स्तुत्वा पुरः स्थिताः

sthitvā nyavedayansarve vṛttāṃtaṃ ca tadadbhutam |
karau baddhvā nataskaṃdhāśśivaṃ stutvā puraḥ sthitāḥ

तत्सर्वं तु तदा श्रुत्वा वृत्तं तत्स्वगणोदितम् ।
लौकिकीं वृत्तिमाश्रित्य शंकरो वाक्यमब्रवीत्

tatsarvaṃ tu tadā śrutvā vṛttaṃ tatsvagaṇoditam |
laukikīṃ vṛttimāśritya śaṃkaro vākyamabravīt

श्रूयतां च गणास्सर्वे युद्धं योग्यं भवेन्नहि ।
यूयं चात्रास्मदीया वै स च गौरीगणस्तथा

śrūyatāṃ ca gaṇāssarve yuddhaṃ yogyaṃ bhavennahi |
yūyaṃ cātrāsmadīyā vai sa ca gaurīgaṇastathā

विनयः क्रियते चेद्वै वश्यश्शंभुः स्त्रिया सदा ।
इति ख्यातिर्भवेल्लोके गर्हिता मे गणा धुवम्

vinayaḥ kriyate cedvai vaśyaśśaṃbhuḥ striyā sadā |
iti khyātirbhavelloke garhitā me gaṇā dhuvam

कृते चैवात्र कर्तव्यमिति नीतिर्गरीयसी ।
एकाकी स गणो बालः किं करिष्यति विक्रमम्

kṛte caivātra kartavyamiti nītirgarīyasī |
ekākī sa gaṇo bālaḥ kiṃ kariṣyati vikramam

भवंतश्च गणा लोके युद्धे चाति विशारदाः ।
मदीयाश्च कथं युद्धं हित्वा यास्यथ लाघवम्

bhavaṃtaśca gaṇā loke yuddhe cāti viśāradāḥ |
madīyāśca kathaṃ yuddhaṃ hitvā yāsyatha lāghavam

स्त्रिया ग्रहः कथं कार्यो पत्युरग्रे विशेषतः ।
कृत्वा सा गिरिजा तस्य नूनं फलमवाप्स्यति

striyā grahaḥ kathaṃ kāryo patyuragre viśeṣataḥ |
kṛtvā sā girijā tasya nūnaṃ phalamavāpsyati

तस्मात्सर्वे च मद्वीराः शृणुतादरतो वचः ।
कर्त्तव्यं सर्वथा युद्धं भावि यत्तद्भवत्विति

tasmātsarve ca madvīrāḥ śṛṇutādarato vacaḥ |
karttavyaṃ sarvathā yuddhaṃ bhāvi yattadbhavatviti

इत्युक्त्वा शंकरो ब्रह्मन् नानालीलाविशारदः ।
विरराम मुनिश्रेष्ठ दर्शयँल्लौकिकीं गतिम्

ityuktvā śaṃkaro brahman nānālīlāviśāradaḥ |
virarāma muniśreṣṭha darśayam̐llaukikīṃ gatim