अध्याय 14: सोमनाथ, प्रथम ज्योतिर्लिंग

ज्योतिषां चैव लिंगानां माहात्म्यं कथयाधुना ।
उत्पत्तिं च तथा तेषां ब्रूहि सर्वं यथाश्रुतम्

jyotiṣāṃ caiva liṃgānāṃ māhātmyaṃ kathayādhunā |
utpattiṃ ca tathā teṣāṃ brūhi sarvaṃ yathāśrutam

शृण्वन्तु विप्रा वक्ष्यामि तन्माहात्म्यं जनिं तथा ।
संक्षेपतो यथाबुद्धि सद्गुरोश्च मया श्रुतम्

śṛṇvantu viprā vakṣyāmi tanmāhātmyaṃ janiṃ tathā |
saṃkṣepato yathābuddhi sadgurośca mayā śrutam

एतेषां चैव माहात्म्यं वक्तुं वर्षशतैरपि ।
शक्यते न मुनिश्रेष्ठास्तथापि कथयामि वः

eteṣāṃ caiva māhātmyaṃ vaktuṃ varṣaśatairapi |
śakyate na muniśreṣṭhāstathāpi kathayāmi vaḥ

सोमनाथश्च तेषां वै प्रथमः परिकीर्तितः ।
तन्माहात्म्यं शृणु मुने प्रथमं सावधानतः

somanāthaśca teṣāṃ vai prathamaḥ parikīrtitaḥ |
tanmāhātmyaṃ śṛṇu mune prathamaṃ sāvadhānataḥ

सप्तविंशन्मिताः कन्या दक्षेण च महात्मना ।
तेन चन्द्रमसे दत्ता अश्विन्याद्या मुनीश्वराः

saptaviṃśanmitāḥ kanyā dakṣeṇa ca mahātmanā |
tena candramase dattā aśvinyādyā munīśvarāḥ

चन्द्रं च स्वामिनं प्राप्य शोभमाना विशेषतः ।
चन्द्रोऽपि चैव ताः प्राप्य शोभते स्म निरन्तरम्

candraṃ ca svāminaṃ prāpya śobhamānā viśeṣataḥ |
candro'pi caiva tāḥ prāpya śobhate sma nirantaram

हेम्ना चैव मणिर्भाति मणिना हेम चैव हि ।
एवं च समये तस्य यज्जातं श्रूयतामिति

hemnā caiva maṇirbhāti maṇinā hema caiva hi |
evaṃ ca samaye tasya yajjātaṃ śrūyatāmiti

सर्वास्वपि च पत्नीषु रोहिणीनाम या स्मृता ।
यथैका सा प्रिया चासीत्तथान्या न कदाचन

sarvāsvapi ca patnīṣu rohiṇīnāma yā smṛtā |
yathaikā sā priyā cāsīttathānyā na kadācana

अन्याश्च दुःखमापन्नाः पितरं शरणं ययुः ।
गत्वा तस्मै च यद्दुःखं तथा ताभिर्निवेदितम्

anyāśca duḥkhamāpannāḥ pitaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
gatvā tasmai ca yadduḥkhaṃ tathā tābhirniveditam

दक्षस्स च तथा श्रुत्वा दुःखं च प्राप्तावांस्तदा ।
समागत्य द्विजाश्चन्द्रं शान्त्यावोचद्वचस्तदा

dakṣassa ca tathā śrutvā duḥkhaṃ ca prāptāvāṃstadā |
samāgatya dvijāścandraṃ śāntyāvocadvacastadā

विमले च कुले त्वं हि समुत्पन्नः कलानिधे ।
आश्रितेषु च सर्वेषु न्यूनाधिक्यं कथं तव

vimale ca kule tvaṃ hi samutpannaḥ kalānidhe |
āśriteṣu ca sarveṣu nyūnādhikyaṃ kathaṃ tava

कृतं चेत्तकृतं तच्च न कर्तव्यं त्वया पुनः ।
वर्तनं विषमत्वेन नरकप्रदमीरितम्

kṛtaṃ cettakṛtaṃ tacca na kartavyaṃ tvayā punaḥ |
vartanaṃ viṣamatvena narakapradamīritam

दक्षश्चैव च संप्रार्थ्य चन्द्रं जामातरं स्वयम् ।
जगाम मन्दिरं स्वं वै निश्चयं परमं गतः

dakṣaścaiva ca saṃprārthya candraṃ jāmātaraṃ svayam |
jagāma mandiraṃ svaṃ vai niścayaṃ paramaṃ gataḥ

चंद्रोऽपि वचनं तस्य न चकार विमोहितः ।
शिवमायाप्रभावेण यया संमोहितं जगत्

caṃdro'pi vacanaṃ tasya na cakāra vimohitaḥ |
śivamāyāprabhāveṇa yayā saṃmohitaṃ jagat

शुभं भावि यदा यस्य शुभं भवति तस्य वै ।
अशुभं च यदा भावि कथं तस्य शुभं भवेत्

śubhaṃ bhāvi yadā yasya śubhaṃ bhavati tasya vai |
aśubhaṃ ca yadā bhāvi kathaṃ tasya śubhaṃ bhavet

चन्द्रोऽपि बलवद्भाविवशान्मेने न तद्वचः ।
रोहिण्यां च समासक्तो नान्यां मेने कदाचन

candro'pi balavadbhāvivaśānmene na tadvacaḥ |
rohiṇyāṃ ca samāsakto nānyāṃ mene kadācana

तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य स्वयं दुःखसमन्वितः ।
प्रार्थयामास चन्द्रं स दक्षो दक्षस्सुनीतितः

tacchrutvā punarāgatya svayaṃ duḥkhasamanvitaḥ |
prārthayāmāsa candraṃ sa dakṣo dakṣassunītitaḥ

श्रूयतां चन्द्र यत्पूर्वं प्रार्थितो बहुधा मया ।
न मानितं त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं च क्षयी भव

śrūyatāṃ candra yatpūrvaṃ prārthito bahudhā mayā |
na mānitaṃ tvayā yasmāttasmāttvaṃ ca kṣayī bhava

इत्युक्ते तेन चन्द्रो वै क्षयी जातः क्षणादिह ।
हाहाकारो महानासीत्तदेन्दौ क्षीणतां गते

ityukte tena candro vai kṣayī jātaḥ kṣaṇādiha |
hāhākāro mahānāsīttadendau kṣīṇatāṃ gate

देवर्षयस्तदा सर्वे किं कार्य्यं हा कथं भवेत् ।
इति दुःखं समापन्ना विह्वला ह्यभवन्मुने

devarṣayastadā sarve kiṃ kāryyaṃ hā kathaṃ bhavet |
iti duḥkhaṃ samāpannā vihvalā hyabhavanmune

विज्ञापिताश्च चन्द्रेण सर्वे शक्रादयस्सुराः ।
ऋषयश्च वसिष्ठाद्या ब्रह्माणं शरणं ययु

vijñāpitāśca candreṇa sarve śakrādayassurāḥ |
ṛṣayaśca vasiṣṭhādyā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayu

गत्वापि तु तदा प्रोचुस्तद्वृत्तं निखिलं मुने ।
ब्रह्मणे ऋषयो देवा नत्वा नुत्वातिविह्वलाः

gatvāpi tu tadā procustadvṛttaṃ nikhilaṃ mune |
brahmaṇe ṛṣayo devā natvā nutvātivihvalāḥ

ब्रह्मापि तद्वचः श्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ ।
शिवमायां सुप्रशस्य श्रावयंस्तानुवाच ह

brahmāpi tadvacaḥ śrutvā vismayaṃ paramaṃ yayau |
śivamāyāṃ supraśasya śrāvayaṃstānuvāca ha

अहो कष्टं महज्जातं सर्वलोकस्य दुःखदम् ।
चन्द्रस्तु सर्वदा दुष्टो दक्षश्च शप्तवानमुम्

aho kaṣṭaṃ mahajjātaṃ sarvalokasya duḥkhadam |
candrastu sarvadā duṣṭo dakṣaśca śaptavānamum

सर्वं दुष्टेन चन्द्रेण कृतं कर्माप्यनेकशः ।
श्रूयतामृषयो देवाश्चन्द्रकृत्यं पुरातनम्

sarvaṃ duṣṭena candreṇa kṛtaṃ karmāpyanekaśaḥ |
śrūyatāmṛṣayo devāścandrakṛtyaṃ purātanam

बृहस्पतेर्गृहं गत्वा तारा दुष्टेन वै हृता ।
तस्य भार्या पुनश्चैव स दैत्यान्समुपस्थितः

bṛhaspatergṛhaṃ gatvā tārā duṣṭena vai hṛtā |
tasya bhāryā punaścaiva sa daityānsamupasthitaḥ

समाश्रितस्तदा दैत्यान्युद्धं देवैश्चकार ह ।
मयाऽत्रिणा निषिद्धश्च तस्मै तारां ददौ शशी

samāśritastadā daityānyuddhaṃ devaiścakāra ha |
mayā'triṇā niṣiddhaśca tasmai tārāṃ dadau śaśī

तां च गर्भवतीं दृष्ट्वा न गृह्णामीति सोऽब्रवीत् ।
अस्माभिर्वारितो जीवः कृच्छ्राज्जग्राह तां तदा

tāṃ ca garbhavatīṃ dṛṣṭvā na gṛhṇāmīti so'bravīt |
asmābhirvārito jīvaḥ kṛcchrājjagrāha tāṃ tadā

यदि गर्भं जहातीह गृह्णामीत्यब्रवीत्पुनः ।
गर्भे मया पुनस्तत्र त्याजिते मुनिसत्तमाः

yadi garbhaṃ jahātīha gṛhṇāmītyabravītpunaḥ |
garbhe mayā punastatra tyājite munisattamāḥ

कस्यायं च पुनर्गर्भस्सोमस्येति च साऽब्रवीत् ।
पश्चात्तेन गृहीता सा मया च वारितेन वै

kasyāyaṃ ca punargarbhassomasyeti ca sā'bravīt |
paścāttena gṛhītā sā mayā ca vāritena vai

एवंविधानि चन्द्रस्य दुश्चारित्राण्यनेकशः ।
वर्ण्यंते किं पुनस्तानि सोऽद्यापि कुरुते कथम्

evaṃvidhāni candrasya duścāritrāṇyanekaśaḥ |
varṇyaṃte kiṃ punastāni so'dyāpi kurute katham

यज्जातं तत्सुसंजातं नान्यथा भवति ध्रुवम् ।
अतः परमुपायं वो वक्ष्यामि शृणुतादरात्

yajjātaṃ tatsusaṃjātaṃ nānyathā bhavati dhruvam |
ataḥ paramupāyaṃ vo vakṣyāmi śṛṇutādarāt

प्रभासके शुभे क्षेत्रे व्रजेश्चन्द्रस्सदैवतैः ।
शिवमाराधयेत्तत्र मृत्युञ्जयविधानतः

prabhāsake śubhe kṣetre vrajeścandrassadaivataiḥ |
śivamārādhayettatra mṛtyuñjayavidhānataḥ

निधायेशं पुरस्तत्र चन्द्रस्तपतु नित्यशः ।
प्रसन्नश्च शिवः पश्चादक्षयं तं करिष्यति

nidhāyeśaṃ purastatra candrastapatu nityaśaḥ |
prasannaśca śivaḥ paścādakṣayaṃ taṃ kariṣyati

इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणस्ते सुरर्षयः ।
संनिवृत्याययुस्सर्वे यत्र दक्षविधू ततः

iti śrutvā vacastasya brahmaṇaste surarṣayaḥ |
saṃnivṛtyāyayussarve yatra dakṣavidhū tataḥ

गृहीत्वा ते ततश्चन्द्रं दक्षं चाश्वास्य निर्जराः ।
प्रभासे ऋषयश्चक्रुस्तत्र गत्वाखिलाश्च वै

gṛhītvā te tataścandraṃ dakṣaṃ cāśvāsya nirjarāḥ |
prabhāse ṛṣayaścakrustatra gatvākhilāśca vai

आवाह्य तीर्थवर्याणि सरस्वत्यादिकानि च ।
पार्थिवेन तदा पूजां मृत्युञ्जयविधानतः

āvāhya tīrthavaryāṇi sarasvatyādikāni ca |
pārthivena tadā pūjāṃ mṛtyuñjayavidhānataḥ

ते देवाश्च तदा सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः ।
स्थाप्य चन्द्रं प्रभासे च स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा

te devāśca tadā sarve ṛṣayo nirmalāśayāḥ |
sthāpya candraṃ prabhāse ca svaṃsvaṃ dhāma yayurmudā

चन्द्रेण च तपस्तप्तं पण्मासं च निरंतरम् ।
मृत्युंजयेन मंत्रेण पूजितो वृषभध्वजः

candreṇa ca tapastaptaṃ paṇmāsaṃ ca niraṃtaram |
mṛtyuṃjayena maṃtreṇa pūjito vṛṣabhadhvajaḥ

दशकोटिमितं मन्त्रं समावृत्य शशी च तम् ॥ ।
ध्यात्वा मृत्युञ्जयं मन्त्रं तस्थौ निश्चलमानसः

daśakoṭimitaṃ mantraṃ samāvṛtya śaśī ca tam || |
dhyātvā mṛtyuñjayaṃ mantraṃ tasthau niścalamānasaḥ

तं दृष्ट्वा शंकरो देवः प्रसन्नोऽभूत्ततः प्रभुः ।
आविर्भूय विधुं प्राह स्वभक्तं भक्तवत्सलः

taṃ dṛṣṭvā śaṃkaro devaḥ prasanno'bhūttataḥ prabhuḥ |
āvirbhūya vidhuṃ prāha svabhaktaṃ bhaktavatsalaḥ

वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यत्समीप्सितम् ।
प्रसन्नोऽहं शशिन्सर्वं दास्ये वरमनुत्तमम्

varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te manasā yatsamīpsitam |
prasanno'haṃ śaśinsarvaṃ dāsye varamanuttamam

यदि प्रसन्नो देवेश किमसाध्यं भवेन्मम ।
तथापि मे शरीरस्य क्षयं वारय शंकर

yadi prasanno deveśa kimasādhyaṃ bhavenmama |
tathāpi me śarīrasya kṣayaṃ vāraya śaṃkara

क्षंतव्यो मेऽपराधश्च कल्याणं कुरु सर्वदा ।
इत्युक्ते च तदा तेन शिवो वचनमब्रवीत्

kṣaṃtavyo me'parādhaśca kalyāṇaṃ kuru sarvadā |
ityukte ca tadā tena śivo vacanamabravīt

पक्षे च क्षीयतां चन्द्र कला ते च दिनेदिने ।
पुनश्च वर्द्धतां पक्षे सा कला च निरंतरम्

pakṣe ca kṣīyatāṃ candra kalā te ca dinedine |
punaśca varddhatāṃ pakṣe sā kalā ca niraṃtaram

एवं सति तदा देवा हर्षनिर्भरमानसाः ।
ऋषयश्च तथा सर्वे समाजग्मुर्द्रुतं द्विजाः

evaṃ sati tadā devā harṣanirbharamānasāḥ |
ṛṣayaśca tathā sarve samājagmurdrutaṃ dvijāḥ

आगत्य च तदा सर्वे चन्द्रायाशिषमब्रुवन् ।
शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा प्रार्थयामासुरादरात्

āgatya ca tadā sarve candrāyāśiṣamabruvan |
śivaṃ natvā karau baddhvā prārthayāmāsurādarāt

देवदेव महादेव परमेश नमोऽस्तु ते ।
उमया सहितश्शंभो स्वामिन्नत्र स्थिरो भव

devadeva mahādeva parameśa namo'stu te |
umayā sahitaśśaṃbho svāminnatra sthiro bhava

ततश्चन्द्रेण सद्भक्त्या संस्तुतश्शंकरः पुरा ।
निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत्प्रभुः

tataścandreṇa sadbhaktyā saṃstutaśśaṃkaraḥ purā |
nirākāraśca sākāraḥ punaścaivābhavatprabhuḥ

प्रसन्नश्च स देवानां क्षेत्रमाहात्म्यहेतवे ।
चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य शंकरः

prasannaśca sa devānāṃ kṣetramāhātmyahetave |
candrasya yaśase tatra nāmnā candrasya śaṃkaraḥ

सोमेश्वरश्च नामासीद्विख्यातो भुवन त्रये ।
क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनाद्द्विजाः

someśvaraśca nāmāsīdvikhyāto bhuvana traye |
kṣayakuṣṭhādirogāṇāṃ nāśakaḥ pūjanāddvijāḥ

धन्योऽयं कृतकृत्योयं यन्नाम्ना शंकरस्स्वयम् ।
स्थितश्च जगतां नाथः पावयञ्जगतीतलम्

dhanyo'yaṃ kṛtakṛtyoyaṃ yannāmnā śaṃkarassvayam |
sthitaśca jagatāṃ nāthaḥ pāvayañjagatītalam

तत्कुंडं तैश्च तत्रैव सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितम् ।
शिवेन ब्रह्मणा तत्र ह्यविभक्तं तु तत्पुनः

tatkuṃḍaṃ taiśca tatraiva sarvairdevaiḥ pratiṣṭhitam |
śivena brahmaṇā tatra hyavibhaktaṃ tu tatpunaḥ

चन्द्रकुण्डं प्रसिद्धं च पृथिव्यां पापनाशनम् ।
तत्र स्नाति नरो यस्स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

candrakuṇḍaṃ prasiddhaṃ ca pṛthivyāṃ pāpanāśanam |
tatra snāti naro yassa sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate

रोगास्सर्वे क्षयाद्याश्च ह्यसाध्या ये भवंति वै ।
ते सर्वे च क्षयं यान्ति षण्मासं स्नानमात्रतः

rogāssarve kṣayādyāśca hyasādhyā ye bhavaṃti vai |
te sarve ca kṣayaṃ yānti ṣaṇmāsaṃ snānamātrataḥ

प्रभासं च परिक्रम्य पृथिवीक्रमसंभवम् ।
फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा मृतः स्वर्गे महीयते

prabhāsaṃ ca parikramya pṛthivīkramasaṃbhavam |
phalaṃ prāpnoti śuddhātmā mṛtaḥ svarge mahīyate

सोमलिंगं नरो दृष्ट्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते ।
लब्ध्वा फलं मनोभीष्टं मृतस्स्वर्गं समीहते

somaliṃgaṃ naro dṛṣṭvā sarvapāpātpramucyate |
labdhvā phalaṃ manobhīṣṭaṃ mṛtassvargaṃ samīhate

यद्यत्फलं समुद्दिश्य कुरुते तीर्थमुत्तमम् ।
तत्तत्फलमवाप्नोति सर्वथा नात्र संशयः

yadyatphalaṃ samuddiśya kurute tīrthamuttamam |
tattatphalamavāpnoti sarvathā nātra saṃśayaḥ

इति ते ऋषयो देवाः फलं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
मुदा शिवं नमस्कृत्य गृहीत्वा चन्द्रमक्षयम्

iti te ṛṣayo devāḥ phalaṃ dṛṣṭvā tathāvidham |
mudā śivaṃ namaskṛtya gṛhītvā candramakṣayam

परिक्रम्य च तत्तीर्थं प्रशंसन्तश्च ते ययुः ।
चंद्रश्चापि स्वकीयं च कार्य्यं चक्रे पुरातनम्

parikramya ca tattīrthaṃ praśaṃsantaśca te yayuḥ |
caṃdraścāpi svakīyaṃ ca kāryyaṃ cakre purātanam

इति सर्वः समाख्यातः सोमेशस्य समुद्भवः ।
एवं सोमेश्वरं लिंगं समुत्पन्नं मुनीश्वराः

iti sarvaḥ samākhyātaḥ someśasya samudbhavaḥ |
evaṃ someśvaraṃ liṃgaṃ samutpannaṃ munīśvarāḥ

यः शृणोति तदुत्पत्तिं श्रावयेद्वा परान्नरः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते

yaḥ śṛṇoti tadutpattiṃ śrāvayedvā parānnaraḥ |
sarvānkāmānavāpnoti sarvapāpaiḥ pramucyate