अध्याय 25: ईर्ष्यालु ऋषियों द्वारा गोहत्या का आरोप

कदाचिद्गौतमेनैव जलार्थं प्रेषिता निजाः ।
शिष्यास्तत्र गता भक्त्या कमंडलुकरा द्विजाः

kadācidgautamenaiva jalārthaṃ preṣitā nijāḥ |
śiṣyāstatra gatā bhaktyā kamaṃḍalukarā dvijāḥ

शिष्याञ्जलसमीपे तु गतान्दृष्ट्वा न्यषेधयन् ।
जलार्थमगतांस्तत्र चर्षिपत्न्योप्यनेकशः

śiṣyāñjalasamīpe tu gatāndṛṣṭvā nyaṣedhayan |
jalārthamagatāṃstatra carṣipatnyopyanekaśaḥ

ऋषिपत्न्यो वयं पूर्वं ग्रहीष्यामो विदूरतः ।
पश्चाच्चैव जलं ग्राह्यमित्येवं पर्यभर्त्सयन्

ṛṣipatnyo vayaṃ pūrvaṃ grahīṣyāmo vidūrataḥ |
paścāccaiva jalaṃ grāhyamityevaṃ paryabhartsayan

परावृत्य तदा तैश्च ऋषिपत्न्यै निवेदितम् ।
सा चापि तान्समादाय समाश्वास्य च तैः स्वयम्

parāvṛtya tadā taiśca ṛṣipatnyai niveditam |
sā cāpi tānsamādāya samāśvāsya ca taiḥ svayam

जलं नीत्वा ददौ तस्मै गौतमाय तपस्विनी ।
नित्यं निर्वाहयामास जलेन ऋषिसत्तमः

jalaṃ nītvā dadau tasmai gautamāya tapasvinī |
nityaṃ nirvāhayāmāsa jalena ṛṣisattamaḥ

ताश्चैवमृषिपत्न्यस्तु क्रुद्धास्तां पर्यभर्त्सयन् ।
परावृत्य गतास्सर्वास्तूटजान्कुटिलाशयाः

tāścaivamṛṣipatnyastu kruddhāstāṃ paryabhartsayan |
parāvṛtya gatāssarvāstūṭajānkuṭilāśayāḥ

स्वाम्यग्रे विपरीतं च तद्वृत्तं निखिलं ततः ।
दुष्टाशयाभिः स्त्रीभिश्च ताभिर्वै विनिवेदितम्

svāmyagre viparītaṃ ca tadvṛttaṃ nikhilaṃ tataḥ |
duṣṭāśayābhiḥ strībhiśca tābhirvai viniveditam

अथ तासां वचः श्रुत्वा भाविकर्मवशात्तदा ।
गौतमाय च संकुद्धाश्चासंस्ते परमर्षयः

atha tāsāṃ vacaḥ śrutvā bhāvikarmavaśāttadā |
gautamāya ca saṃkuddhāścāsaṃste paramarṣayaḥ

विघ्नार्थं गौतमस्यैव नानापूजोपहारकैः ।
गणेशं पूजयामासुस्संकुद्धास्ते कुबुद्धयः

vighnārthaṃ gautamasyaiva nānāpūjopahārakaiḥ |
gaṇeśaṃ pūjayāmāsussaṃkuddhāste kubuddhayaḥ

आविर्बभूव च तदा प्रसन्नो हि गणेश्वरः ।
उवाच वचनं तत्र भक्ताधीनः फलप्रदः

āvirbabhūva ca tadā prasanno hi gaṇeśvaraḥ |
uvāca vacanaṃ tatra bhaktādhīnaḥ phalapradaḥ

प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत यूयं किं करवाण्यहम् ।
तदीयं तद्वचः श्रुत्वा ऋषयस्तेऽबुवंस्तदा

prasanno'smi varaṃ brūta yūyaṃ kiṃ karavāṇyaham |
tadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā ṛṣayaste'buvaṃstadā

त्वया यदि वरो देयो गौतमस्स्वाश्रमाद्बहिः ।
निष्कास्यं नो ऋषिभिः परिभर्त्स्य तथा कुरु

tvayā yadi varo deyo gautamassvāśramādbahiḥ |
niṣkāsyaṃ no ṛṣibhiḥ paribhartsya tathā kuru

स एवं प्रार्थितस्तैस्तु विहस्य वचनं पुनः ।
प्रोवाचेभमुखः प्रीत्या बोधयंस्तान्सतां गतिः

sa evaṃ prārthitastaistu vihasya vacanaṃ punaḥ |
provācebhamukhaḥ prītyā bodhayaṃstānsatāṃ gatiḥ

श्रूयतामृषयस्सर्वे युक्तं न क्रियतेऽधुना ।
अपराधं विना तस्मै क्रुध्यतां हानिरेव च

śrūyatāmṛṣayassarve yuktaṃ na kriyate'dhunā |
aparādhaṃ vinā tasmai krudhyatāṃ hānireva ca

उपस्कृतं पुरा यैस्तु तेभ्यो दुःखं हितं न हि ।
यदा च दीयते दुःखं तदा नाशो भवेदिह

upaskṛtaṃ purā yaistu tebhyo duḥkhaṃ hitaṃ na hi |
yadā ca dīyate duḥkhaṃ tadā nāśo bhavediha

ईदृशं च तपः कृत्वा साध्यते फलमुत्तमम् ।
शुभं फलं स्वयं हित्वा साध्यते नाहितं पुनः

īdṛśaṃ ca tapaḥ kṛtvā sādhyate phalamuttamam |
śubhaṃ phalaṃ svayaṃ hitvā sādhyate nāhitaṃ punaḥ

इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य ते मुनिसत्तमाः ।
बुद्धिमोहं तदा प्राप्ता इदमेव वचोऽब्रुवन्

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā tasya te munisattamāḥ |
buddhimohaṃ tadā prāptā idameva vaco'bruvan

कर्तव्यं हि त्वया स्वामिन्निदमेव न चान्यथा ।
इत्युक्तस्तु तदा देवो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

kartavyaṃ hi tvayā svāminnidameva na cānyathā |
ityuktastu tadā devo gaṇeśo vākyamabravīt

असाधुस्साधुतां चैव साधुश्चासाधुतां तथा ।
कदाचिदपि नाप्नोति ब्रह्मोक्तमिति निश्चितम्

asādhussādhutāṃ caiva sādhuścāsādhutāṃ tathā |
kadācidapi nāpnoti brahmoktamiti niścitam

यदा च भवतां दुःखं जातं चानशनात्पुरा ।
तदा सुखं प्रदत्तं वै गौतमेन महर्षिणा

yadā ca bhavatāṃ duḥkhaṃ jātaṃ cānaśanātpurā |
tadā sukhaṃ pradattaṃ vai gautamena maharṣiṇā

इदानीं वै भवद्भिश्च तस्मै दुःखं प्रदीयते ।
नेतद्युक्ततमं लोके सर्वथा सुविचार्यताम्

idānīṃ vai bhavadbhiśca tasmai duḥkhaṃ pradīyate |
netadyuktatamaṃ loke sarvathā suvicāryatām

स्त्रीबलान्मोहिता यूयं न मे वाक्यं करिष्यथ ।
एतद्धिततमं तस्य भविष्यति न संशयः

strībalānmohitā yūyaṃ na me vākyaṃ kariṣyatha |
etaddhitatamaṃ tasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ

पुनश्चायमृषिश्रेष्ठो दास्यते वस्सुखं ध्रुवम् ।
तारणं न च युक्तं स्याद्वरमन्यं वृणीत वै

punaścāyamṛṣiśreṣṭho dāsyate vassukhaṃ dhruvam |
tāraṇaṃ na ca yuktaṃ syādvaramanyaṃ vṛṇīta vai

इत्येवं वचनं तेन गणेशेन महात्मना ।
यद्यप्युक्तमृषिभ्यश्च तदप्येते न मेनिरे

ityevaṃ vacanaṃ tena gaṇeśena mahātmanā |
yadyapyuktamṛṣibhyaśca tadapyete na menire

भक्ताधीनतया सोथ शिवपुत्रोब्रवीत्तदा ।
उदासीनेन मनसा तानृषीन्दुष्टशेमुषीन्

bhaktādhīnatayā sotha śivaputrobravīttadā |
udāsīnena manasā tānṛṣīnduṣṭaśemuṣīn

भवद्भिः प्रार्थ्यते यच्च करिष्येऽहं तथा खलु ।
पश्चाद्भावि भवेदेव इत्युक्त्वांतर्दधे पुनः

bhavadbhiḥ prārthyate yacca kariṣye'haṃ tathā khalu |
paścādbhāvi bhavedeva ityuktvāṃtardadhe punaḥ

गौतमस्स न जानाति मुनीनां वै दुराशयम् ।
आनन्दमनसा नित्यं पत्न्या कर्म चकार तत्

gautamassa na jānāti munīnāṃ vai durāśayam |
ānandamanasā nityaṃ patnyā karma cakāra tat

तदन्तरे च यज्जातं चरितं वरयोगतः ।
तद्दुष्टर्षिप्रभावात्तु श्रूयतां तन्मुनीश्वराः

tadantare ca yajjātaṃ caritaṃ varayogataḥ |
tadduṣṭarṣiprabhāvāttu śrūyatāṃ tanmunīśvarāḥ

गौतमस्य च केदारे तत्रासन्व्रीहयो यवाः ।
गणेशस्तत्र गौर्भूत्वा जगाम किल दुर्बला

gautamasya ca kedāre tatrāsanvrīhayo yavāḥ |
gaṇeśastatra gaurbhūtvā jagāma kila durbalā

कंपमाना च सा गत्वा तत्र तद्वरयोगतः ।
व्रीहीन्संभक्षयामास यवांश्च मुनिसत्तमाः

kaṃpamānā ca sā gatvā tatra tadvarayogataḥ |
vrīhīnsaṃbhakṣayāmāsa yavāṃśca munisattamāḥ

एतस्मिन्नन्तरे दैवाद्गौतमस्तत्र चागतः ।
स दयालुस्तृणस्तंम्बैर्वारयामास तां तदा

etasminnantare daivādgautamastatra cāgataḥ |
sa dayālustṛṇastaṃmbairvārayāmāsa tāṃ tadā

तृणस्तंबेन सा स्पृष्टा पपात पृथिवीतले ।
मृता च तत्क्षणादेव तदृषेः पश्यतस्तदा

tṛṇastaṃbena sā spṛṣṭā papāta pṛthivītale |
mṛtā ca tatkṣaṇādeva tadṛṣeḥ paśyatastadā

ऋषयश्छन्नरूपास्ते ऋषिपत्न्यस्तथाशुभाः ।
ऊचुस्तत्र तदा सर्वे किं कृतं गौतमेन च

ṛṣayaśchannarūpāste ṛṣipatnyastathāśubhāḥ |
ūcustatra tadā sarve kiṃ kṛtaṃ gautamena ca

गौतमोऽपि तथाहल्यामाहूयासीत्सुविस्मितः ।
उवाच दुःखतो विप्रा दूयमानेन चेतसा

gautamo'pi tathāhalyāmāhūyāsītsuvismitaḥ |
uvāca duḥkhato viprā dūyamānena cetasā

किं जातं च कथं देवि कुपितः परमेश्वरः ।
किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं हत्या च समुपस्थिता

kiṃ jātaṃ ca kathaṃ devi kupitaḥ parameśvaraḥ |
kiṃ kartavyaṃ kva gantavyaṃ hatyā ca samupasthitā

एतस्मिन्नन्तरे विप्रो गौतमं पर्यभर्त्सयन् ।
विप्रपत्न्यस्तथाऽहल्यां दुर्वचोभिर्व्यथां ददुः

etasminnantare vipro gautamaṃ paryabhartsayan |
viprapatnyastathā'halyāṃ durvacobhirvyathāṃ daduḥ

दुर्बुद्धयश्च तच्छिष्यास्सुतास्तेषां तथैव च ।
गौतम परिभर्त्स्यैव प्रत्यूचुर्धिग्वचो मुहुः

durbuddhayaśca tacchiṣyāssutāsteṣāṃ tathaiva ca |
gautama paribhartsyaiva pratyūcurdhigvaco muhuḥ

मुखं न दर्शनीयं ते गम्यतां गम्यतामिति ।
दृष्ट्वा गोघ्नमुखं सद्यस्सचैलं स्नानमाचरेत्

mukhaṃ na darśanīyaṃ te gamyatāṃ gamyatāmiti |
dṛṣṭvā goghnamukhaṃ sadyassacailaṃ snānamācaret

यावदाश्रममध्ये त्वं तावदेव हविर्भुजः ।
पितरश्च न गृह्णंति ह्यस्मद्दत्तं हि किञ्चन

yāvadāśramamadhye tvaṃ tāvadeva havirbhujaḥ |
pitaraśca na gṛhṇaṃti hyasmaddattaṃ hi kiñcana

तस्माद्गच्छान्यतस्त्वं च परिवारसमन्वितः ।
विलम्बं कुरु नैव त्वं धेनुहन्पापकारक

tasmādgacchānyatastvaṃ ca parivārasamanvitaḥ |
vilambaṃ kuru naiva tvaṃ dhenuhanpāpakāraka

इत्युक्त्वा ते च तं सर्वे पाषाणैस्समताडयन् ।
व्यथां ददुरतीवास्मै त्वहल्यां च दुरुक्तिभिः

ityuktvā te ca taṃ sarve pāṣāṇaissamatāḍayan |
vyathāṃ daduratīvāsmai tvahalyāṃ ca duruktibhiḥ

ताडितो भर्त्सितो दुष्टैर्गौतमो गिरमब्रवीत् ।
इतो गच्छामि मुनयो ह्यन्यत्र निवसाम्यहम्

tāḍito bhartsito duṣṭairgautamo giramabravīt |
ito gacchāmi munayo hyanyatra nivasāmyaham

इत्युक्त्वा गौतमस्तस्मात्स्थानाच्च निर्गतस्तदा ।
गत्वा क्रोशं तदा चक्रे ह्याश्रमं तदनुज्ञया

ityuktvā gautamastasmātsthānācca nirgatastadā |
gatvā krośaṃ tadā cakre hyāśramaṃ tadanujñayā

यावच्चैवाभिशापो वै तावत्कार्य्यं न किंचन ।
न कर्मण्यधिकारोऽस्ति दैवे पित्र्येऽथ वैदिके

yāvaccaivābhiśāpo vai tāvatkāryyaṃ na kiṃcana |
na karmaṇyadhikāro'sti daive pitrye'tha vaidike

मासार्धं च ततो नीत्वा मुनीन्संप्रार्थयत्तदा ।
गौतमो मुनिवर्य्यस्स तेन दुःखेन दुखितः

māsārdhaṃ ca tato nītvā munīnsaṃprārthayattadā |
gautamo munivaryyassa tena duḥkhena dukhitaḥ

अनुकंप्यो भवद्भिश्च कथ्यतां क्रियते मया ।
यथा मदीयं पापं च गच्छत्विति निवेद्यताम्

anukaṃpyo bhavadbhiśca kathyatāṃ kriyate mayā |
yathā madīyaṃ pāpaṃ ca gacchatviti nivedyatām

इत्युक्तास्ते तदा विप्रा नोचुश्चैव परस्परम् ।
अत्यंतं सेवया पृष्टा मिलिता ह्येकतस्स्थिताः

ityuktāste tadā viprā nocuścaiva parasparam |
atyaṃtaṃ sevayā pṛṣṭā militā hyekatassthitāḥ

गौतमो दूरतः स्थित्वा नत्वा तानृषिसत्तमान् ।
पप्रच्छ विनयाविष्टः किं कार्यं हि मयाधुना

gautamo dūrataḥ sthitvā natvā tānṛṣisattamān |
papraccha vinayāviṣṭaḥ kiṃ kāryaṃ hi mayādhunā

इत्युक्ते मुनिना तेन गौतमेन महात्मना ।
मिलितास्सकलास्ते वै मुनयो वाक्यमब्रुवन्

ityukte muninā tena gautamena mahātmanā |
militāssakalāste vai munayo vākyamabruvan

निष्कृतिं हि विना शुद्धिर्जायते न कदाचन ।
तस्मात्त्वं देहशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं समाचर

niṣkṛtiṃ hi vinā śuddhirjāyate na kadācana |
tasmāttvaṃ dehaśuddhyarthaṃ prāyaścittaṃ samācara

त्रिवारं पृथिवीं सर्वां क्रम पापं प्रकाशयन् ।
पुनरागत्य चात्रैव चर मासव्रतं तथा

trivāraṃ pṛthivīṃ sarvāṃ krama pāpaṃ prakāśayan |
punarāgatya cātraiva cara māsavrataṃ tathā

शतमेकोत्तरं चैव ब्रह्मणोऽस्य गिरेस्तथा ।
प्रक्रमणं विधायैवं शुद्धिस्ते च भविष्यति

śatamekottaraṃ caiva brahmaṇo'sya girestathā |
prakramaṇaṃ vidhāyaivaṃ śuddhiste ca bhaviṣyati

अथवा त्वं समानीय गंगास्नानं समाचर ।
पार्थिवानां तथा कोटिं कृत्वा देवं निषेवय

athavā tvaṃ samānīya gaṃgāsnānaṃ samācara |
pārthivānāṃ tathā koṭiṃ kṛtvā devaṃ niṣevaya

गंगायां च ततः स्नात्वा पुनश्चैव भविष्यति ।
पुरा दश तथा चैकं गिरेस्त्वं क्रमणं कुरु

gaṃgāyāṃ ca tataḥ snātvā punaścaiva bhaviṣyati |
purā daśa tathā caikaṃ girestvaṃ kramaṇaṃ kuru

शत कुंभैस्तथा स्नात्वा पार्थिवं निष्कृतिर्भवेत् ।
इति तैर्षिभिः प्रोक्तस्तथेत्योमिति तद्वचः

śata kuṃbhaistathā snātvā pārthivaṃ niṣkṛtirbhavet |
iti tairṣibhiḥ proktastathetyomiti tadvacaḥ

पार्थिवानां तथा पूजां गिरेः प्रक्रमणं तथा ।
करिष्यामि मुनिश्रेष्ठा आज्ञया श्रीमतामिह

pārthivānāṃ tathā pūjāṃ gireḥ prakramaṇaṃ tathā |
kariṣyāmi muniśreṣṭhā ājñayā śrīmatāmiha

इत्युक्त्वा सर्षिवर्यश्च कृत्वा प्रक्रमणं गिरेः ।
पूजयामास निर्माय पार्थिवान्मुनिसत्तमः

ityuktvā sarṣivaryaśca kṛtvā prakramaṇaṃ gireḥ |
pūjayāmāsa nirmāya pārthivānmunisattamaḥ

अहल्या च ततस्साध्वी तच्च सर्वं चकार सा ।
शिष्याश्च प्रतिशिष्याश्च चक्रुस्सेवां तयोस्तदा

ahalyā ca tatassādhvī tacca sarvaṃ cakāra sā |
śiṣyāśca pratiśiṣyāśca cakrussevāṃ tayostadā