अध्याय 20: भीम राक्षस का लोकों पर अत्याचार

अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भैमशंकरम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण सर्वाभीष्टं लभेन्नरः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi māhātmyaṃ bhaimaśaṃkaram |
yasya śravaṇamātreṇa sarvābhīṣṭaṃ labhennaraḥ

कामरूपाभिधे देशे शंकरो लोककाम्यया ।
अवतीर्णः स्वयं साक्षात्कल्याणसुखभाजनम्

kāmarūpābhidhe deśe śaṃkaro lokakāmyayā |
avatīrṇaḥ svayaṃ sākṣātkalyāṇasukhabhājanam

यदर्थमवतीर्णोसौ शंकरो लोकशंकरः ।
शृणुतादरतस्तच्च कथयामि मुनीश्वराः

yadarthamavatīrṇosau śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ |
śṛṇutādaratastacca kathayāmi munīśvarāḥ

भीमोनाम महोवीर्यो राक्षसोऽभूत्पुरा द्विजाः ।
दुःखदस्सर्वभूतानां धर्मध्वंसकरस्सदा

bhīmonāma mahovīryo rākṣaso'bhūtpurā dvijāḥ |
duḥkhadassarvabhūtānāṃ dharmadhvaṃsakarassadā

कुंभकर्णात्समुत्पन्नः कर्कट्यां सुमहाबलः ।
सह्ये च पर्वते सोऽपि मात्रा वासं चकार ह

kuṃbhakarṇātsamutpannaḥ karkaṭyāṃ sumahābalaḥ |
sahye ca parvate so'pi mātrā vāsaṃ cakāra ha

कुंभकर्णे च रामेण हते लोकभयंकरे ।
राक्षसी पुत्रसंयुक्ता सह्येऽतिष्ठत्स्वयं तदा

kuṃbhakarṇe ca rāmeṇa hate lokabhayaṃkare |
rākṣasī putrasaṃyuktā sahye'tiṣṭhatsvayaṃ tadā

स बाल एकदा भीमः कर्कटीं मातरं द्विजाः ।
पप्रच्छ च खलो लोकदुःखदो भीमविक्रमः

sa bāla ekadā bhīmaḥ karkaṭīṃ mātaraṃ dvijāḥ |
papraccha ca khalo lokaduḥkhado bhīmavikramaḥ

मातर्मे कः पिता कुत्र कथं वैकाकिनी स्थिता ।
ज्ञातुमिच्छामि तत्सर्वं यथार्थं त्वं वदाधुना

mātarme kaḥ pitā kutra kathaṃ vaikākinī sthitā |
jñātumicchāmi tatsarvaṃ yathārthaṃ tvaṃ vadādhunā

एवं पृष्टा तदा तेन पुत्रेण राक्षसी च सा ।
उवाच पुत्रं सा दुष्टा श्रूयतां कथयाम्यहम्

evaṃ pṛṣṭā tadā tena putreṇa rākṣasī ca sā |
uvāca putraṃ sā duṣṭā śrūyatāṃ kathayāmyaham

पिता ते कुम्भकर्णश्च रावणानुज एव च ।
रामेण मारितस्सोयं भ्रात्रा सह महाबलः

pitā te kumbhakarṇaśca rāvaṇānuja eva ca |
rāmeṇa māritassoyaṃ bhrātrā saha mahābalaḥ

अत्रागतः कदाचिद्वै कुम्भकर्णस्य राक्षसः ।
मद्भोगं कृतवांस्तात प्रसह्य बलवान्पुरा

atrāgataḥ kadācidvai kumbhakarṇasya rākṣasaḥ |
madbhogaṃ kṛtavāṃstāta prasahya balavānpurā

लंकां स गतवान्मां च त्यक्त्वात्रैव महाबलः ।
मया न दृष्ट्वा सा लंका ह्यत्रैव निवसाम्यहम्

laṃkāṃ sa gatavānmāṃ ca tyaktvātraiva mahābalaḥ |
mayā na dṛṣṭvā sā laṃkā hyatraiva nivasāmyaham

पिता मे कर्कटो नाम माता मे पुष्कसी मता ।
भर्ता मम विराधो हि रामेण निहतः पुरा

pitā me karkaṭo nāma mātā me puṣkasī matā |
bhartā mama virādho hi rāmeṇa nihataḥ purā

पित्रोः पार्श्वे स्थिता चाहं निहते स्वामिनि प्रिये ।
पितरौ मे मृतौ चात्र ऋषिणा भस्मसात्कृतौ

pitroḥ pārśve sthitā cāhaṃ nihate svāmini priye |
pitarau me mṛtau cātra ṛṣiṇā bhasmasātkṛtau

भक्षणार्थं गतौ तत्र कुद्धेन सुमहात्मना ।
सुतीक्ष्णेन सुतपसाऽगस्त्यशिष्येण वै तदा

bhakṣaṇārthaṃ gatau tatra kuddhena sumahātmanā |
sutīkṣṇena sutapasā'gastyaśiṣyeṇa vai tadā

साऽहमेकाकिनी जाता दुःखिता पर्वते पुरा ।
निवसामि स्म दुःखार्ता निरालंबा निराश्रया

sā'hamekākinī jātā duḥkhitā parvate purā |
nivasāmi sma duḥkhārtā nirālaṃbā nirāśrayā

एतस्मिन्समये ह्यत्र राक्षसो रावणानुजः ।
आगत्य कृतवान्संगं मां विहाय गतो हि सः

etasminsamaye hyatra rākṣaso rāvaṇānujaḥ |
āgatya kṛtavānsaṃgaṃ māṃ vihāya gato hi saḥ

ततस्त्वं च समुत्पन्नो महाबलपराक्रमः ।
अवलंब्य पुनस्त्वां च कालक्षेपं करोम्यहम्

tatastvaṃ ca samutpanno mahābalaparākramaḥ |
avalaṃbya punastvāṃ ca kālakṣepaṃ karomyaham

इति श्रुत्वा वचस्तस्या भीमो भीमपराक्रमः ।
कुद्धश्च चिंतयामास किं करोमि हरिं प्रति

iti śrutvā vacastasyā bhīmo bhīmaparākramaḥ |
kuddhaśca ciṃtayāmāsa kiṃ karomi hariṃ prati

पितानेन हतो मे हि तथा मातामहो ह्यपि ।
विराधश्च हतोऽनेन दुःखं बहुतरं कृतम्

pitānena hato me hi tathā mātāmaho hyapi |
virādhaśca hato'nena duḥkhaṃ bahutaraṃ kṛtam

तत्पुत्रोहं भवेयं चेद्धरिं तं पीडयाम्यहम् ।
इति कृत्वा मतिं भीमस्तपस्तप्तुं महद्ययौ

tatputrohaṃ bhaveyaṃ ceddhariṃ taṃ pīḍayāmyaham |
iti kṛtvā matiṃ bhīmastapastaptuṃ mahadyayau

ब्रह्माणां च समुद्दिश्य वर्षाणां च सहस्रकम् ।
मनसा ध्यानमाश्रित्य तपश्चक्रे महत्तदा

brahmāṇāṃ ca samuddiśya varṣāṇāṃ ca sahasrakam |
manasā dhyānamāśritya tapaścakre mahattadā

ऊर्ध्वबाहुश्चैकपादस्सूर्य्ये दृष्टिं दधत्पुरा ।
संस्थितस्स बभूवाथ भीमो राक्षसपुत्रकः

ūrdhvabāhuścaikapādassūryye dṛṣṭiṃ dadhatpurā |
saṃsthitassa babhūvātha bhīmo rākṣasaputrakaḥ

शिरसस्तस्य संजातं तेजः परमदारुणम् ।
तेन दग्धास्तदा देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः

śirasastasya saṃjātaṃ tejaḥ paramadāruṇam |
tena dagdhāstadā devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

प्रणम्य वेधसं भक्त्या तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः ।
दुःखं निवेदयांचकुर्ब्रह्मणे ते सवासवाः

praṇamya vedhasaṃ bhaktyā tuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ |
duḥkhaṃ nivedayāṃcakurbrahmaṇe te savāsavāḥ

ब्रह्मन्वै रक्षसस्तेजो लोकान्पीडितुमुद्यतम् ।
यत्प्रार्थ्यते च दुष्टेन तत्त्वं देहि वरं विधे

brahmanvai rakṣasastejo lokānpīḍitumudyatam |
yatprārthyate ca duṣṭena tattvaṃ dehi varaṃ vidhe

नोचेदद्य वयं दग्धास्तीव्रतत्तेजसा पुनः ।
यास्यामस्संक्षयं सर्वे तस्मात्तं देहि प्रार्थितम्

nocedadya vayaṃ dagdhāstīvratattejasā punaḥ |
yāsyāmassaṃkṣayaṃ sarve tasmāttaṃ dehi prārthitam

इति तेषां वचश्श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
जगाम च वरं दातुं वचनं चेदमब्रवीत्

iti teṣāṃ vacaśśrutvā brahmā lokapitāmahaḥ |
jagāma ca varaṃ dātuṃ vacanaṃ cedamabravīt

प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते ।
इति श्रुत्वा विधेर्वाक्यमब्रवीद्राक्षसो हि सः

prasanno'smi varaṃ brūhi yatte manasi vartate |
iti śrutvā vidhervākyamabravīdrākṣaso hi saḥ

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वर स्त्वया ।
अतुलं च बलं मेऽद्य देहि त्वं कमलासन

yadi prasanno deveśa yadi deyo vara stvayā |
atulaṃ ca balaṃ me'dya dehi tvaṃ kamalāsana

इत्युक्त्वा तु नमश्चक्रे ब्रह्मणे स हि राक्षसः ।
ब्रह्मा चापि तदा तस्मै वरं दत्त्वा गृहं ययौ

ityuktvā tu namaścakre brahmaṇe sa hi rākṣasaḥ |
brahmā cāpi tadā tasmai varaṃ dattvā gṛhaṃ yayau

राक्षसो गृहमागत्य ब्रह्माप्तातिबलस्तदा ।
मातरं प्रणिपत्याशु स भीमः प्राह गर्ववान्

rākṣaso gṛhamāgatya brahmāptātibalastadā |
mātaraṃ praṇipatyāśu sa bhīmaḥ prāha garvavān

पश्य मातर्बलं मेऽद्य करोमि प्रलयं महत् ।
देवानां शक्रमुख्यानां हरेर्वै तत्सहायिनः

paśya mātarbalaṃ me'dya karomi pralayaṃ mahat |
devānāṃ śakramukhyānāṃ harervai tatsahāyinaḥ

इत्युक्त्वा प्रथमं भीमो जिग्ये देवान्सवासवान् ।
स्थानान्निस्सारयामास स्वात्स्वात्तान्भीमविक्रमः

ityuktvā prathamaṃ bhīmo jigye devānsavāsavān |
sthānānnissārayāmāsa svātsvāttānbhīmavikramaḥ

ततो जिग्ये हरिं युद्धे प्रार्थितं निर्जरैरपि ।
ततो जेतुं रसां दैत्यः प्रारंभं कृतवान्मुदा

tato jigye hariṃ yuddhe prārthitaṃ nirjarairapi |
tato jetuṃ rasāṃ daityaḥ prāraṃbhaṃ kṛtavānmudā

पुरा सुदक्षिणां तत्र कामरूपेश्वरं प्रभुम् ।
जेतुं गतस्ततस्तेन युद्धमासीद्भयंकरम्

purā sudakṣiṇāṃ tatra kāmarūpeśvaraṃ prabhum |
jetuṃ gatastatastena yuddhamāsīdbhayaṃkaram

भीमोऽथ तं महाराजं प्रभावाद्ब्रह्मणोऽसुरः ।
जिग्ये वरप्रभावेण महावीरं शिवाश्रयम्

bhīmo'tha taṃ mahārājaṃ prabhāvādbrahmaṇo'suraḥ |
jigye varaprabhāveṇa mahāvīraṃ śivāśrayam

स हि जित्वा ततस्तं च कामरूपेश्वरं प्रभुम् ।
बबंध ताडयामास भीमो भीमपराक्रमः

sa hi jitvā tatastaṃ ca kāmarūpeśvaraṃ prabhum |
babaṃdha tāḍayāmāsa bhīmo bhīmaparākramaḥ

गृहीतं तस्य सर्वस्वं राज्यं सोपस्करं द्विजाः ।
तेन भीमेन दुष्टेन शिवदासस्य भूपतेः

gṛhītaṃ tasya sarvasvaṃ rājyaṃ sopaskaraṃ dvijāḥ |
tena bhīmena duṣṭena śivadāsasya bhūpateḥ

राजा चापि सुधर्मिष्ठः प्रियधर्मो हरप्रियः ।
गृहीतो निगडैस्तेन ह्येकांते स्थापितश्च सः

rājā cāpi sudharmiṣṭhaḥ priyadharmo harapriyaḥ |
gṛhīto nigaḍaistena hyekāṃte sthāpitaśca saḥ

तत्र तेन तदा कृत्वा पार्थिवीं मूर्तिमुत्तमाम् ।
भजनं च शिवस्यैव प्रारब्धी प्रियकाम्यया

tatra tena tadā kṛtvā pārthivīṃ mūrtimuttamām |
bhajanaṃ ca śivasyaiva prārabdhī priyakāmyayā

गंगायास्तवनं तेन बहुधा च तदा कृतम् ।
मानसं स्नानकर्मादि कृत्वा शंकरपूजनम्

gaṃgāyāstavanaṃ tena bahudhā ca tadā kṛtam |
mānasaṃ snānakarmādi kṛtvā śaṃkarapūjanam

पार्थिवेन विधानेन चकार नृपसत्तमः ।
तद्ध्यानं च यथा स्याद्वै कृत्वा च विधिपूर्वकम्

pārthivena vidhānena cakāra nṛpasattamaḥ |
taddhyānaṃ ca yathā syādvai kṛtvā ca vidhipūrvakam

प्रणिपातैस्तथा स्तोत्रैर्मुद्रासन पुरस्सरम् ।
कृत्वा हि सकलं तच्च स भेजे शंकरं मुदा

praṇipātaistathā stotrairmudrāsana purassaram |
kṛtvā hi sakalaṃ tacca sa bheje śaṃkaraṃ mudā

पंचाक्षरमयीं विद्यां जजाप प्रणवान्विताम् ।
नान्यत्कार्यं स वै कर्तुं लब्धवानन्तरं तदा

paṃcākṣaramayīṃ vidyāṃ jajāpa praṇavānvitām |
nānyatkāryaṃ sa vai kartuṃ labdhavānantaraṃ tadā

तत्पत्नी च तदा साध्वी दक्षिणा नाम विश्रुता ।
निधानं पार्थिवं प्रीत्या चकार नृपवल्लभा

tatpatnī ca tadā sādhvī dakṣiṇā nāma viśrutā |
nidhānaṃ pārthivaṃ prītyā cakāra nṛpavallabhā

दंपती त्वेकभावेन शंकरं भक्तशंकरम् ।
भेजाते तत्र तौ नित्यं शिवाराधनतत्परौ

daṃpatī tvekabhāvena śaṃkaraṃ bhaktaśaṃkaram |
bhejāte tatra tau nityaṃ śivārādhanatatparau

राक्षसो यज्ञकर्मादि वरदर्प विमोहितः ।
लोपयामास तत्सर्वं मह्यं वै दीयतामिति

rākṣaso yajñakarmādi varadarpa vimohitaḥ |
lopayāmāsa tatsarvaṃ mahyaṃ vai dīyatāmiti

बहुसैन्यसमायुक्तो राक्षसानां दुरात्मनाम ।
चकार वसुधां सर्वां स्ववशे चर्षिसत्तमाः

bahusainyasamāyukto rākṣasānāṃ durātmanāma |
cakāra vasudhāṃ sarvāṃ svavaśe carṣisattamāḥ

वेदधर्मं शास्त्रधर्मं स्मृतिधर्मं पुराणजम् ।
लोपयित्वा च तत्सर्वं बुभुजे स्वयमूर्जितः

vedadharmaṃ śāstradharmaṃ smṛtidharmaṃ purāṇajam |
lopayitvā ca tatsarvaṃ bubhuje svayamūrjitaḥ

देवाश्च पीडितास्तेन सशक्रा ऋषयस्तथा ।
अत्यन्तं दुःखमापन्ना लोकान्निस्सारिता द्विजाः

devāśca pīḍitāstena saśakrā ṛṣayastathā |
atyantaṃ duḥkhamāpannā lokānnissāritā dvijāḥ

ते ततो विकलास्सर्वे सवासवसुरर्षयः ।
ब्रह्मविष्णू पुरोधाय शंकरं शरणं ययुः

te tato vikalāssarve savāsavasurarṣayaḥ |
brahmaviṣṇū purodhāya śaṃkaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ

स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकैश्च शंकरं लोक शंकरम् ।
प्रसन्नं कृतवंतस्ते महाकोश्यास्तटे शुभे

stutvā stotrairanekaiśca śaṃkaraṃ loka śaṃkaram |
prasannaṃ kṛtavaṃtaste mahākośyāstaṭe śubhe

कृत्वा च पार्थिवीं मूर्तिं पूजयित्वा विधानतः ।
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्नमस्कारादिभिः क्रमात्

kṛtvā ca pārthivīṃ mūrtiṃ pūjayitvā vidhānataḥ |
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotrairnamaskārādibhiḥ kramāt

एवं स्तुतस्तदा शंभुर्देवानां स्तवनादिभिः ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा तान्सुरानिदमब्रवीत्

evaṃ stutastadā śaṃbhurdevānāṃ stavanādibhiḥ |
suprasannataro bhūtvā tānsurānidamabravīt

हे हरे हे विधे देवा ऋषयश्चाखिला अहम् ।
प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूत किं कार्यं करवाणि वः

he hare he vidhe devā ṛṣayaścākhilā aham |
prasannosmi varaṃ brūta kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ

इत्युक्ते च तदा तेन शिवेन वचने द्विजाः ।
सुप्रणम्य करौ बद्ध्वा देवः ऊचुश्शिवं तदा

ityukte ca tadā tena śivena vacane dvijāḥ |
supraṇamya karau baddhvā devaḥ ūcuśśivaṃ tadā

सर्वं जानासि देवेश सर्वेषां मनसि स्थितम् ।
अन्तर्यामी च सर्वस्य नाज्ञातं विद्यते तव

sarvaṃ jānāsi deveśa sarveṣāṃ manasi sthitam |
antaryāmī ca sarvasya nājñātaṃ vidyate tava

तथापि श्रूयतां नाथ स्वदुःखं ब्रूमहे वयम् ।
त्वदाज्ञया महादेव कृपादृष्ट्या विलोकय

tathāpi śrūyatāṃ nātha svaduḥkhaṃ brūmahe vayam |
tvadājñayā mahādeva kṛpādṛṣṭyā vilokaya

राक्षसः कर्कटीपुत्रः कुंभकर्णोद्भवो बली ।
पीडयत्यनिशं देवान्ब्रह्मदत्तवरोर्जितः

rākṣasaḥ karkaṭīputraḥ kuṃbhakarṇodbhavo balī |
pīḍayatyaniśaṃ devānbrahmadattavarorjitaḥ

तमिमं जहि भीमाह्वं राक्षसं दुःखदायकम् ।
कृपां कुरु महेशान विलंबं न कुरु प्रभो

tamimaṃ jahi bhīmāhvaṃ rākṣasaṃ duḥkhadāyakam |
kṛpāṃ kuru maheśāna vilaṃbaṃ na kuru prabho

इत्युक्तस्तु सुरैस्सर्वैश्शंभुवें भक्तवत्सलः ।
वधं तस्य करिष्यामीत्युक्त्वा देवांस्ततोऽब्रवीत्

ityuktastu suraissarvaiśśaṃbhuveṃ bhaktavatsalaḥ |
vadhaṃ tasya kariṣyāmītyuktvā devāṃstato'bravīt

कामरूपेश्वरो राजा मदीयो भक्त उत्तमः ।
तस्मै ब्रूतेति वै देवाः कार्य्यं शीघ्रं भविष्यति

kāmarūpeśvaro rājā madīyo bhakta uttamaḥ |
tasmai brūteti vai devāḥ kāryyaṃ śīghraṃ bhaviṣyati

सुदक्षिण महाराज काम रूपेश्वर प्रभो ।
मद्भक्तस्त्वं विशेषेण कुरु मद्भजनं रतेः

sudakṣiṇa mahārāja kāma rūpeśvara prabho |
madbhaktastvaṃ viśeṣeṇa kuru madbhajanaṃ rateḥ

दैत्यं भीमाह्वयं दुष्टं ब्रह्मप्राप्तवरोर्जितम् ।
हनिष्यामि न संदेहस्त्वत्तिरस्कारकारिणम्

daityaṃ bhīmāhvayaṃ duṣṭaṃ brahmaprāptavarorjitam |
haniṣyāmi na saṃdehastvattiraskārakāriṇam

अथ ते निर्जरास्सर्वे तत्र गत्वा मुदान्विताः ।
तस्मै महानृपायोचुर्यदुक्तं शंभुना च तत्

atha te nirjarāssarve tatra gatvā mudānvitāḥ |
tasmai mahānṛpāyocuryaduktaṃ śaṃbhunā ca tat

तमित्युक्त्वा च वै देवा आनंदं परमं गताः ।
महर्षयश्च ते सर्वे ययुश्शीप्रं निजाश्रमान्

tamityuktvā ca vai devā ānaṃdaṃ paramaṃ gatāḥ |
maharṣayaśca te sarve yayuśśīpraṃ nijāśramān