अध्याय 30: नागेश्वर, दारुकावन का ज्योतिर्लिंग

कदाचित्सेवकस्तस्य राक्षसस्य दुरात्मनः ।
तदग्रे सुंदरं रूपं शंकरस्य ददर्श ह

kadācitsevakastasya rākṣasasya durātmanaḥ |
tadagre suṃdaraṃ rūpaṃ śaṃkarasya dadarśa ha

तस्मै निवेदितं राज्ञे राक्षसानां यथार्थकम् ।
सर्वं तच्चरितं तेन सकौतुकमथाद्भुतम्

tasmai niveditaṃ rājñe rākṣasānāṃ yathārthakam |
sarvaṃ taccaritaṃ tena sakautukamathādbhutam

राजापि तत्र चागत्य राक्षसानां स दारुकः ।
विह्वलस्सबलश्शीघ्रं पर्यपृच्छच्च तं शिवम्

rājāpi tatra cāgatya rākṣasānāṃ sa dārukaḥ |
vihvalassabalaśśīghraṃ paryapṛcchacca taṃ śivam

किं ध्यायसि हि वैश्य त्वं सत्यं वद ममाग्रतः ।
एवं सति न मृत्युस्ते मम वाक्यं च नान्यथा

kiṃ dhyāyasi hi vaiśya tvaṃ satyaṃ vada mamāgrataḥ |
evaṃ sati na mṛtyuste mama vākyaṃ ca nānyathā

तेनोक्तं च न जानामि तच्छ्रुत्वा कुपितस्य वै ।
राक्षसान्प्रेरयामास हन्यतां राक्षसा अयम्

tenoktaṃ ca na jānāmi tacchrutvā kupitasya vai |
rākṣasānprerayāmāsa hanyatāṃ rākṣasā ayam

तदुक्तास्ते तदा हंतुं नानायुधधरा गताः ।
द्रुतं तं वैश्यशार्दूलं शंकरासक्तचेतसम्

taduktāste tadā haṃtuṃ nānāyudhadharā gatāḥ |
drutaṃ taṃ vaiśyaśārdūlaṃ śaṃkarāsaktacetasam

तानागतांस्तदा दृष्ट्वा भयवित्रस्तलोचनः ।
शिवं सस्मार सुप्रीत्या तन्नामानि जगौ मुहुः

tānāgatāṃstadā dṛṣṭvā bhayavitrastalocanaḥ |
śivaṃ sasmāra suprītyā tannāmāni jagau muhuḥ

पाहि शंकर देवेश पाहि शंभो शिवेति च ।
दुष्टादस्मात्त्रिलोकेश खलहन्भक्तवत्सल

pāhi śaṃkara deveśa pāhi śaṃbho śiveti ca |
duṣṭādasmāttrilokeśa khalahanbhaktavatsala

सर्वस्वं च भवानद्य मम देव त्वमेव हि ।
त्वदधीनस्त्वदीयोऽहं त्वत्प्राणस्सर्वदा प्रभो

sarvasvaṃ ca bhavānadya mama deva tvameva hi |
tvadadhīnastvadīyo'haṃ tvatprāṇassarvadā prabho

इति संप्रार्थितश्शंभुर्विवरान्निर्गतस्तदा ।
भवनेनोत्तमेनाथ चतुर्द्वारयुतेन च

iti saṃprārthitaśśaṃbhurvivarānnirgatastadā |
bhavanenottamenātha caturdvārayutena ca

मध्यज्योतिस्स्वरूपं च शिवरूपं तदद्भुतम् ।
परिवारसमायुक्तं दृष्ट्वा चापूजयत्स वै

madhyajyotissvarūpaṃ ca śivarūpaṃ tadadbhutam |
parivārasamāyuktaṃ dṛṣṭvā cāpūjayatsa vai

पूजितश्च तदा शंभुः प्रसन्नो ह्यभवत्स्वयम् ।
अस्त्रं पाशुपतं नाम दत्त्वा राक्षसपुंगवान्

pūjitaśca tadā śaṃbhuḥ prasanno hyabhavatsvayam |
astraṃ pāśupataṃ nāma dattvā rākṣasapuṃgavān

जघान सोपकरणांस्तान्सर्वान्सगणान्द्रुतम् ।
अरक्षच्च स्वभक्तं वै दुष्टहा स हि शंकरः

jaghāna sopakaraṇāṃstānsarvānsagaṇāndrutam |
arakṣacca svabhaktaṃ vai duṣṭahā sa hi śaṃkaraḥ

सर्वांस्तांश्च तदा हत्वा वरं प्रादाद्वनस्य च ।
अत्यद्भुतकरश्शंभुस्स्वलीलात्तसुविग्रहः

sarvāṃstāṃśca tadā hatvā varaṃ prādādvanasya ca |
atyadbhutakaraśśaṃbhussvalīlāttasuvigrahaḥ

अस्मिन्वने सदा वर्णधर्मा वै संभवंतु च ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां हि तथैव च

asminvane sadā varṇadharmā vai saṃbhavaṃtu ca |
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ hi tathaiva ca

भवत्वत्र मुनिश्रेष्ठास्तामसा न कदाचन ।
शिवधर्मप्रवक्तारश्शिवधर्मप्रवर्तकाः

bhavatvatra muniśreṣṭhāstāmasā na kadācana |
śivadharmapravaktāraśśivadharmapravartakāḥ

एतस्मिन्समये सा वै राक्षसी दारुकाह्वया ।
देव्याः स्तुतिं चकारासौ पार्वत्या दीनमानसा

etasminsamaye sā vai rākṣasī dārukāhvayā |
devyāḥ stutiṃ cakārāsau pārvatyā dīnamānasā

प्रसन्ना च तदा देवी किं करोमीत्युवाच हि ।
साप्युवाच पुनस्तत्र वंशो मे रक्ष्यतां त्वया

prasannā ca tadā devī kiṃ karomītyuvāca hi |
sāpyuvāca punastatra vaṃśo me rakṣyatāṃ tvayā

रक्षयिष्यामि ते वंशं सत्यं च कथ्यते मया ।
इत्युक्त्वा च शिवेनैव विग्रहं सा चकार ह

rakṣayiṣyāmi te vaṃśaṃ satyaṃ ca kathyate mayā |
ityuktvā ca śivenaiva vigrahaṃ sā cakāra ha

शिवोपि कुपितां देवीं दृष्ट्वा वरवशः प्रभुः ।
प्रत्युवाचेति सुप्रीत्या यथेच्छसि तथा कुरु

śivopi kupitāṃ devīṃ dṛṣṭvā varavaśaḥ prabhuḥ |
pratyuvāceti suprītyā yathecchasi tathā kuru

इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वपतेश्शंकरस्य वै ।
सुप्रसन्ना विहस्याशु पार्वती वाक्यमब्रवीत्

iti śrutvā vacastasya svapateśśaṃkarasya vai |
suprasannā vihasyāśu pārvatī vākyamabravīt

भवदीयं वचस्तथ्यं युगांते संभविष्यति ।
तावच्च तामसी सृष्टिर्भवत्विति मतं मम

bhavadīyaṃ vacastathyaṃ yugāṃte saṃbhaviṣyati |
tāvacca tāmasī sṛṣṭirbhavatviti mataṃ mama

अन्यथा प्रलयस्स्याद्वै सत्यं मे व्याहृतं शिव ।
प्रमाणीक्रियतां नाथ त्वदीयास्मि त्वदाश्रया

anyathā pralayassyādvai satyaṃ me vyāhṛtaṃ śiva |
pramāṇīkriyatāṃ nātha tvadīyāsmi tvadāśrayā

इयं च दारुका देवी राक्षसी शक्तिका मम ।
बलिष्ठा राक्षसीनां च रक्षोराज्यं प्रशास्तु च

iyaṃ ca dārukā devī rākṣasī śaktikā mama |
baliṣṭhā rākṣasīnāṃ ca rakṣorājyaṃ praśāstu ca

इमा राक्षसपत्न्यस्तु प्रसविष्यंति पुत्रकान् ।
ते सर्वे मिलिताश्चैव वने वासाय मे मताः

imā rākṣasapatnyastu prasaviṣyaṃti putrakān |
te sarve militāścaiva vane vāsāya me matāḥ

इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्यास्स्वस्त्रियाः प्रभुः ।
प्रसन्नमानसो भूत्वा शंकरो वाक्यमब्रवीत्

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā pārvatyāssvastriyāḥ prabhuḥ |
prasannamānaso bhūtvā śaṃkaro vākyamabravīt

इति ब्रवीषि त्वं वै चेच्छृणु मद्वचनं प्रिये ।
स्थास्याम्यस्मिन्वने प्रीत्या भक्तानां पालनाय च

iti bravīṣi tvaṃ vai cecchṛṇu madvacanaṃ priye |
sthāsyāmyasminvane prītyā bhaktānāṃ pālanāya ca

अत्र मे वर्णधर्मस्थो दर्शनं प्रीतिसंयुतम् ।
करिष्यति च यो वै स चक्रवर्ती भविष्यति

atra me varṇadharmastho darśanaṃ prītisaṃyutam |
kariṣyati ca yo vai sa cakravartī bhaviṣyati

अन्यथा कलिपर्याये सत्यस्यादौ नृपेश्वर ।
महासेनसुतो यो वै वीरसेनेति विश्रुतः

anyathā kaliparyāye satyasyādau nṛpeśvara |
mahāsenasuto yo vai vīraseneti viśrutaḥ

स मे भक्त्यातिविक्रांतो दर्शनं मे करिष्यति ।
दर्शनं मे स कृत्वैव चक्रवर्ती भविष्यति

sa me bhaktyātivikrāṃto darśanaṃ me kariṣyati |
darśanaṃ me sa kṛtvaiva cakravartī bhaviṣyati

इत्येवं दंपती तौ च कृत्वा हास्यं परस्परम् ।
स्थितौ तत्र स्वयं साक्षान्महत्त्वकारकौ द्विजाः

ityevaṃ daṃpatī tau ca kṛtvā hāsyaṃ parasparam |
sthitau tatra svayaṃ sākṣānmahattvakārakau dvijāḥ

ज्योतिर्लिंगस्वरूपो हि नाम्ना नागेश्वरश्शिवः ।
नागेश्वरी शिवा देवी बभूव च सतां प्रियौ

jyotirliṃgasvarūpo hi nāmnā nāgeśvaraśśivaḥ |
nāgeśvarī śivā devī babhūva ca satāṃ priyau

वीरसेनः कथं तत्र यास्यते दारुकावने ।
कथमर्चिष्यति शिवं त्वं तद्वद महामते

vīrasenaḥ kathaṃ tatra yāsyate dārukāvane |
kathamarciṣyati śivaṃ tvaṃ tadvada mahāmate

निषधे सुंदरे देशे क्षत्रियाणां कुले च सः ।
महासेनसुतो वीरसेनश्चैव शिवप्रियः

niṣadhe suṃdare deśe kṣatriyāṇāṃ kule ca saḥ |
mahāsenasuto vīrasenaścaiva śivapriyaḥ

पार्थिवेशार्चनं कृत्वा तपः परमदुष्करम् ।
चकार वीरसेनो वै वर्षाणां द्वादशावधिः

pārthiveśārcanaṃ kṛtvā tapaḥ paramaduṣkaram |
cakāra vīraseno vai varṣāṇāṃ dvādaśāvadhiḥ

ततः प्रसन्नो देवेशः प्रत्यक्षं प्राह शंकरः ।
काष्ठस्य मत्स्यिकां कृत्वा त्रपुधातु विलेपनाम्

tataḥ prasanno deveśaḥ pratyakṣaṃ prāha śaṃkaraḥ |
kāṣṭhasya matsyikāṃ kṛtvā trapudhātu vilepanām

विधाय योगमायां च दास्यामि वीरसेनक ।
तां गृहीत्वा प्रविश्यैतं नृभिस्सह व्रजाधुना

vidhāya yogamāyāṃ ca dāsyāmi vīrasenaka |
tāṃ gṛhītvā praviśyaitaṃ nṛbhissaha vrajādhunā

ततस्त्वं तत्र गत्वा च विवरे च कृते मया ।
प्रविश्य च तदा पूजां कृत्वा नागेश्वरस्य च

tatastvaṃ tatra gatvā ca vivare ca kṛte mayā |
praviśya ca tadā pūjāṃ kṛtvā nāgeśvarasya ca

ततः पाशुपतं प्राप्य हत्वा च राक्षसीमुखान् ।
मयि दृष्टे तदा किंचिन्न्यूनं ते न भविष्यति

tataḥ pāśupataṃ prāpya hatvā ca rākṣasīmukhān |
mayi dṛṣṭe tadā kiṃcinnyūnaṃ te na bhaviṣyati

पार्वत्याश्च बलं चैव संपूर्णं वै भविष्यति ।
अन्ये च म्लेच्छरूपा ये भविष्यंति वने शुभाः

pārvatyāśca balaṃ caiva saṃpūrṇaṃ vai bhaviṣyati |
anye ca mleccharūpā ye bhaviṣyaṃti vane śubhāḥ

इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र वीरसेनं हि दुःखह ।
कृत्वा कृपां च महतीं तत्रैवांतर्द्दधे प्रभुः

ityuktvā śaṃkarastatra vīrasenaṃ hi duḥkhaha |
kṛtvā kṛpāṃ ca mahatīṃ tatraivāṃtarddadhe prabhuḥ

इति दत्तवरस्सोऽपि शिवेन परमात्मना ।
शक्तस्स वै तदा कर्तुं संबभूव न संशयः

iti dattavarasso'pi śivena paramātmanā |
śaktassa vai tadā kartuṃ saṃbabhūva na saṃśayaḥ

एवं नागेश्वरो देव उत्पन्नो ज्योतिषां पतिः ।
लिंगरूपस्त्रिलोकस्य सर्वकामप्रदस्सदा

evaṃ nāgeśvaro deva utpanno jyotiṣāṃ patiḥ |
liṃgarūpastrilokasya sarvakāmapradassadā

एतद्यश्शृणुयान्नित्यं नागेशोद्भवमादरात् ।
सर्वान्कामानियाद्धीमान्महापातकनाशनान्

etadyaśśṛṇuyānnityaṃ nāgeśodbhavamādarāt |
sarvānkāmāniyāddhīmānmahāpātakanāśanān