अध्याय 37: शिव के उपासक देव, ऋषि और राजा

सूतसूत महाभाग ज्ञानवानसि सुव्रत ।
पुनरेव शिवस्य वै चरितं ब्रूहि विस्तरात्

sūtasūta mahābhāga jñānavānasi suvrata |
punareva śivasya vai caritaṃ brūhi vistarāt

पुरातनाश्च राजान ऋषयो देवतास्तथा ।
आराधनञ्च तस्यैव चकुर्देववरस्य हि

purātanāśca rājāna ṛṣayo devatāstathā |
ārādhanañca tasyaiva cakurdevavarasya hi

साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः श्रूयतां कथयामि वः ॥ ।
चरित्रं शांकरं रम्यं शृण्वतां भुक्तिमुक्तिदम्

sādhu pṛṣṭamṛṣiśreṣṭhāḥ śrūyatāṃ kathayāmi vaḥ || |
caritraṃ śāṃkaraṃ ramyaṃ śṛṇvatāṃ bhuktimuktidam

एतदेव पुरा पृष्टो नारदेन पितामहः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा नारदं मुनिसत्तमम्

etadeva purā pṛṣṭo nāradena pitāmahaḥ |
pratyuvāca prasannātmā nāradaṃ munisattamam

शृणु नारद सुप्रीत्या शांकरं चरितं वरम् ।
प्रवक्ष्यामि भवत्स्नेहान्महापातकनाशनम्

śṛṇu nārada suprītyā śāṃkaraṃ caritaṃ varam |
pravakṣyāmi bhavatsnehānmahāpātakanāśanam

रमया सहितो विष्णुश्शिवपूजां चकार ह ।
कृपया परमेशस्य सर्वान्कामानवाप हि

ramayā sahito viṣṇuśśivapūjāṃ cakāra ha |
kṛpayā parameśasya sarvānkāmānavāpa hi

अहं पितामहश्चापि शिवपूजनकारकः ।
तस्यैव कृपया तात विश्वसृष्टिकरस्सदा

ahaṃ pitāmahaścāpi śivapūjanakārakaḥ |
tasyaiva kṛpayā tāta viśvasṛṣṭikarassadā

शिवपूजाकरा नित्यं मत्पुत्राः परमर्षयः ।
अन्ये च ऋषयो ये ते शिवपूजनकारकाः

śivapūjākarā nityaṃ matputrāḥ paramarṣayaḥ |
anye ca ṛṣayo ye te śivapūjanakārakāḥ

नारद त्वं विशेषेण शिवपूजनकारकः ।
सप्तर्षयो वसिष्ठाद्याः शिवपूजनकारकाः

nārada tvaṃ viśeṣeṇa śivapūjanakārakaḥ |
saptarṣayo vasiṣṭhādyāḥ śivapūjanakārakāḥ

अरुंधती मदासाध्वी लोपामुद्रा तथैव च ।
अहल्या गौतमस्त्री च शिवपूजनकारिकाः

aruṃdhatī madāsādhvī lopāmudrā tathaiva ca |
ahalyā gautamastrī ca śivapūjanakārikāḥ

दुर्वासाः कौशिकश्शक्तिर्दधीचो गौतमस्तथा ।
कणादो भार्गवो जीवो वैशंपायन एव च

durvāsāḥ kauśikaśśaktirdadhīco gautamastathā |
kaṇādo bhārgavo jīvo vaiśaṃpāyana eva ca

एते च मुनयस्सर्वे शिवपूजाकरा मताः ।
तथा पराशरो व्यासश्शिवपूजारतस्सदा

ete ca munayassarve śivapūjākarā matāḥ |
tathā parāśaro vyāsaśśivapūjāratassadā

उपमन्युर्महाभक्तश्शिवस्य परमात्मनः ।
याज्ञवल्क्यो महाशैवो जैमिनिर्गर्ग एव च

upamanyurmahābhaktaśśivasya paramātmanaḥ |
yājñavalkyo mahāśaivo jaiminirgarga eva ca

शुकश्च शौनकाद्याश्च शङ्करस्य प्रपूजकाः ।
अन्येऽपि बहवस्सन्ति मुनयो मुनिसत्तमाः

śukaśca śaunakādyāśca śaṅkarasya prapūjakāḥ |
anye'pi bahavassanti munayo munisattamāḥ

अदितिर्देवमाता च नित्यं प्रीत्या चकार ह ।
पार्थिवीं शैवपूजां वै सवधूः प्रेमतत्परा

aditirdevamātā ca nityaṃ prītyā cakāra ha |
pārthivīṃ śaivapūjāṃ vai savadhūḥ prematatparā

शक्रादयो लोकपाला वसवश्च सुरास्तथा ।
महाराजिकदेवाश्च साध्याश्च शिवपूजकाः

śakrādayo lokapālā vasavaśca surāstathā |
mahārājikadevāśca sādhyāśca śivapūjakāḥ

गन्धर्वा किन्नराद्याश्चोपसुराश्शिवपूजकाः ।
तथाऽसुरा महात्मानश्शिवपूजाकरा मताः

gandharvā kinnarādyāścopasurāśśivapūjakāḥ |
tathā'surā mahātmānaśśivapūjākarā matāḥ

हिरण्यकशिपुर्देत्यस्सानुजत्ससुतो मुने ।
शिवपूजाकरो नित्यं विरोचनबली तथा

hiraṇyakaśipurdetyassānujatsasuto mune |
śivapūjākaro nityaṃ virocanabalī tathā

महाशैव स्मृतो बाणो हिरण्याक्षसुतास्तथा ।
वृषपर्वा दनुस्तात दानवाः शिवपूजकाः

mahāśaiva smṛto bāṇo hiraṇyākṣasutāstathā |
vṛṣaparvā danustāta dānavāḥ śivapūjakāḥ

शेषश्च वासुकिश्चैव तक्षकश्च तथा परे ।
शिवभक्ता महानागा गरुडाद्याश्च पक्षिणः

śeṣaśca vāsukiścaiva takṣakaśca tathā pare |
śivabhaktā mahānāgā garuḍādyāśca pakṣiṇaḥ

सूर्यचन्द्रावुभौ देवौ पृथ्व्यां वंशप्रवर्त्तकौ ।
शिवसेवारतौ नित्यं सवंश्यौ तौ मुनीश्वर

sūryacandrāvubhau devau pṛthvyāṃ vaṃśapravarttakau |
śivasevāratau nityaṃ savaṃśyau tau munīśvara

मनवश्च तथा चक्रुस्स्वायंभुवपुरस्सराः ।
शिवपूजां विशेषेण शिववेषधरा मुने

manavaśca tathā cakrussvāyaṃbhuvapurassarāḥ |
śivapūjāṃ viśeṣeṇa śivaveṣadharā mune

प्रियव्रतश्च तत्पुत्रास्तथा चोत्तानपात्सुतः ।
तद्वंशाश्चैव राजानश्शिवपूजनकारकाः

priyavrataśca tatputrāstathā cottānapātsutaḥ |
tadvaṃśāścaiva rājānaśśivapūjanakārakāḥ

ध्रुवश्च ऋषभश्चैव भरतो नव योगिनः ।
तद्भ्रातरः परे चापि शिवपूजनकारकाः

dhruvaśca ṛṣabhaścaiva bharato nava yoginaḥ |
tadbhrātaraḥ pare cāpi śivapūjanakārakāḥ

वैवस्वतसुतास्तार्क्ष्य इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः ।
शिवपूजारतात्मानः सर्वदा सुखभोगिनः

vaivasvatasutāstārkṣya ikṣvākupramukhā nṛpāḥ |
śivapūjāratātmānaḥ sarvadā sukhabhoginaḥ

ककुत्स्थश्चापि मांधाता सगरश्शैवसत्तमः ।
मुचुकुन्दो हरिश्चन्द्रः कल्माषांघ्रिस्तथैव च

kakutsthaścāpi māṃdhātā sagaraśśaivasattamaḥ |
mucukundo hariścandraḥ kalmāṣāṃghristathaiva ca

भगीरथादयो भूपा बहवो नृपसत्तमाः ।
शिवपूजाकरा ज्ञेयाः शिववेषविधायिनः

bhagīrathādayo bhūpā bahavo nṛpasattamāḥ |
śivapūjākarā jñeyāḥ śivaveṣavidhāyinaḥ

खट्वांगश्च महाराजो देवसाहाय्यकारकः ।
विधितः पार्थिवीम्मूर्तिं शिवस्यापूजयत्सदा

khaṭvāṃgaśca mahārājo devasāhāyyakārakaḥ |
vidhitaḥ pārthivīmmūrtiṃ śivasyāpūjayatsadā

तत्पुत्रो हि दिलीपश्च शिवपूजनकृत्सदा ।
रघुस्तत्तनयः शैवः सुप्रीत्याः शिवपूजकः

tatputro hi dilīpaśca śivapūjanakṛtsadā |
raghustattanayaḥ śaivaḥ suprītyāḥ śivapūjakaḥ

अजश्शिवार्चकस्तस्य तनयो धर्मयुद्धकृत् ।
जातो दशरथो भूयो महाराजो विशेषतः

ajaśśivārcakastasya tanayo dharmayuddhakṛt |
jāto daśaratho bhūyo mahārājo viśeṣataḥ

पुत्रार्थे पार्थिवी मूर्त्ति शैवी दशरथो हि सः ।
समानर्च विशेषेण वसि ष्ठस्याज्ञया मुनेः

putrārthe pārthivī mūrtti śaivī daśaratho hi saḥ |
samānarca viśeṣeṇa vasi ṣṭhasyājñayā muneḥ

पुत्रेष्टिं च चकारासौ पार्थिवो भवभक्तिमान् ।
ऋष्यशृङ्गमुनेराज्ञां संप्राप्य नृपसत्तमः

putreṣṭiṃ ca cakārāsau pārthivo bhavabhaktimān |
ṛṣyaśṛṅgamunerājñāṃ saṃprāpya nṛpasattamaḥ

कौसल्या तत्प्रिया मूर्त्ति पार्थिवीं शांकरीं मुदा ।
ऋष्यशृंगसमादिष्टा समानर्च सुताप्तये

kausalyā tatpriyā mūrtti pārthivīṃ śāṃkarīṃ mudā |
ṛṣyaśṛṃgasamādiṣṭā samānarca sutāptaye

सुमित्रा च शिवं प्रीत्या कैकेयी नृपवल्लभा ।
पूजयामास सत्पुत्रप्राप्तये मुनिसत्तम

sumitrā ca śivaṃ prītyā kaikeyī nṛpavallabhā |
pūjayāmāsa satputraprāptaye munisattama

शिवप्रसादतस्ता वै पुत्रान्प्रापुश्शुभंकरान् ।
महाप्रतापिनो वीरान्सन्मार्गनिरतान्मुने

śivaprasādatastā vai putrānprāpuśśubhaṃkarān |
mahāpratāpino vīrānsanmārganiratānmune

ततः शिवाज्ञया तस्मात्तासु राज्ञस्स्वयं हरिः ।
चतुर्भिश्चैव रूपैश्चाविर्बभूव नृपात्मजः

tataḥ śivājñayā tasmāttāsu rājñassvayaṃ hariḥ |
caturbhiścaiva rūpaiścāvirbabhūva nṛpātmajaḥ

कौसल्यायाः सुतो राम सुमित्रायाश्च लक्ष्मण ।
शत्रुघ्नश्चैव कैकेय्या भरतश्चेति सुव्रताः

kausalyāyāḥ suto rāma sumitrāyāśca lakṣmaṇa |
śatrughnaścaiva kaikeyyā bharataśceti suvratāḥ

रामस्ससहजो नित्यं पार्थिवं समपूजयत् ।
भस्म रुद्राक्षधारी च विरजागममास्थितः

rāmassasahajo nityaṃ pārthivaṃ samapūjayat |
bhasma rudrākṣadhārī ca virajāgamamāsthitaḥ

तद्वंशे ये समुत्पन्ना राजानः सानुगा मुने ।
ते सर्वे पार्थिवं लिंगं शिवस्य समपूजयन्

tadvaṃśe ye samutpannā rājānaḥ sānugā mune |
te sarve pārthivaṃ liṃgaṃ śivasya samapūjayan

सुद्युम्नश्च महाराजश्शैवो मुनिसुतो मुने ।
शिवशापात्प्रियाहेतोरभून्नारी ससेवकः

sudyumnaśca mahārājaśśaivo munisuto mune |
śivaśāpātpriyāhetorabhūnnārī sasevakaḥ

पार्थिवेशसमर्चातः पुनस्सोऽभूत्पुमान्वरः ।
मासं स्त्री पुरुषो मासमेवं स्त्रीत्वं न्यवर्त्तत

pārthiveśasamarcātaḥ punasso'bhūtpumānvaraḥ |
māsaṃ strī puruṣo māsamevaṃ strītvaṃ nyavarttata

ततो राज्यं परित्यज्य शिवधर्मपरायणः ।
शिववेषधरो भक्त्या दुर्लभं मोक्षमाप्तवान्

tato rājyaṃ parityajya śivadharmaparāyaṇaḥ |
śivaveṣadharo bhaktyā durlabhaṃ mokṣamāptavān

पुरूरवाश्च तत्पुत्रो महाराजस्तु पूजक ।
शिवस्य देवदेवस्य तत्सुतः शिवपूजकः

purūravāśca tatputro mahārājastu pūjaka |
śivasya devadevasya tatsutaḥ śivapūjakaḥ

भरतस्तु महापूजां शिवस्यैव सदाकरोत् ।
नहुषश्च महा शैवः शिवपूजारतो ह्यभूत्

bharatastu mahāpūjāṃ śivasyaiva sadākarot |
nahuṣaśca mahā śaivaḥ śivapūjārato hyabhūt

ययातिः शिवपूजातः सर्वान्कामानवाप्तवान् ।
अजीजनत्सुतान्पंच शिवधर्मपरायणान्

yayātiḥ śivapūjātaḥ sarvānkāmānavāptavān |
ajījanatsutānpaṃca śivadharmaparāyaṇān

तत्सुता यदुमुख्याश्च पंचापि शिवपूजकाः ।
शिवपूजाप्रभावेण सर्वान्कामांश्च लेभिरे

tatsutā yadumukhyāśca paṃcāpi śivapūjakāḥ |
śivapūjāprabhāveṇa sarvānkāmāṃśca lebhire

अन्येऽपि ये महाभागाः समानर्चुश्शिवं हि ते ।
तद्वंश्या अन्यवंश्याश्च भुक्तिमुक्तिप्रदं मुने

anye'pi ye mahābhāgāḥ samānarcuśśivaṃ hi te |
tadvaṃśyā anyavaṃśyāśca bhuktimuktipradaṃ mune

कृष्णेन च कृतं नित्यं बदरीपर्वतोत्तमे ।
पूजनं तु शिवस्यैव सप्तमासावधि स्वयम्

kṛṣṇena ca kṛtaṃ nityaṃ badarīparvatottame |
pūjanaṃ tu śivasyaiva saptamāsāvadhi svayam

प्रसन्नाद्भगवांस्तस्माद्वरान्दिव्यानने कशः ।
सम्प्राप्य च जगत्सर्वं वशेऽनयत शङ्करात्

prasannādbhagavāṃstasmādvarāndivyānane kaśaḥ |
samprāpya ca jagatsarvaṃ vaśe'nayata śaṅkarāt

प्रद्युम्नः तत्सुतस्तात शिवपूजाकरस्सदा ।
अन्ये च कार्ष्णिप्रवरास्साम्बाद्याश्शिवपूजकाः

pradyumnaḥ tatsutastāta śivapūjākarassadā |
anye ca kārṣṇipravarāssāmbādyāśśivapūjakāḥ

जरासंधो महाशैवस्तद्वंश्याश्च नृपास्तथा ।
निमिश्शैवश्च जनकस्तत्पुत्राश्शिवपूजकाः

jarāsaṃdho mahāśaivastadvaṃśyāśca nṛpāstathā |
nimiśśaivaśca janakastatputrāśśivapūjakāḥ

नलेन च कृता पूजा वीरसेनसुतेन वै ।
पूर्वजन्मनि यो भिल्लो वने पान्थसुरक्षकः

nalena ca kṛtā pūjā vīrasenasutena vai |
pūrvajanmani yo bhillo vane pānthasurakṣakaḥ

यतिश्च रक्षितस्तेन पुरा हरसमीपतः ।
स्वयंव्याघ्रादिभी रात्रौ भक्षितश्च मृतो वृषात्

yatiśca rakṣitastena purā harasamīpataḥ |
svayaṃvyāghrādibhī rātrau bhakṣitaśca mṛto vṛṣāt

तेन पुण्यप्रभावेण स भिल्लो हि नलोऽभवत् ।
चक्रवर्ती महाराजो दमयन्ती प्रियोऽभवत्

tena puṇyaprabhāveṇa sa bhillo hi nalo'bhavat |
cakravartī mahārājo damayantī priyo'bhavat

इति ते कथितं तात यत्पृष्टं भवतानघ ।
शाङ्करं चरितं दिव्यं किमन्यत्प्रष्टुमिच्छसि

iti te kathitaṃ tāta yatpṛṣṭaṃ bhavatānagha |
śāṅkaraṃ caritaṃ divyaṃ kimanyatpraṣṭumicchasi