अध्याय 21: भक्त की रक्षा को प्रकट भीमशंकर

शिवोऽपि च गणैस्सार्द्धं जगाम हितकाम्यया ।
स्वभक्तनिकटं गुप्तस्तस्थौ रक्षार्थमादरात्

śivo'pi ca gaṇaissārddhaṃ jagāma hitakāmyayā |
svabhaktanikaṭaṃ guptastasthau rakṣārthamādarāt

एतस्मिन्नन्तरे तत्र कामरूपेश्वरेण च ।
अत्यंतं ध्यानमारब्धं पार्थिवस्य पुरस्तदा

etasminnantare tatra kāmarūpeśvareṇa ca |
atyaṃtaṃ dhyānamārabdhaṃ pārthivasya purastadā

केनचित्तत्र गत्वा च राक्षसाय निवेदितम् ।
राजा किंचित्करोत्येवं त्वदर्थं ह्याभिचारिकम्

kenacittatra gatvā ca rākṣasāya niveditam |
rājā kiṃcitkarotyevaṃ tvadarthaṃ hyābhicārikam

राक्षसस्स च तच्छुत्वा क्रुद्धस्तद्धननेच्छया ।
गृहीत्वा करवालं च जगाम नृपतिं प्रति

rākṣasassa ca tacchutvā kruddhastaddhananecchayā |
gṛhītvā karavālaṃ ca jagāma nṛpatiṃ prati

तद्दृष्ट्वा राक्षसस्तत्र पार्थिवादि स्थितं च यत् ।
तदर्थं तत्स्वरूपं च दृष्ट्वा किंचित्करोत्यसौ

taddṛṣṭvā rākṣasastatra pārthivādi sthitaṃ ca yat |
tadarthaṃ tatsvarūpaṃ ca dṛṣṭvā kiṃcitkarotyasau

अत एनं बलादद्य हन्मि सोपस्करं नृपम् ।
विचार्येति महाक्रुद्धो राक्षसः प्राह तं नृपम्

ata enaṃ balādadya hanmi sopaskaraṃ nṛpam |
vicāryeti mahākruddho rākṣasaḥ prāha taṃ nṛpam

रेरे पार्थिव दुष्टात्मन्क्रियते किं त्वयाधुना ।
सत्यं वद न हन्यां त्वामन्यथा हन्मि निश्चितम्

rere pārthiva duṣṭātmankriyate kiṃ tvayādhunā |
satyaṃ vada na hanyāṃ tvāmanyathā hanmi niścitam

इति श्रुत्वा वचस्तस्य कामरूपेश्वरश्च सः ।
मनसीति चिचिन्ताशु शिवविश्वासपूरितः

iti śrutvā vacastasya kāmarūpeśvaraśca saḥ |
manasīti cicintāśu śivaviśvāsapūritaḥ

भविष्यं यद्भवत्येव नास्ति तस्य निवर्तकः ।
प्रारब्धाधीनमेवात्र प्रारब्धस्स शिवः स्मृतः

bhaviṣyaṃ yadbhavatyeva nāsti tasya nivartakaḥ |
prārabdhādhīnamevātra prārabdhassa śivaḥ smṛtaḥ

कृपालुश्शंकरश्चात्र पार्थिवे वर्तते ध्रुवम् ।
मदर्थं न करोतीह कुतः कोयं च राक्षसः

kṛpāluśśaṃkaraścātra pārthive vartate dhruvam |
madarthaṃ na karotīha kutaḥ koyaṃ ca rākṣasaḥ

स्वानुरूपां प्रतिज्ञां स सत्यं चैव करिष्यति ।
सत्यप्रतिज्ञो भगवाञ्छिवश्चेति श्रुतौ श्रुतः

svānurūpāṃ pratijñāṃ sa satyaṃ caiva kariṣyati |
satyapratijño bhagavāñchivaśceti śrutau śrutaḥ

मम भक्तं यदा कश्चित्पीडयत्यतिदारुणः ।
तदाहं तस्य रक्षार्थं दुष्टं हन्मि न संशयः

mama bhaktaṃ yadā kaścitpīḍayatyatidāruṇaḥ |
tadāhaṃ tasya rakṣārthaṃ duṣṭaṃ hanmi na saṃśayaḥ

एवं धैर्य्यं समालंब्य ध्यात्वा देवं च शंकरम् ।
प्रार्थयामास सद्भक्त्या मनसैव रसेश्वरः

evaṃ dhairyyaṃ samālaṃbya dhyātvā devaṃ ca śaṃkaram |
prārthayāmāsa sadbhaktyā manasaiva raseśvaraḥ

त्वदीयोऽस्मि महाराज यथेच्छसि तथा कुरु ।
सत्यं च वचनं ह्यत्र ब्रवीमि कुरु मे हितम्

tvadīyo'smi mahārāja yathecchasi tathā kuru |
satyaṃ ca vacanaṃ hyatra bravīmi kuru me hitam

एवं मनसि स ध्यात्वा सत्यपाशेन मंत्रितः ।
प्राह सत्यं वचो राजा राक्षसं चावमानयन्

evaṃ manasi sa dhyātvā satyapāśena maṃtritaḥ |
prāha satyaṃ vaco rājā rākṣasaṃ cāvamānayan

भजामि शंकरं देवं स्वभक्तपरिपालकम् ।
चराचराणां सर्वेषामीश्वरं निर्विकारकम्

bhajāmi śaṃkaraṃ devaṃ svabhaktaparipālakam |
carācarāṇāṃ sarveṣāmīśvaraṃ nirvikārakam

इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वरस्य सः ।
क्रोधेन प्रचलद्गात्रो भीमो वचनमब्रवीत्

iti tasya vacaḥ śrutvā kāmarūpeśvarasya saḥ |
krodhena pracaladgātro bhīmo vacanamabravīt

शंकरस्ते मया ज्ञातः किं करिष्यति वै मम ।
यो मे पितृव्यकेनैव स्थापितः किंकरो यथा

śaṃkaraste mayā jñātaḥ kiṃ kariṣyati vai mama |
yo me pitṛvyakenaiva sthāpitaḥ kiṃkaro yathā

तद्बलं हि समाश्रित्य विजेतुं त्वं समीहसे ।
तर्हि त्वया जितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा

tadbalaṃ hi samāśritya vijetuṃ tvaṃ samīhase |
tarhi tvayā jitaṃ sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā

यावन्मया न दृष्टो हि शंकरस्त्वत्प्रपालकः ।
तावत्त्वं स्वामिनं मत्वा सेवसे नान्यथा क्वचित्

yāvanmayā na dṛṣṭo hi śaṃkarastvatprapālakaḥ |
tāvattvaṃ svāminaṃ matvā sevase nānyathā kvacit

मया दृष्टे च तत्सर्वं स्फुटं स्यात्सर्वथा नृप ।
तस्मात्त्वं वै शिवस्येदं रूपं दूरतरं कुरु

mayā dṛṣṭe ca tatsarvaṃ sphuṭaṃ syātsarvathā nṛpa |
tasmāttvaṃ vai śivasyedaṃ rūpaṃ dūrataraṃ kuru

अन्यथा हि भयं तेऽद्य भविष्यति न संशयः ।
स्वामिनस्ते करं तीक्ष्णं दास्येऽहं भीमविक्रमः

anyathā hi bhayaṃ te'dya bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
svāminaste karaṃ tīkṣṇaṃ dāsye'haṃ bhīmavikramaḥ

इति तद्वचनं श्रुत्वा कामरूपेश्वरो नृपः ।
दृढं शंकरविश्वासो द्रुतं वाक्यमुवाच तम्

iti tadvacanaṃ śrutvā kāmarūpeśvaro nṛpaḥ |
dṛḍhaṃ śaṃkaraviśvāso drutaṃ vākyamuvāca tam

अहं च पामरो दुष्टो न मोक्ष्ये शंकरं पुनः ।
सर्वोत्कृष्टश्च मे स्वामी न मां मुंचति कर्हिचित्

ahaṃ ca pāmaro duṣṭo na mokṣye śaṃkaraṃ punaḥ |
sarvotkṛṣṭaśca me svāmī na māṃ muṃcati karhicit

एवं वचस्तदा श्रुत्वा तस्य राज्ञश्शिवात्मनः ।
तं प्रहस्य द्रुतं भीमो भूपतिं राक्षसोऽब्रवीत्

evaṃ vacastadā śrutvā tasya rājñaśśivātmanaḥ |
taṃ prahasya drutaṃ bhīmo bhūpatiṃ rākṣaso'bravīt

मत्तो भिक्षयते नित्यं स किं जानाति स्वाकृतिम् ।
योगिनां का च निष्ठा वै भक्तानां प्रतिपालने

matto bhikṣayate nityaṃ sa kiṃ jānāti svākṛtim |
yogināṃ kā ca niṣṭhā vai bhaktānāṃ pratipālane

इति कृत्वा मतिं त्वं च दूरतो भव सर्वथा ।
अहं च तव स स्वामी युद्धं वै करवावहे

iti kṛtvā matiṃ tvaṃ ca dūrato bhava sarvathā |
ahaṃ ca tava sa svāmī yuddhaṃ vai karavāvahe

इत्युक्तस्य नृपश्रेष्ठश्शंभुभक्तो दृढव्रतः ।
प्रत्युवाचाभयो भीमं दुःखदं जगतां सदा

ityuktasya nṛpaśreṣṭhaśśaṃbhubhakto dṛḍhavrataḥ |
pratyuvācābhayo bhīmaṃ duḥkhadaṃ jagatāṃ sadā

शृणु राक्षस दुष्टात्मन्मया कर्तुं न शक्यते ।
त्वया विक्रियते तर्हि कुतस्त्वं शक्तिमानसि

śṛṇu rākṣasa duṣṭātmanmayā kartuṃ na śakyate |
tvayā vikriyate tarhi kutastvaṃ śaktimānasi

इत्युक्तस्सैन्यमादाय राजानं परिभर्त्स्य तम् ।
करालं करवालं च पार्थिवे प्राक्षिपत्तदा

ityuktassainyamādāya rājānaṃ paribhartsya tam |
karālaṃ karavālaṃ ca pārthive prākṣipattadā

पश्य त्वं स्वामिनोऽद्यैव बलं भक्तसुखावहम् ।
इत्युवाच विहस्यैव राक्षसैस्स महाबलः

paśya tvaṃ svāmino'dyaiva balaṃ bhaktasukhāvaham |
ityuvāca vihasyaiva rākṣasaissa mahābalaḥ

करवालः पार्थिवं च यावत्स्पृशति नो द्विजाः ।
यावच्च पार्थिवात्तस्मादाविरासीत्स्वयं हरः

karavālaḥ pārthivaṃ ca yāvatspṛśati no dvijāḥ |
yāvacca pārthivāttasmādāvirāsītsvayaṃ haraḥ

पश्य भीमेश्वरोहं च रक्षार्थं प्रकटोऽभवम् ।
मम पूर्वव्रतं ह्येतद्रक्ष्यो भक्तो मया सदा

paśya bhīmeśvarohaṃ ca rakṣārthaṃ prakaṭo'bhavam |
mama pūrvavrataṃ hyetadrakṣyo bhakto mayā sadā

एतस्मात्पश्य मे शीघ्रं बलं भक्तसुखावहम् ।
इत्युक्त्वा स पिनाकेन करवालो द्विधा कृतः

etasmātpaśya me śīghraṃ balaṃ bhaktasukhāvaham |
ityuktvā sa pinākena karavālo dvidhā kṛtaḥ

पुनश्चैव त्रिशूलं स्वं चिक्षिपे तेन रक्षसा ।
तच्छूलं शतधा नीतमपि दुष्टस्य शंभुना

punaścaiva triśūlaṃ svaṃ cikṣipe tena rakṣasā |
tacchūlaṃ śatadhā nītamapi duṣṭasya śaṃbhunā

पुनश्शक्तिश्च निःक्षिप्ता तेन शंभूपरि द्विजाः ।
शंभुना सापि बाणैस्स्वैर्लक्षधा च कृता द्रुतम्

punaśśaktiśca niḥkṣiptā tena śaṃbhūpari dvijāḥ |
śaṃbhunā sāpi bāṇaissvairlakṣadhā ca kṛtā drutam

पट्टिशश्च ततस्तेन निःक्षिप्तो हि शिवोपरि ।
शिवेन स त्रिशूलेन तिलशश्च कृतं क्षणात्

paṭṭiśaśca tatastena niḥkṣipto hi śivopari |
śivena sa triśūlena tilaśaśca kṛtaṃ kṣaṇāt

ततश्शिवगणानां च राक्षसानां परस्परम् ।
युद्धमासीत्तदा घोरं पश्यतां दुःखकावहम्

tataśśivagaṇānāṃ ca rākṣasānāṃ parasparam |
yuddhamāsīttadā ghoraṃ paśyatāṃ duḥkhakāvaham

ततश्च पृथिवी सर्वा व्याकुला चाभवत्क्षणात् ।
समुद्राश्च तदा सर्वे चुक्षुभुस्समहीधराः

tataśca pṛthivī sarvā vyākulā cābhavatkṣaṇāt |
samudrāśca tadā sarve cukṣubhussamahīdharāḥ

देवाश्च ऋषयस्सर्वे बभूवुर्विकला अति ।
ऊचुः परस्परं चेति व्यर्थं वै प्रार्थितश्शिवः

devāśca ṛṣayassarve babhūvurvikalā ati |
ūcuḥ parasparaṃ ceti vyarthaṃ vai prārthitaśśivaḥ

नारदश्च समागत्य शंकरं दुःखदाहकम् ।
प्रार्थयामास तत्रैव सांजलिर्नतमस्तकः

nāradaśca samāgatya śaṃkaraṃ duḥkhadāhakam |
prārthayāmāsa tatraiva sāṃjalirnatamastakaḥ

क्षम्यतां क्षम्यतां नाथ त्वया विभ्रमकारक ।
तृणेकश्च कुठारो वै हन्यतां शीघ्रमेव हि

kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ nātha tvayā vibhramakāraka |
tṛṇekaśca kuṭhāro vai hanyatāṃ śīghrameva hi

इति संप्रार्थितश्शंभुः सर्वान्रक्षोगणान्प्रभुः ।
हुंकारेणैव चास्त्रेण भस्मसात्कृतवांस्तदा

iti saṃprārthitaśśaṃbhuḥ sarvānrakṣogaṇānprabhuḥ |
huṃkāreṇaiva cāstreṇa bhasmasātkṛtavāṃstadā

सर्वे ते राक्षसा दग्धाः शंकरेण क्षणं मुने ।
बभूवुस्तत्र सर्वेषां देवानां पश्यताद्भुतम्

sarve te rākṣasā dagdhāḥ śaṃkareṇa kṣaṇaṃ mune |
babhūvustatra sarveṣāṃ devānāṃ paśyatādbhutam

दावानलगतो वह्निर्यथा च वनमादहेत् ।
तथा शिवेन क्रुद्धेन राक्षसानां बलं क्षणात्

dāvānalagato vahniryathā ca vanamādahet |
tathā śivena kruddhena rākṣasānāṃ balaṃ kṣaṇāt

भीमस्यैव च किं भस्म न ज्ञातं केनचित्तदा ।
परिवारयुतो दग्धो नाम न श्रूयते क्वचित्

bhīmasyaiva ca kiṃ bhasma na jñātaṃ kenacittadā |
parivārayuto dagdho nāma na śrūyate kvacit

ततश्शिवस्य कृपया शांतिं प्राप्ता मुनीश्वराः ।
देवास्सर्वे च शक्राद्यास्स्वास्थ्यं प्रापाखिलं जगत्

tataśśivasya kṛpayā śāṃtiṃ prāptā munīśvarāḥ |
devāssarve ca śakrādyāssvāsthyaṃ prāpākhilaṃ jagat

क्रोधज्वाला महेशस्य निस्ससार वनाद्वनम् ।
राक्षसानां च तद्भस्म सर्वं व्याप्तं वनेऽखिलम्

krodhajvālā maheśasya nissasāra vanādvanam |
rākṣasānāṃ ca tadbhasma sarvaṃ vyāptaṃ vane'khilam

ततश्चौषधयो जाता नानाकार्यकरास्तथा ।
रूपान्तरं ततो नॄणां भवेद्वेषांतरं तथा

tataścauṣadhayo jātā nānākāryakarāstathā |
rūpāntaraṃ tato nṝṇāṃ bhavedveṣāṃtaraṃ tathā

भूतप्रेतपिशाचादि दूरतश्च ततो व्रजेत् ।
तन्न कार्यं च यच्चैव ततो न भवति द्विजाः

bhūtapretapiśācādi dūrataśca tato vrajet |
tanna kāryaṃ ca yaccaiva tato na bhavati dvijāḥ

ततः प्रार्थितश्शम्भुर्मुनिभिश्च विशेषतः ।
स्थातव्यं स्वामिना ह्यत्र लोकानां सुखहेतवे

tataḥ prārthitaśśambhurmunibhiśca viśeṣataḥ |
sthātavyaṃ svāminā hyatra lokānāṃ sukhahetave

अयं वै कुत्सितो देश अयोध्यालोकदुःखदः ।
भवंतं च तदा दृष्ट्वा कल्याणं संभविष्यति

ayaṃ vai kutsito deśa ayodhyālokaduḥkhadaḥ |
bhavaṃtaṃ ca tadā dṛṣṭvā kalyāṇaṃ saṃbhaviṣyati

भीमशंकरनामा त्वं भविता सर्वसाधकः ।
एतल्लिंगं सदा पूज्यं सर्वापद्विनिवारकम्

bhīmaśaṃkaranāmā tvaṃ bhavitā sarvasādhakaḥ |
etalliṃgaṃ sadā pūjyaṃ sarvāpadvinivārakam

इत्येवं प्रार्थितश्शम्भुर्लोकानां हितकारकः ।
तत्रैवास्थितवान्प्रीत्या स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः

ityevaṃ prārthitaśśambhurlokānāṃ hitakārakaḥ |
tatraivāsthitavānprītyā svatantro bhaktavatsalaḥ