अध्याय 38: शिव द्वारा विष्णु को शिवरात्रि व्रत का उपदेश

धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव ।
यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम्

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si jīvitaṃ saphalaṃ tava |
yacchrāvayasi nastāta maheśvarakathāṃ śubhām

बहुभिश्चर्षिभि स्सूत श्रुतं यद्यपि वस्तु सत् ।
सन्देहो न मतोऽस्माकं तदेतत्कथयामि ते

bahubhiścarṣibhi ssūta śrutaṃ yadyapi vastu sat |
sandeho na mato'smākaṃ tadetatkathayāmi te

केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् ।
कुशलश्शिवकृत्ये त्वं तस्मात्पृच्छामहे वयम्

kena vratena santuṣṭaḥ śivo yacchati satsukham |
kuśalaśśivakṛtye tvaṃ tasmātpṛcchāmahe vayam

भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येत भक्तैर्येन व्रतेन वै ।
तद्वद त्वं विशेषेण व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते

bhuktirmuktiśca labhyeta bhaktairyena vratena vai |
tadvada tvaṃ viśeṣeṇa vyāsaśiṣya namo'stu te

सम्यक्पृष्टमृषिश्रेष्ठा भवद्भिः करुणात्मभिः ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं कथयामि यथाश्रुतम्

samyakpṛṣṭamṛṣiśreṣṭhā bhavadbhiḥ karuṇātmabhiḥ |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ kathayāmi yathāśrutam

यथा भवद्भिः पृच्छेत तथा पृष्टं हि वेधसा ।
हरिणा शिवया चैव तथा वै शंकरं प्रति

yathā bhavadbhiḥ pṛccheta tathā pṛṣṭaṃ hi vedhasā |
hariṇā śivayā caiva tathā vai śaṃkaraṃ prati

कस्मिंश्चित्समये तैस्तु पृष्टं च परमात्मने ।
केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि

kasmiṃścitsamaye taistu pṛṣṭaṃ ca paramātmane |
kena vratena santuṣṭo bhuktiṃ muktiṃ ca yacchasi

इति पृष्टस्तदा तैस्तु हरिणा तेन वै तदा ।
तदहं कथयाम्यद्य शृण्वतां पापहारकम्

iti pṛṣṭastadā taistu hariṇā tena vai tadā |
tadahaṃ kathayāmyadya śṛṇvatāṃ pāpahārakam

भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च ।
मुख्यानि तत्र ज्ञेयानि दशसंख्यानि तानि वै

bhūri vratāni me santi bhuktimuktipradāni ca |
mukhyāni tatra jñeyāni daśasaṃkhyāni tāni vai

दश शैवव्रतान्याहुर्जाबालश्रुतिपारगाः ।
तानि व्रतानि यत्नेन कार्याण्येव द्विजैस्सदा

daśa śaivavratānyāhurjābālaśrutipāragāḥ |
tāni vratāni yatnena kāryāṇyeva dvijaissadā

प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन कर्तव्यं नक्तभोजनम् ।
कालाष्टम्यां विशेषेण हरे त्याज्यं हि भोजनम्

pratyaṣṭamyāṃ prayatnena kartavyaṃ naktabhojanam |
kālāṣṭamyāṃ viśeṣeṇa hare tyājyaṃ hi bhojanam

एकादश्यां सितायां तु त्याज्यं विष्णो हि भोजनम् ।
असितायां तु भोक्तव्यं नक्तमभ्यर्च्य मां हरे

ekādaśyāṃ sitāyāṃ tu tyājyaṃ viṣṇo hi bhojanam |
asitāyāṃ tu bhoktavyaṃ naktamabhyarcya māṃ hare

त्रयोदश्यां सितायां तु कर्तव्यं निशि भोजनम् ।
असितायां तु भूतायां तत्र कार्यं शिवव्रतैः

trayodaśyāṃ sitāyāṃ tu kartavyaṃ niśi bhojanam |
asitāyāṃ tu bhūtāyāṃ tatra kāryaṃ śivavrataiḥ

निशि यत्नेन कर्तव्यं भोजनं सोमवासरे ।
उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिव तत्परैः

niśi yatnena kartavyaṃ bhojanaṃ somavāsare |
ubhayoḥ pakṣayorviṣṇo sarvasmiñchiva tatparaiḥ

व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु शैवा भोज्याः प्रयत्नतः ।
यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठा व्रतसंपूर्तिहेतवे

vrateṣveteṣu sarveṣu śaivā bhojyāḥ prayatnataḥ |
yathāśakti dvijaśreṣṭhā vratasaṃpūrtihetave

व्रतान्येतानि नियमात्कर्तव्यानि द्विजन्मभिः ।
व्रतान्येतानि तु त्यक्त्वा जायन्ते तस्करा द्विजाः

vratānyetāni niyamātkartavyāni dvijanmabhiḥ |
vratānyetāni tu tyaktvā jāyante taskarā dvijāḥ

मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति ।
मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम्

muktimārgapravīṇaiśca kartavyaṃ niyamāditi |
muktestu prāpakaṃ caiva catuṣṭayamudāhṛtam

शिवार्चनं रुद्रजपं उपवासश्शिवालये ।
वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी

śivārcanaṃ rudrajapaṃ upavāsaśśivālaye |
vārāṇasyāṃ ca maraṇaṃ muktireṣā sanātanī

अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।
शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा

aṣṭamī somavāre ca kṛṣṇapakṣe caturdaśī |
śivatuṣṭikaraṃ caitannātra kāryā vicāraṇā

चतुर्ष्वपि बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं हरे ।
तस्मात्तदेव कर्तव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः

caturṣvapi baliṣṭhaṃ hi śivarātrivrataṃ hare |
tasmāttadeva kartavyaṃ bhuktimuktiphalepsubhiḥ

एतस्माच्च मतादन्यन्नास्ति नृणां हितावहम् ।
एतद्व्रतन्तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्

etasmācca matādanyannāsti nṛṇāṃ hitāvaham |
etadvratantu sarveṣāṃ dharmasādhanamuttamam

निष्कामानां सकामानां सर्वेषां च नृणान्तथा ।
वर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां तथा हरे

niṣkāmānāṃ sakāmānāṃ sarveṣāṃ ca nṛṇāntathā |
varṇānāmāśramāṇāṃ ca strībālānāṃ tathā hare

दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च ।
शरीरिणां च सर्वेषां हितमेतद्व्रतं वरम्

dāsānāṃ dāsikānāṃ ca devādīnāṃ tathaiva ca |
śarīriṇāṃ ca sarveṣāṃ hitametadvrataṃ varam

माघस्य ह्यसिते पक्षे विशिष्टा सातिकीर्तिता ।
निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी

māghasya hyasite pakṣe viśiṣṭā sātikīrtitā |
niśīthavyāpinī grāhyā hatyākoṭivināśinī

तद्दिने चैव यत्कार्यं प्रातरारभ्य केशव ।
श्रूयतान्तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते

taddine caiva yatkāryaṃ prātarārabhya keśava |
śrūyatāntanmano dattvā suprītyā kathayāmi te

प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः ।
समाचरेन्नित्यकृत्यं स्नानादिकमतन्द्रितः

prātarutthāya medhāvī paramānandasaṃyutaḥ |
samācarennityakṛtyaṃ snānādikamatandritaḥ

शिवालये ततो गत्वा पूजयित्वा यथाविधि ।
नमस्कृत्य शिवं पश्चात्संकल्पं सम्यगाचरेत्

śivālaye tato gatvā pūjayitvā yathāvidhi |
namaskṛtya śivaṃ paścātsaṃkalpaṃ samyagācaret

देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते ।
कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव

devadeva mahādeva nīlakaṇṭha namo'stu te |
kartumicchāmyahaṃ deva śivarātrivrataṃ tava

तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति ।
कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि

tava prabhāvāddeveśa nirvighnena bhavediti |
kāmādyāḥ śatravo māṃ vai pīḍāṃ kurvantu naiva hi

एवं संकल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् ।
सुस्थले चैव यल्लिंगं प्रसिद्धं चागमेषु वै

evaṃ saṃkalpamāsthāya pūjādravyaṃ samāharet |
susthale caiva yalliṃgaṃ prasiddhaṃ cāgameṣu vai

रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा संपाद्य विधिमुत्तमम् ।
शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे

rātrau tatra svayaṃ gatvā saṃpādya vidhimuttamam |
śivasya dakṣiṇe bhāge paścime vā sthale śubhe

निधाय चैव तद्द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ ।
पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः

nidhāya caiva taddravyaṃ pūjārthaṃ śivasannidhau |
punaḥ snāyāttadā tatra vidhipūrvaṃ narottamaḥ

परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासश्शुभन्तथा ।
आचम्य च त्रिवारं हि पूजारंभं समाचरेत्

paridhāya śubhaṃ vastramantarvāsaśśubhantathā |
ācamya ca trivāraṃ hi pūjāraṃbhaṃ samācaret

यस्य मंत्रस्य यद्द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत् ।
अमंत्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च

yasya maṃtrasya yaddravyaṃ tena pūjāṃ samācaret |
amaṃtrakaṃ na kartavyaṃ pūjanaṃ tu harasya ca

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितः ।
पूजनं प्रथमे यामे कृत्वा मंत्रं जपेद्बुधः

gītairvādyaistathā nṛtyairbhaktibhāvasamanvitaḥ |
pūjanaṃ prathame yāme kṛtvā maṃtraṃ japedbudhaḥ

पार्थिवं च तदा श्रेष्ठं विदध्यान्मंत्रवान्यदि ।
कृतनित्यक्रियः पश्चात्पार्थिवं च समर्चयेत्

pārthivaṃ ca tadā śreṣṭhaṃ vidadhyānmaṃtravānyadi |
kṛtanityakriyaḥ paścātpārthivaṃ ca samarcayet

प्रथमं पार्थिवं कृत्वा पश्चात्स्थापनमाचरेत् ।
स्तोत्रैर्नानाविधैर्देवं तोषयेद्वृषभध्वजम्

prathamaṃ pārthivaṃ kṛtvā paścātsthāpanamācaret |
stotrairnānāvidhairdevaṃ toṣayedvṛṣabhadhvajam

माहात्म्यं व्रतसंभूतं पठितव्यं सुधीमता ।
श्रोतव्यं भक्तवर्येण व्रतसम्पूर्तिकाम्यया

māhātmyaṃ vratasaṃbhūtaṃ paṭhitavyaṃ sudhīmatā |
śrotavyaṃ bhaktavaryeṇa vratasampūrtikāmyayā

चतुर्ष्वपि च यामेषु मूर्तीनां च चतुष्टयम् ।
कृत्वावाहनपूर्वं हि विसर्गावधि वै क्रमात्

caturṣvapi ca yāmeṣu mūrtīnāṃ ca catuṣṭayam |
kṛtvāvāhanapūrvaṃ hi visargāvadhi vai kramāt

कार्यं जागरणं प्रीत्या महोत्सव समन्वितम् ।
प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र स्थापयेत्पूजयेच्छिवम्

kāryaṃ jāgaraṇaṃ prītyā mahotsava samanvitam |
prātaḥ snātvā punastatra sthāpayetpūjayecchivam

ततः संप्रार्थयेच्छंभुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः ।
कृतसम्पूर्ण व्रतको नत्वा तं च पुनः पुनः

tataḥ saṃprārthayecchaṃbhuṃ nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ |
kṛtasampūrṇa vratako natvā taṃ ca punaḥ punaḥ

नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया ।
विसृज्यते मया स्वामिन्व्रतं जातमनुत्तमम्

niyamo yo mahādeva kṛtaścaiva tvadājñayā |
visṛjyate mayā svāminvrataṃ jātamanuttamam

व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च ।
सन्तुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि

vratenānena deveśa yathāśaktikṛtena ca |
santuṣṭo bhava śarvādya kṛpāṃ kuru mamopari

पुष्पाञ्जलिं शिवे दत्त्वा दद्याद्दानं यथाविधि ।
नमस्कृत्य शिवायैव नियमं तं विसर्जयेत्

puṣpāñjaliṃ śive dattvā dadyāddānaṃ yathāvidhi |
namaskṛtya śivāyaiva niyamaṃ taṃ visarjayet

यथाशक्ति द्विजाञ्छैवान्यतिनश्च विशेषतः ।
भोजयित्वा सुसन्तोष्य स्वयं भोजनमाचरेत्

yathāśakti dvijāñchaivānyatinaśca viśeṣataḥ |
bhojayitvā susantoṣya svayaṃ bhojanamācaret

यामेयामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैर्हरे ।
शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते

yāmeyāme yathā pūjā kāryā bhaktavarairhare |
śivarātrau viśeṣeṇa tāmahaṃ kathayāmi te

प्रथमे चैव यामे च स्थापितं पार्थिवं हरे ।
पूजयेत्परया भक्त्या सूपचारैरनेकशः

prathame caiva yāme ca sthāpitaṃ pārthivaṃ hare |
pūjayetparayā bhaktyā sūpacārairanekaśaḥ

पंचद्रव्यैश्च प्रथमं पूजनीयो हरस्सदा ।
तस्य तस्य च मन्त्रेण पृथग्द्रव्यं समर्पयेत्

paṃcadravyaiśca prathamaṃ pūjanīyo harassadā |
tasya tasya ca mantreṇa pṛthagdravyaṃ samarpayet

तच्च द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां ददेत वै ।
पश्चाच्च जलधाराभिर्द्रव्याणुत्तारयेद्बुधः

tacca dravyaṃ samarpyaiva jaladhārāṃ dadeta vai |
paścācca jaladhārābhirdravyāṇuttārayedbudhaḥ

शतमष्टोत्तरं मन्त्रं पठित्वा जलधारया ।
पूजयेच्च शिवं तत्र निर्गुणं गुणरूपिणम्

śatamaṣṭottaraṃ mantraṃ paṭhitvā jaladhārayā |
pūjayecca śivaṃ tatra nirguṇaṃ guṇarūpiṇam

गुरुदत्तेन मंत्रेण पूजयेद्वृषभध्जम् ।
अन्यथा नाममंत्रेण पूजयेद्वै सदाशिवम्

gurudattena maṃtreṇa pūjayedvṛṣabhadhjam |
anyathā nāmamaṃtreṇa pūjayedvai sadāśivam

चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः ।
कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शंभोः परात्मनः

candanena vicitreṇa taṇḍulaiścāpyakhaṇḍitaiḥ |
kṛṣṇaiścaiva tilaiḥ pūjā kāryā śaṃbhoḥ parātmanaḥ

पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः ।
अष्टभिर्नाममंत्रैश्चार्पयेत्पुष्पाणि शंकरे

puṣpaiśca śatapatraiśca karavīraistathā punaḥ |
aṣṭabhirnāmamaṃtraiścārpayetpuṣpāṇi śaṃkare

भवः शर्वस्तथा रुद्रः पुनः पशुपतिस्तथा ।
उग्रो महांस्तथा भीम ईशान इति तानि वै

bhavaḥ śarvastathā rudraḥ punaḥ paśupatistathā |
ugro mahāṃstathā bhīma īśāna iti tāni vai

श्रीपूर्वैश्च चतुर्थ्यंतैर्नामभिः पूजयेच्छिवम् ।
पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्

śrīpūrvaiśca caturthyaṃtairnāmabhiḥ pūjayecchivam |
paścāddhūpaṃ ca dīpaṃ ca naivedyaṃ ca tataḥ param

आद्ये यामे च नैवेद्यं पक्वान्नं कारयेद्बुधः ।
अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्

ādye yāme ca naivedyaṃ pakvānnaṃ kārayedbudhaḥ |
arghaṃ ca śrīphalaṃ dattvā tāmbūlaṃ ca nivedayet

नमस्कारं ततो ध्यानं जपः प्रोक्तो गुरोर्मनोः ।
अन्यथा पंचवर्णेन तोषयेत्तेन शंकरम्

namaskāraṃ tato dhyānaṃ japaḥ prokto gurormanoḥ |
anyathā paṃcavarṇena toṣayettena śaṃkaram

धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ सुजलैस्तर्पणं चरेत् ।
पंचब्राह्मणभोजं च कल्पयेद्वै यथाबलम्

dhenumudrāṃ pradarśyātha sujalaistarpaṇaṃ caret |
paṃcabrāhmaṇabhojaṃ ca kalpayedvai yathābalam

महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह ।
ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्

mahotsavaśca kartavyo yāvadyāmo bhavediha |
tataḥ pūjāphalaṃ tasmai nivedya ca visarjayet

पुनर्द्वितीये यामे च संकल्पं सुसमा चरेत् ।
अथवैकदैव संकल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्

punardvitīye yāme ca saṃkalpaṃ susamā caret |
athavaikadaiva saṃkalpya kuryātpūjāṃ tathāvidhām

द्रव्यैः पूर्वैस्तथा पूजां कृत्वा धारां समर्पयेत् ।
पूर्वतो द्विगुणं मंत्रं समुच्चार्यार्चयेच्छिवम्

dravyaiḥ pūrvaistathā pūjāṃ kṛtvā dhārāṃ samarpayet |
pūrvato dviguṇaṃ maṃtraṃ samuccāryārcayecchivam

पूर्वैस्तिलयवैश्चाथ कमलैः पूजयेच्छिवम् ।
बिल्वपत्रैर्विशेषेण पूजयेत्परमेश्वरम्

pūrvaistilayavaiścātha kamalaiḥ pūjayecchivam |
bilvapatrairviśeṣeṇa pūjayetparameśvaram

अर्घ्यं च बीजपूरेण नैवेद्यं पायसन्तथा ।
मंत्रावृत्तिस्तु द्विगुणा पूर्वतोऽपि जनार्दन

arghyaṃ ca bījapūreṇa naivedyaṃ pāyasantathā |
maṃtrāvṛttistu dviguṇā pūrvato'pi janārdana

ततश्च ब्राह्मणानां हि भोज्यो संकल्पमाचरेत् ।
अन्यत्सर्वं तथा कुर्याद्यावच्च द्वितयावधि

tataśca brāhmaṇānāṃ hi bhojyo saṃkalpamācaret |
anyatsarvaṃ tathā kuryādyāvacca dvitayāvadhi

यामे प्राप्ते तृतीये च पूर्ववत्पूजनं चरेत् ।
यवस्थाने च गोधूमाः पुष्पाण्यर्कभवानि च

yāme prāpte tṛtīye ca pūrvavatpūjanaṃ caret |
yavasthāne ca godhūmāḥ puṣpāṇyarkabhavāni ca

धूपैश्च विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि ।
नैवेद्यापूपकैर्विष्णो शाकैर्नानाविधैरपि

dhūpaiśca vividhaistatra dīpairnānāvidhairapi |
naivedyāpūpakairviṣṇo śākairnānāvidhairapi

कृत्वैव चाथ कर्पूरैरारार्तिक विधिं चरेत ।
अर्घ्यं सदाडिमं दद्याद्द्विगुणं जपमाचरेत्

kṛtvaiva cātha karpūrairārārtika vidhiṃ careta |
arghyaṃ sadāḍimaṃ dadyāddviguṇaṃ japamācaret

ततश्च ब्रह्मभोजस्य संकल्पं च सदक्षिणम् ।
उत्सवं पूर्ववत्कुर्या द्यावद्यामावधिर्भवेत्

tataśca brahmabhojasya saṃkalpaṃ ca sadakṣiṇam |
utsavaṃ pūrvavatkuryā dyāvadyāmāvadhirbhavet

यामे चतुर्थे संप्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम् ।
प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्

yāme caturthe saṃprāte kuryāttasya visarjanam |
prayogādi punaḥ kṛtvā pūjāṃ vidhivadācaret

माषैः प्रियंगुभिर्मुद्गैस्सप्तधान्यैस्तथाथवा ।
शंखीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्

māṣaiḥ priyaṃgubhirmudgaissaptadhānyaistathāthavā |
śaṃkhīpuṣpairbilvapatraiḥ pūjayetparameśvaram

नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि ।
अथवा चैव माषान्नैस्तोषयेच्च सदाशिवम्

naivedyaṃ tatra dadyādvai madhurairvividhairapi |
athavā caiva māṣānnaistoṣayecca sadāśivam

अर्घं दद्यात्कदल्याश्च फलेनैवाथवा हरे ।
विविधैश्च फलैश्चैव दद्यादर्घ्यं शिवाय च

arghaṃ dadyātkadalyāśca phalenaivāthavā hare |
vividhaiśca phalaiścaiva dadyādarghyaṃ śivāya ca

पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मंत्रजापं नरोत्तमः ।
संकल्पं ब्रह्मभोजस्य यथाशक्ति चरेद्बुधः

pūrvato dviguṇaṃ kuryānmaṃtrajāpaṃ narottamaḥ |
saṃkalpaṃ brahmabhojasya yathāśakti caredbudhaḥ

गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्नयेत्कालं च भक्तितः ।
महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः

gītairvādyaistathā nṛtyairnayetkālaṃ ca bhaktitaḥ |
mahotsavairbhaktajanairyāvatsyādaruṇodayaḥ

उदये च तथा जाते पुनस्स्नात्वार्चयेच्छिवम् ।
नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत्

udaye ca tathā jāte punassnātvārcayecchivam |
nānāpūjopahāraiśca svābhiṣekamathācaret

नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधन्तथा ।
ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसंख्यया

nānāvidhāni dānāni bhojyaṃ ca vividhantathā |
brāhmaṇānāṃ yatīnāṃ ca kartavyaṃ yāmasaṃkhyayā

शंकराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् ।
प्रार्थयेत्सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः

śaṃkarāya namaskṛtya puṣpāñjalimathācaret |
prārthayetsustutiṃ kṛtvā mantrairetairvicakṣaṇaḥ

तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड ।
कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथा योग्यं तथा कुरु

tāvakastvadgataprāṇastvaccitto'haṃ sadā mṛḍa |
kṛpānidhe iti jñātvā yathā yogyaṃ tathā kuru

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया ।
कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे

ajñānādyadi vā jñānājjapapūjādikaṃ mayā |
kṛpānidhitvājjñātvaiva bhūtanātha prasīda me

अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च ।
तेनैव प्रीयतां देवः शंकरः सुखदायकः

anenaivopavāsena yajjātaṃ phalameva ca |
tenaiva prīyatāṃ devaḥ śaṃkaraḥ sukhadāyakaḥ

कुले मम महादेव भजनं तेऽस्तु सर्वदा ।
माभूत्तस्य कुले जन्म यत्र त्वं नहि देवता

kule mama mahādeva bhajanaṃ te'stu sarvadā |
mābhūttasya kule janma yatra tvaṃ nahi devatā

पुष्पांजलिं समर्प्यैवं तिलकाशिष एव च ।
गृह्णीयाद्ब्राह्मणेभ्यश्च ततश्शंभुं विसर्जयेत्

puṣpāṃjaliṃ samarpyaivaṃ tilakāśiṣa eva ca |
gṛhṇīyādbrāhmaṇebhyaśca tataśśaṃbhuṃ visarjayet

एवं व्रतं कृतं येन तस्माद्दूरो हरो न हि ।
न शक्यते फलं वक्तुं नादेयं विद्यते मम

evaṃ vrataṃ kṛtaṃ yena tasmāddūro haro na hi |
na śakyate phalaṃ vaktuṃ nādeyaṃ vidyate mama

अनायासतया चेद्वै कृतं व्रतमिदम्परम् ।
तस्य वै मुक्तिबीजं च जातं नात्र विचारणा

anāyāsatayā cedvai kṛtaṃ vratamidamparam |
tasya vai muktibījaṃ ca jātaṃ nātra vicāraṇā

प्रतिमासं व्रतं चैव कर्तव्यं भक्तितो नरैः ।
उद्यापनविधिं पश्चात्कृत्वा सांगफलं लभेत्

pratimāsaṃ vrataṃ caiva kartavyaṃ bhaktito naraiḥ |
udyāpanavidhiṃ paścātkṛtvā sāṃgaphalaṃ labhet

व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा ।
दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम्

vratasya karaṇānnūnaṃ śivo'haṃ sarvaduḥkhahā |
dadmi bhuktiṃ ca muktiṃ ca sarvaṃ vai vāñchitaṃ phalam

इति शिववचनं निशम्य विष्णुर्हिततरमद्भुतमाजगाम धाम ।
तदनु व्रतमुत्तमं जनेषु समचरदात्महितेषु चैतदेव

iti śivavacanaṃ niśamya viṣṇurhitataramadbhutamājagāma dhāma |
tadanu vratamuttamaṃ janeṣu samacaradātmahiteṣu caitadeva

कदाचिन्नारदायाथ शिवरात्रिव्रतन्त्विदम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं कथयामास केशवः

kadācinnāradāyātha śivarātrivratantvidam |
bhuktimuktipradaṃ divyaṃ kathayāmāsa keśavaḥ