अध्याय 31: श्रीराम द्वारा रामेश्वर ज्योतिर्लिंग की स्थापना

अतः परं प्रवक्ष्यामि लिंगं रामेश्वराभिधम् ।
उत्पन्नं च यथा पूर्वमृषयश्शृणुतादरात्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi liṃgaṃ rāmeśvarābhidham |
utpannaṃ ca yathā pūrvamṛṣayaśśṛṇutādarāt

पुरा विष्णुः पृथिव्यां चावततार सतां प्रियः

purā viṣṇuḥ pṛthivyāṃ cāvatatāra satāṃ priyaḥ

तत्र सीता हृता विप्रा रावणेनोरुमायिना ।
प्रापिता स्वगृहं सा हि लंकायां जनकात्मजा

tatra sītā hṛtā viprā rāvaṇenorumāyinā |
prāpitā svagṛhaṃ sā hi laṃkāyāṃ janakātmajā

अन्वेषणपरस्तस्याः किष्किन्धाख्यां पुरीमगात् ।
सुग्रीवहितकृद्भूत्वा वालिनं संजघान ह

anveṣaṇaparastasyāḥ kiṣkindhākhyāṃ purīmagāt |
sugrīvahitakṛdbhūtvā vālinaṃ saṃjaghāna ha

तत्र स्थित्वा कियत्कालं तदन्वेषणतत्परः ।
सुग्रीवाद्यैर्लक्ष्मणेन विचारं कृतवान्स वै

tatra sthitvā kiyatkālaṃ tadanveṣaṇatatparaḥ |
sugrīvādyairlakṣmaṇena vicāraṃ kṛtavānsa vai

कपीन्संप्रेषयामास चतुर्दिक्षु नृपात्मजः ।
हनुमत्प्रमुखान्रामस्तदन्वेषणहेतवे

kapīnsaṃpreṣayāmāsa caturdikṣu nṛpātmajaḥ |
hanumatpramukhānrāmastadanveṣaṇahetave

अथ ज्ञात्वा गतां लंकां सीतां कपिवराननात् ।
सीताचूडामणिं प्राप्य मुमुदे सोऽति राघवः

atha jñātvā gatāṃ laṃkāṃ sītāṃ kapivarānanāt |
sītācūḍāmaṇiṃ prāpya mumude so'ti rāghavaḥ

सकपीशस्तदा रामो लक्ष्मणेन युतो द्विजाः ।
सुग्रीवप्रमुखैः पुण्यैर्वानरैर्बलवत्तरैः

sakapīśastadā rāmo lakṣmaṇena yuto dvijāḥ |
sugrīvapramukhaiḥ puṇyairvānarairbalavattaraiḥ

पद्मैरष्टादशाख्यैश्च ययौ तीरं पयोनिधेः ।
दक्षिणे सागरे यो वै दृश्यते लवणाकरः

padmairaṣṭādaśākhyaiśca yayau tīraṃ payonidheḥ |
dakṣiṇe sāgare yo vai dṛśyate lavaṇākaraḥ

तत्रागत्य स्वयं रामो वेलायां संस्थितो हि सः ।
वानरैस्सेव्यमानस्तु लक्ष्मणेन शिवप्रियः

tatrāgatya svayaṃ rāmo velāyāṃ saṃsthito hi saḥ |
vānaraissevyamānastu lakṣmaṇena śivapriyaḥ

हा जानकि कुतो याता कदा चेयं मिलिष्यति ।
अगाधस्सागरश्चैवातार्या सेना च वानरी

hā jānaki kuto yātā kadā ceyaṃ miliṣyati |
agādhassāgaraścaivātāryā senā ca vānarī

राक्षसो गिरिधर्त्ता च महाबलपराक्रमः ।
लंकाख्यो दुर्गमो दुर्ग इंद्रजित्तनयोस्य वै

rākṣaso giridharttā ca mahābalaparākramaḥ |
laṃkākhyo durgamo durga iṃdrajittanayosya vai

इत्येवं स विचार्यैव तटे स्थित्वा सलक्ष्मणः ।
आश्वासितो वनौकोभिरंगदादिपुरस्सरैः

ityevaṃ sa vicāryaiva taṭe sthitvā salakṣmaṇaḥ |
āśvāsito vanaukobhiraṃgadādipurassaraiḥ

एतस्मिन्नंतरे तत्र राघवश्शैवसत्तमः ।
उवाच भ्रातरं प्रीत्या जलार्थी लक्ष्मणाभिधम्

etasminnaṃtare tatra rāghavaśśaivasattamaḥ |
uvāca bhrātaraṃ prītyā jalārthī lakṣmaṇābhidham

भ्रातर्लक्ष्मण वीरेशाहं जलार्थी पिपासितः ।
तदानय द्रुतं पाथो वानरैः कैश्चिदेव हि

bhrātarlakṣmaṇa vīreśāhaṃ jalārthī pipāsitaḥ |
tadānaya drutaṃ pātho vānaraiḥ kaiścideva hi

तच्छ्रुत्वा वानरास्तत्र ह्यधावंत दिशो दश ।
नीत्वा जलं च ते प्रोचुः प्रणिपत्य पुरः स्थिताः

tacchrutvā vānarāstatra hyadhāvaṃta diśo daśa |
nītvā jalaṃ ca te procuḥ praṇipatya puraḥ sthitāḥ

जलं च गृह्यतां स्वामिन्नानीतं तत्त्वदाज्ञया ।
महोत्तमं च सुस्वादु शीतलं प्राणतर्पणम्

jalaṃ ca gṛhyatāṃ svāminnānītaṃ tattvadājñayā |
mahottamaṃ ca susvādu śītalaṃ prāṇatarpaṇam

सुप्रसन्नतरो भूत्वा कृपादृष्ट्या विलोक्य तान् ।
तच्छ्रुत्वा रामचन्द्रोऽसौ स्वयं जग्राह तज्जलम्

suprasannataro bhūtvā kṛpādṛṣṭyā vilokya tān |
tacchrutvā rāmacandro'sau svayaṃ jagrāha tajjalam

स शैवस्तज्जलं नीत्वा पातुमारब्धवान्यदा ।
तदा च स्मरणं जातमित्थमस्य शिवेच्छया

sa śaivastajjalaṃ nītvā pātumārabdhavānyadā |
tadā ca smaraṇaṃ jātamitthamasya śivecchayā

न कृतं दर्शनं शंभोर्गृह्यते च जलं कथम् ।
स्वस्वामिनः परेशस्य सर्वानंदप्रदस्य वै

na kṛtaṃ darśanaṃ śaṃbhorgṛhyate ca jalaṃ katham |
svasvāminaḥ pareśasya sarvānaṃdapradasya vai

इत्युक्त्वा च जलं पीतं तदा रघुवरेण च ।
पश्चाच्च पार्थिवीं पूजां चकार रघुनंदनः

ityuktvā ca jalaṃ pītaṃ tadā raghuvareṇa ca |
paścācca pārthivīṃ pūjāṃ cakāra raghunaṃdanaḥ

आवाहनादिकांश्चैव ह्युपचारान्प्रकल्प्य वै ।
विधिवत्षोडश प्रीत्या देवमानर्च शङ्करम्

āvāhanādikāṃścaiva hyupacārānprakalpya vai |
vidhivatṣoḍaśa prītyā devamānarca śaṅkaram

प्रणिपातैस्स्तवैर्दिव्यैश्शिवं संतोष्य यत्नतः ।
प्रार्थयामास सद्भक्त्या स रामश्शंकरं मुदा

praṇipātaisstavairdivyaiśśivaṃ saṃtoṣya yatnataḥ |
prārthayāmāsa sadbhaktyā sa rāmaśśaṃkaraṃ mudā

स्वामिञ्छंभो महादेव सर्वदा भक्तवत्सल ।
पाहि मां शरणापन्नं त्वद्भक्तं दीनमानसम्

svāmiñchaṃbho mahādeva sarvadā bhaktavatsala |
pāhi māṃ śaraṇāpannaṃ tvadbhaktaṃ dīnamānasam

एतज्जलमगाधं च वारिधेर्भवतारण ।
रावणाख्यो महावीरो राक्षसो बलवत्तरः

etajjalamagādhaṃ ca vāridherbhavatāraṇa |
rāvaṇākhyo mahāvīro rākṣaso balavattaraḥ

वानराणां बलं ह्येतच्चंचलं युद्धसाधनम् ।
ममकार्यं कथं सिद्धं भविष्यति प्रियाप्तये

vānarāṇāṃ balaṃ hyetaccaṃcalaṃ yuddhasādhanam |
mamakāryaṃ kathaṃ siddhaṃ bhaviṣyati priyāptaye

तस्मिन्देव त्वया कार्यं साहाय्यं मम सुव्रत ।
साहाय्यं ते विना नाथ मम कार्य्यं हि दुर्लभम्

tasmindeva tvayā kāryaṃ sāhāyyaṃ mama suvrata |
sāhāyyaṃ te vinā nātha mama kāryyaṃ hi durlabham

त्वदीयो रावणोऽपीह दुर्ज्जयस्सर्वथाखिलैः ।
त्वद्दत्तवरदृप्तश्च महावीरस्त्रिलोकजित्

tvadīyo rāvaṇo'pīha durjjayassarvathākhilaiḥ |
tvaddattavaradṛptaśca mahāvīrastrilokajit

अप्यहं तव दासोऽस्मि त्वदधीनश्च सर्वथा ।
विचार्येति त्वया कार्यः पक्षपातस्सदाशिव

apyahaṃ tava dāso'smi tvadadhīnaśca sarvathā |
vicāryeti tvayā kāryaḥ pakṣapātassadāśiva

इत्येवं स च संप्रार्थ्य नमस्कृत्य पुनःपुनः ।
तदा जयजयेत्युच्चैरुद्धोषैश्शंकरेति च

ityevaṃ sa ca saṃprārthya namaskṛtya punaḥpunaḥ |
tadā jayajayetyuccairuddhoṣaiśśaṃkareti ca

इति स्तुत्वा शिवं तत्र मंत्रध्यानपरायणः ।
पुनः पूजां ततः कृत्वा स्वाम्यग्रे स ननर्त ह

iti stutvā śivaṃ tatra maṃtradhyānaparāyaṇaḥ |
punaḥ pūjāṃ tataḥ kṛtvā svāmyagre sa nanarta ha

प्रेमी विक्लिन्नहृदयो गल्लनादं यदाकरोत् ।
तदा च शंकरो देवस्सुप्रसन्नो बभूव ह

premī viklinnahṛdayo gallanādaṃ yadākarot |
tadā ca śaṃkaro devassuprasanno babhūva ha

सांगस्सपरिवारश्च ज्योतीरूपो महेश्वरः ।
यथोक्तरूपममलं कृत्वाविरभवद्द्रुतम्

sāṃgassaparivāraśca jyotīrūpo maheśvaraḥ |
yathoktarūpamamalaṃ kṛtvāvirabhavaddrutam

ततस्संतुष्टहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः ।
शिवमस्तु वरं ब्रूहि रामेति स तदाब्रवीत्

tatassaṃtuṣṭahṛdayo rāmabhaktyā maheśvaraḥ |
śivamastu varaṃ brūhi rāmeti sa tadābravīt

तद्रूपं च तदा दृष्ट्वा सर्वे पूतास्ततस्स्वयम् ।
कृतवान्राघवः पूजां शिवधर्मपरायणः

tadrūpaṃ ca tadā dṛṣṭvā sarve pūtāstatassvayam |
kṛtavānrāghavaḥ pūjāṃ śivadharmaparāyaṇaḥ

स्तुतिं च विविधां कृत्वा प्रणिपत्य शिवं मुदा ।
जयं च प्रार्थयामास रावणाजौ तदात्मनः

stutiṃ ca vividhāṃ kṛtvā praṇipatya śivaṃ mudā |
jayaṃ ca prārthayāmāsa rāvaṇājau tadātmanaḥ

ततः प्रसन्नहृदयो रामभक्त्या महेश्वरः ।
जयोस्तु ते महाराज प्रीत्या स पुनरब्रवीत्

tataḥ prasannahṛdayo rāmabhaktyā maheśvaraḥ |
jayostu te mahārāja prītyā sa punarabravīt

शिवदत्तं जयं प्राप्य ह्यनुज्ञां समवाप्य च ।
पुनश्च प्रार्थयामास सांजलिर्नतमस्तकः

śivadattaṃ jayaṃ prāpya hyanujñāṃ samavāpya ca |
punaśca prārthayāmāsa sāṃjalirnatamastakaḥ

त्वया स्थेयमिह स्वामिंल्लोकानां पावनाय च ।
परेषामुपकारार्थं यदि तुष्टोऽसि शंकर

tvayā stheyamiha svāmiṃllokānāṃ pāvanāya ca |
pareṣāmupakārārthaṃ yadi tuṣṭo'si śaṃkara

इत्युक्तस्तु शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा ।
रामेश्वरश्च नाम्ना वै प्रसिद्धो जगतीतले

ityuktastu śivastatra liṃgarūpo'bhavattadā |
rāmeśvaraśca nāmnā vai prasiddho jagatītale

रामस्तु तत्प्रभावाद्वै सिन्धुमुत्तीर्य चांजसा ।
रावणादीन्निहत्याशु राक्षसान्प्राप तां प्रियाम्

rāmastu tatprabhāvādvai sindhumuttīrya cāṃjasā |
rāvaṇādīnnihatyāśu rākṣasānprāpa tāṃ priyām

रामेश्वरस्य महिमाद्भुतोऽभूद्भुवि चातुलः ।
भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव सर्वदा भक्तकामदः

rāmeśvarasya mahimādbhuto'bhūdbhuvi cātulaḥ |
bhuktimuktipradaścaiva sarvadā bhaktakāmadaḥ

दिव्यगंगाजलेनैव स्नापयिष्यति यश्शिवम् ।
रामेश्वरं च सद्भक्त्या स जीवन्मुक्त एव हि

divyagaṃgājalenaiva snāpayiṣyati yaśśivam |
rāmeśvaraṃ ca sadbhaktyā sa jīvanmukta eva hi

इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्देवानां दुर्लभानपि ।
अंते प्राप्य परं ज्ञानं कैवल्यं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्

iha bhuktvākhilānbhogāndevānāṃ durlabhānapi |
aṃte prāpya paraṃ jñānaṃ kaivalyaṃ prāpnuyāddhruvam

इति वश्च समाख्यातं ज्योतिर्लिगं शिवस्य तु ।
रामेश्वराभिधं दिव्यं शृण्वतां पापहारकम्

iti vaśca samākhyātaṃ jyotirligaṃ śivasya tu |
rāmeśvarābhidhaṃ divyaṃ śṛṇvatāṃ pāpahārakam