अध्याय 29: दारुक का वन और बन्दी भक्त सुप्रिय

अथातः संप्रवक्ष्यामि नागेशाख्यं परात्मनः ।
ज्योतीरूपं यथा जातं परमं लिंगमुत्तमम्

athātaḥ saṃpravakṣyāmi nāgeśākhyaṃ parātmanaḥ |
jyotīrūpaṃ yathā jātaṃ paramaṃ liṃgamuttamam

दारुका राक्षसी काचित्पार्वती वरदर्पिता ।
दारुकश्च पतिस्तस्या बभूव बलवत्तरः

dārukā rākṣasī kācitpārvatī varadarpitā |
dārukaśca patistasyā babhūva balavattaraḥ

बहुभी राक्षसैस्तत्र चकार कदनं सताम् ।
यज्ञध्वंसं च लोकानां धर्मध्वंसं तदाकरोत्

bahubhī rākṣasaistatra cakāra kadanaṃ satām |
yajñadhvaṃsaṃ ca lokānāṃ dharmadhvaṃsaṃ tadākarot

पश्चिमे सागरे तस्य वनं सर्वसमृद्धिमत् ।
योजनानां षोडशभिर्विस्तृतं सर्वतो दिशम्

paścime sāgare tasya vanaṃ sarvasamṛddhimat |
yojanānāṃ ṣoḍaśabhirvistṛtaṃ sarvato diśam

दारुका स्वविलासार्थं यत्र गच्छति तद्वनम् ।
भूम्या च तरुभिस्तत्र सर्वोपकरणैर्युतम्

dārukā svavilāsārthaṃ yatra gacchati tadvanam |
bhūmyā ca tarubhistatra sarvopakaraṇairyutam

दारुकायै ददौ देवी तद्वनस्यावलोकनम् ।
प्रयाति तद्वनं सा हि पत्या सह यदृच्छया

dārukāyai dadau devī tadvanasyāvalokanam |
prayāti tadvanaṃ sā hi patyā saha yadṛcchayā

तत्र स्थित्वा तदा सोपि सर्वेषां च भयं ददौ ।
दारुको राक्षसः पत्न्या तया दारुकया सह

tatra sthitvā tadā sopi sarveṣāṃ ca bhayaṃ dadau |
dāruko rākṣasaḥ patnyā tayā dārukayā saha

ते सर्वे पीडिता लोका और्वस्य शरणं ययुः ।
नत्वा प्रीत्या विशेषेण तमूचुर्नतमस्तकाः

te sarve pīḍitā lokā aurvasya śaraṇaṃ yayuḥ |
natvā prītyā viśeṣeṇa tamūcurnatamastakāḥ

महर्षे शरणं देहि नो चेद्दुष्टैश्च मारिताः ।
सर्वं कर्तुं समर्थोसि तेजसा दीप्तिमानसि

maharṣe śaraṇaṃ dehi no cedduṣṭaiśca māritāḥ |
sarvaṃ kartuṃ samarthosi tejasā dīptimānasi

पृथ्व्यां न वर्तते कश्चित्त्वां विना शरणं च नः ।
यामो यस्य समीपे तु स्थित्वा सुखमवाप्नुमः

pṛthvyāṃ na vartate kaścittvāṃ vinā śaraṇaṃ ca naḥ |
yāmo yasya samīpe tu sthitvā sukhamavāpnumaḥ

त्वां दृष्ट्वा राश्रसास्सर्वे पला यंते विदूरतः ।
त्वयि शैवं सदा तेजो विभाति ज्वलनो यथा

tvāṃ dṛṣṭvā rāśrasāssarve palā yaṃte vidūrataḥ |
tvayi śaivaṃ sadā tejo vibhāti jvalano yathā

इत्येवं प्रार्थितो लोकैरौर्वो हि मुनिसत्तमः ।
शोचमानः शरण्यश्च रक्षायै हि वचोऽब्रवीत्

ityevaṃ prārthito lokairaurvo hi munisattamaḥ |
śocamānaḥ śaraṇyaśca rakṣāyai hi vaco'bravīt

पृथिव्यां यदि रक्षांसि हिंस्युर्वै प्राणिनस्तदा ।
स्वयं प्राणैर्वियुज्येयू राक्षसा बलवत्तराः

pṛthivyāṃ yadi rakṣāṃsi hiṃsyurvai prāṇinastadā |
svayaṃ prāṇairviyujyeyū rākṣasā balavattarāḥ

यदा यज्ञा न हन्येरंस्तदा प्राणैर्वियोजिताः ।
भवंतु राक्षसास्सर्वे सत्यमेतन्मयोच्यते

yadā yajñā na hanyeraṃstadā prāṇairviyojitāḥ |
bhavaṃtu rākṣasāssarve satyametanmayocyate

इत्युक्त्वा वचनं तेभ्यस्समाश्वास्य प्रजाः पुनः ।
तपश्चकार विविधमौर्वो लोकसुखावहः

ityuktvā vacanaṃ tebhyassamāśvāsya prajāḥ punaḥ |
tapaścakāra vividhamaurvo lokasukhāvahaḥ

देवास्तदा ते विज्ञाय शापस्य कारणं हि तत् ।
युद्धाय च समुद्योगं चक्रुर्देवारिभिस्सह

devāstadā te vijñāya śāpasya kāraṇaṃ hi tat |
yuddhāya ca samudyogaṃ cakrurdevāribhissaha

सर्वैश्चैव प्रयत्नैश्च नानायुधधरास्सुराः ।
सर्वे शक्रादयस्तत्र युद्धार्थं समुपागताः

sarvaiścaiva prayatnaiśca nānāyudhadharāssurāḥ |
sarve śakrādayastatra yuddhārthaṃ samupāgatāḥ

तान्दृष्ट्वा राक्षसास्तत्र विचारे तत्पराः पुनः ।
बभूवुस्तेऽखिला दुष्टा मिथो ये यत्र संस्थिताः

tāndṛṣṭvā rākṣasāstatra vicāre tatparāḥ punaḥ |
babhūvuste'khilā duṣṭā mitho ye yatra saṃsthitāḥ

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं संकटं समुपागताः ।
युद्ध्यते म्रियते चैव युद्ध्यते न विहन्यते

kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ saṃkaṭaṃ samupāgatāḥ |
yuddhyate mriyate caiva yuddhyate na vihanyate

तथैव स्थीयते चेद्वै भक्ष्यते किं परस्परम् ।
दुःखं हि सर्वथा जातं क एनं विनिवारयेत्

tathaiva sthīyate cedvai bhakṣyate kiṃ parasparam |
duḥkhaṃ hi sarvathā jātaṃ ka enaṃ vinivārayet

विचार्येति च ते तत्र दारुकाद्याश्च राक्षसाः ।
उपायं न विजानन्तो दुःखं प्राप्तास्सदा हि वै

vicāryeti ca te tatra dārukādyāśca rākṣasāḥ |
upāyaṃ na vijānanto duḥkhaṃ prāptāssadā hi vai

दारुका राक्षसी चापि ज्ञात्वा दुःखं समागतम् ।
भवान्याश्च वरं तञ्च कथयामास सा तदा

dārukā rākṣasī cāpi jñātvā duḥkhaṃ samāgatam |
bhavānyāśca varaṃ tañca kathayāmāsa sā tadā

मया ह्याराधिता पूर्वं भवपत्नी वरं ददौ ।
वनं गच्छ निजैः सार्धं यत्र गंतुं त्वमिच्छसि

mayā hyārādhitā pūrvaṃ bhavapatnī varaṃ dadau |
vanaṃ gaccha nijaiḥ sārdhaṃ yatra gaṃtuṃ tvamicchasi

तद्वरश्च मया प्राप्तः कथं दुःखं विषह्यते ।
जलं वनं च नीत्वा वै सुखं स्थेयं तु राक्षसैः

tadvaraśca mayā prāptaḥ kathaṃ duḥkhaṃ viṣahyate |
jalaṃ vanaṃ ca nītvā vai sukhaṃ stheyaṃ tu rākṣasaiḥ

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा राक्षस्या हर्षमागताः ।
उचुस्सर्वे मिथस्ते हि राक्षसा निर्भयास्तदा

tasyāstadvacanaṃ śrutvā rākṣasyā harṣamāgatāḥ |
ucussarve mithaste hi rākṣasā nirbhayāstadā

धन्येयं कृतकृत्येयं राज्ञ्या वै जीवितास्स्वयम् ।
नत्वा तस्यै च तत्सर्वं कथयामासुरादरात्

dhanyeyaṃ kṛtakṛtyeyaṃ rājñyā vai jīvitāssvayam |
natvā tasyai ca tatsarvaṃ kathayāmāsurādarāt

यदि गंतुं भवेच्छक्तिर्गम्यतां किं विचार्यते ।
तत्र गत्वा जले देवि सुखं स्थास्याम नित्यशः

yadi gaṃtuṃ bhavecchaktirgamyatāṃ kiṃ vicāryate |
tatra gatvā jale devi sukhaṃ sthāsyāma nityaśaḥ

एतस्मिन्नंतरे लोका देवैस्सार्द्धं समागताः ।
युद्धाय विविधैर्दुःखैः पीडिता राक्षसैः पुरा

etasminnaṃtare lokā devaissārddhaṃ samāgatāḥ |
yuddhāya vividhairduḥkhaiḥ pīḍitā rākṣasaiḥ purā

पीडिताश्च तदा तस्या भवान्या बलमाश्रिताः ।
समग्रं नगरं नीत्वा जलस्थलसमन्वितम्

pīḍitāśca tadā tasyā bhavānyā balamāśritāḥ |
samagraṃ nagaraṃ nītvā jalasthalasamanvitam

जयजयेति देव्यास्तु स्तुतिमुच्चार्य राक्षसी ।
तत उड्डीयनं कृत्वा सपक्षो गिरिराड्यथा

jayajayeti devyāstu stutimuccārya rākṣasī |
tata uḍḍīyanaṃ kṛtvā sapakṣo girirāḍyathā

समुद्रस्य च मध्ये सा संस्थिता निर्भया तदा ।
सकलैः परिवारैश्च मुमुदेति शिवानुगा

samudrasya ca madhye sā saṃsthitā nirbhayā tadā |
sakalaiḥ parivāraiśca mumudeti śivānugā

तत्र सिंधौ च ते स्थित्वा नगरे च विलासिनः ।
राक्षसाश्च सुखं प्रापु्र्निर्भयाश्च विजह्रिरे

tatra siṃdhau ca te sthitvā nagare ca vilāsinaḥ |
rākṣasāśca sukhaṃ prāpurnirbhayāśca vijahrire

राक्षसाश्च पृथिव्यां वै नाजग्मुश्च कदाचन ।
मुनेश्शापभयादेव बभ्रमुस्ते चले तदा

rākṣasāśca pṛthivyāṃ vai nājagmuśca kadācana |
muneśśāpabhayādeva babhramuste cale tadā

नौषु स्थिताञ्जनान्नीत्वा नगरे तत्र तांस्तदा ।
चिक्षिपुर्बन्धनागारे कांश्चिज्जघ्नुस्तदा हि ते

nauṣu sthitāñjanānnītvā nagare tatra tāṃstadā |
cikṣipurbandhanāgāre kāṃścijjaghnustadā hi te

यथायथा पुनः पीडां चक्रुस्ते राक्षसास्तदा ।
तत्रस्थिता भवान्याश्च वरदानाच्च निर्भयाः

yathāyathā punaḥ pīḍāṃ cakruste rākṣasāstadā |
tatrasthitā bhavānyāśca varadānācca nirbhayāḥ

यथापूर्वं स्थले लोके भयं चासीन्निरन्तरम् ।
तथा भयं जले तेषामासीन्नित्यं मुनीश्वराः

yathāpūrvaṃ sthale loke bhayaṃ cāsīnnirantaram |
tathā bhayaṃ jale teṣāmāsīnnityaṃ munīśvarāḥ

कदाचिद्राक्षसी सा च निस्सृता नगराज्जले ।
रुद्ध्वा मार्गं स्थिता लोकपीडार्थं धरणौ च हि

kadācidrākṣasī sā ca nissṛtā nagarājjale |
ruddhvā mārgaṃ sthitā lokapīḍārthaṃ dharaṇau ca hi

एतस्मिन्नंतरे तत्र नावो बहुतराः शुभाः ।
आगता बहुधा तत्र सर्वतो लोकसंवृताः

etasminnaṃtare tatra nāvo bahutarāḥ śubhāḥ |
āgatā bahudhā tatra sarvato lokasaṃvṛtāḥ

ता नावश्च तदा दृष्ट्वा हर्षं संप्राप्य राक्षसाः ।
द्रुतं गत्वा हि तत्रस्थान्वेगात्संदध्रिरे खलाः

tā nāvaśca tadā dṛṣṭvā harṣaṃ saṃprāpya rākṣasāḥ |
drutaṃ gatvā hi tatrasthānvegātsaṃdadhrire khalāḥ

आजग्मुर्नगरं ते च तानादाय महाबलाः ।
चिक्षिपुर्बन्धनागारे बद्ध्वा हि निगडैर्दृढैः

ājagmurnagaraṃ te ca tānādāya mahābalāḥ |
cikṣipurbandhanāgāre baddhvā hi nigaḍairdṛḍhaiḥ

बद्धास्ते निगडैर्लोका संस्थिता बंधनालये ।
अतीव दुःखमाजग्मुर्भर्त्सितास्ते मुहुर्मुहुः

baddhāste nigaḍairlokā saṃsthitā baṃdhanālaye |
atīva duḥkhamājagmurbhartsitāste muhurmuhuḥ

तेषां मध्ये च योऽधीशस्स वैश्यस्सुप्रियाभिधः ।
शिवप्रियश्शुभाचारश्शैवश्चासीत्सदातनः

teṣāṃ madhye ca yo'dhīśassa vaiśyassupriyābhidhaḥ |
śivapriyaśśubhācāraśśaivaścāsītsadātanaḥ

विना च शिवपूजां वै न तिष्ठति कदाचन ।
सर्वथा शिवधर्मा हि भस्मरुद्राक्षभूषणः

vinā ca śivapūjāṃ vai na tiṣṭhati kadācana |
sarvathā śivadharmā hi bhasmarudrākṣabhūṣaṇaḥ

यदि पूजा न जाता चेन्न भुनक्ति तदा तु सः ।
अतस्तत्रापि वैश्योऽसौ चकार शिवपूजनम्

yadi pūjā na jātā cenna bhunakti tadā tu saḥ |
atastatrāpi vaiśyo'sau cakāra śivapūjanam

कारागृहगतस्सोपि बहूंश्चाशिक्षयत्तदा ।
शिवमंत्रं च पूजां च पार्थिवीमृषिसत्तमाः

kārāgṛhagatassopi bahūṃścāśikṣayattadā |
śivamaṃtraṃ ca pūjāṃ ca pārthivīmṛṣisattamāḥ

ते सर्वे च तदा तत्र शिवपूजां स्वकामदाम् ।
चक्रिरे विधिवत्तत्र यथादृष्टं यथाश्रुतम्

te sarve ca tadā tatra śivapūjāṃ svakāmadām |
cakrire vidhivattatra yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

केचित्तत्र स्थिता ध्याने बद्ध्वासनमनुत्तमम् ।
मानसीं शिवपूजां च केचिच्चक्रुर्मुदान्विताः

kecittatra sthitā dhyāne baddhvāsanamanuttamam |
mānasīṃ śivapūjāṃ ca keciccakrurmudānvitāḥ

तदधीशेन तत्रैव प्रत्यक्षं शिवपूजनम् ।
कृतं च पार्थिवस्यैव विधानेन मुनीश्वराः

tadadhīśena tatraiva pratyakṣaṃ śivapūjanam |
kṛtaṃ ca pārthivasyaiva vidhānena munīśvarāḥ

अन्ये च ये न जानन्ति विधानं स्मरणं परम् ।
नमश्शिवाय मंत्रेण ध्यायंतश्शंकरं स्थिताः

anye ca ye na jānanti vidhānaṃ smaraṇaṃ param |
namaśśivāya maṃtreṇa dhyāyaṃtaśśaṃkaraṃ sthitāḥ

सुप्रियो नाम यश्चासीद्वैश्यवर्यश्शिवप्रियः ।
ध्यायंश्च मनसा तत्र चकार शिवपूजनम्

supriyo nāma yaścāsīdvaiśyavaryaśśivapriyaḥ |
dhyāyaṃśca manasā tatra cakāra śivapūjanam

यथोक्तरूपी शंभुश्च प्रत्यक्षं सर्वमाददे ।
सोपि स्वयं न जानाति गृह्यते न शिवेन वै

yathoktarūpī śaṃbhuśca pratyakṣaṃ sarvamādade |
sopi svayaṃ na jānāti gṛhyate na śivena vai

एवं च क्रियमाणस्य वैश्यस्य शिवपूजनम् ।
व्यतीयुस्तत्र षण्मासा निर्विघ्नेन मुनीश्वराः

evaṃ ca kriyamāṇasya vaiśyasya śivapūjanam |
vyatīyustatra ṣaṇmāsā nirvighnena munīśvarāḥ

अतः परं च यज्जातं चरितं शशिमौलिनः ।
तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठाः सावधानेन चेतसा

ataḥ paraṃ ca yajjātaṃ caritaṃ śaśimaulinaḥ |
tacchṛṇudhvamṛṣiśreṣṭhāḥ sāvadhānena cetasā