अध्याय 12: दारुवन के ऋषि और हाटकेश लिंग

सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः ।
तवाज्ञातं न विद्येत तस्मात्पृच्छामहे वयम्

sūta jānāsi sakalaṃ vastu vyāsaprasādataḥ |
tavājñātaṃ na vidyeta tasmātpṛcchāmahe vayam

लिंगं च पूज्यते लोके तत्त्वया कथितं च यत् ।
तत्तथैव न चान्यद्वा कारणं विद्यते त्विह

liṃgaṃ ca pūjyate loke tattvayā kathitaṃ ca yat |
tattathaiva na cānyadvā kāraṇaṃ vidyate tviha

बाणरूपा श्रुता लोके पार्वती शिववल्लभा ।
एतत्किं कारणं सूत कथय त्वं यथाश्रुतम्

bāṇarūpā śrutā loke pārvatī śivavallabhā |
etatkiṃ kāraṇaṃ sūta kathaya tvaṃ yathāśrutam

कल्पभेदकथा चैव श्रुता व्यासान्मया द्विजाः ।
तामेव कथयाम्यद्य श्रूयतामृषिसत्तमाः

kalpabhedakathā caiva śrutā vyāsānmayā dvijāḥ |
tāmeva kathayāmyadya śrūyatāmṛṣisattamāḥ

पुरा दारुवने जातं यद्वृत्तं तु द्विजन्मनाम् ।
तदेव श्रूयतां सम्यक् कथयामि कथाश्रुतम्

purā dāruvane jātaṃ yadvṛttaṃ tu dvijanmanām |
tadeva śrūyatāṃ samyak kathayāmi kathāśrutam

दारुनामवनं श्रेष्ठं तत्रासन्नृषिसत्तमाः ।
शिवभक्तास्सदा नित्यं शिवध्यानपरायणाः

dārunāmavanaṃ śreṣṭhaṃ tatrāsannṛṣisattamāḥ |
śivabhaktāssadā nityaṃ śivadhyānaparāyaṇāḥ

त्रिकालं शिवपूजां च कुर्वंति स्म निरन्तरम् ।
नानाविधैः स्तवैर्दिव्यैस्तुष्टुवुस्ते मुनीश्वराः

trikālaṃ śivapūjāṃ ca kurvaṃti sma nirantaram |
nānāvidhaiḥ stavairdivyaistuṣṭuvuste munīśvarāḥ

ते कदाचिद्वने यातास्समिधाहरणाय च ।
सर्वे द्विजर्षभाश्शैवाश्शिवध्यानपरायणाः

te kadācidvane yātāssamidhāharaṇāya ca |
sarve dvijarṣabhāśśaivāśśivadhyānaparāyaṇāḥ

एतस्मिन्नंतरे साक्षाच्छंकरो नील लोहितः ।
विरूपं च समास्थाय परीक्षार्थं समागतः

etasminnaṃtare sākṣācchaṃkaro nīla lohitaḥ |
virūpaṃ ca samāsthāya parīkṣārthaṃ samāgataḥ

दिगम्बरोऽतितेजस्वी भूतिभूषणभूषितः ।
स चेष्टामकरोद्दुष्टां हस्ते लिंगं विधारयन्

digambaro'titejasvī bhūtibhūṣaṇabhūṣitaḥ |
sa ceṣṭāmakarodduṣṭāṃ haste liṃgaṃ vidhārayan

मनसा च प्रियं तेषां कर्तुं वै वनवासिनाम् ।
जगाम तद्वनं प्रीत्या भक्तप्रीतो हरः स्वयम्

manasā ca priyaṃ teṣāṃ kartuṃ vai vanavāsinām |
jagāma tadvanaṃ prītyā bhaktaprīto haraḥ svayam

तं दृष्ट्वा ऋषिपत्न्यस्ताः परं त्रासमुपागताः ।
विह्वला विस्मिताश्चान्यास्समाजग्मुस्तथा पुनः

taṃ dṛṣṭvā ṛṣipatnyastāḥ paraṃ trāsamupāgatāḥ |
vihvalā vismitāścānyāssamājagmustathā punaḥ

अलिलिंगुस्तथा चान्याः करं धृत्या तथापराः ।
परस्परं तु संघर्षात्संमग्नास्ताः स्त्रियस्तदा

aliliṃgustathā cānyāḥ karaṃ dhṛtyā tathāparāḥ |
parasparaṃ tu saṃgharṣātsaṃmagnāstāḥ striyastadā

एतस्मिन्नेव समये ऋषिवर्याः समागमन् ।
विरुद्धं तं च ते दृष्ट्वा दुःखिताः क्रोधमूर्च्छिताः

etasminneva samaye ṛṣivaryāḥ samāgaman |
viruddhaṃ taṃ ca te dṛṣṭvā duḥkhitāḥ krodhamūrcchitāḥ

तदा दुःखमनुप्राप्ताः कोयं कोयं तथाऽबुवन् ।
समस्ता ऋषयस्ते वै शिवमायाविमोहिताः

tadā duḥkhamanuprāptāḥ koyaṃ koyaṃ tathā'buvan |
samastā ṛṣayaste vai śivamāyāvimohitāḥ

यदा च नोक्तवान्किंचित्सोवधूतो दिगम्बरः ।
ऊचुस्तं पुरुषं भीमं तदा ते परमर्षयः

yadā ca noktavānkiṃcitsovadhūto digambaraḥ |
ūcustaṃ puruṣaṃ bhīmaṃ tadā te paramarṣayaḥ

त्वया विरुद्धं क्रियते वेदमार्ग विलोपि यत् ।
ततस्त्वदीयं तल्लिंगं पततां पृथिवीतले

tvayā viruddhaṃ kriyate vedamārga vilopi yat |
tatastvadīyaṃ talliṃgaṃ patatāṃ pṛthivītale

इत्युक्ते तु तदा तैश्च लिंगं च पतितं क्षणात् ।
अवधूतस्य तस्याशु शिवस्याद्भुतरूपिणः

ityukte tu tadā taiśca liṃgaṃ ca patitaṃ kṣaṇāt |
avadhūtasya tasyāśu śivasyādbhutarūpiṇaḥ

तल्लिंगं चाग्निवत्सर्वं यद्ददाह पुरा स्थितम् ।
यत्रयत्र च तद्याति तत्रतत्र दहेत्पुनः

talliṃgaṃ cāgnivatsarvaṃ yaddadāha purā sthitam |
yatrayatra ca tadyāti tatratatra dahetpunaḥ

पाताले च गतं तश्च स्वर्गे चापि तथैव च ।
भूमौ सर्वत्र तद्यातं न कुत्रापि स्थिरं हि तत्

pātāle ca gataṃ taśca svarge cāpi tathaiva ca |
bhūmau sarvatra tadyātaṃ na kutrāpi sthiraṃ hi tat

लोकाश्च व्याकुला जाता ऋषयस्तेतिदुःखिताः ।
न शर्म लेभिरे केचिद्देवाश्च ऋषयस्तथा

lokāśca vyākulā jātā ṛṣayastetiduḥkhitāḥ |
na śarma lebhire keciddevāśca ṛṣayastathā

न ज्ञातस्तु शिवो यैस्तु ते सर्वे च सुरर्षयः ।
दुःखिता मिलिताश्शीघ्रं ब्रह्माणं शरणं ययुः

na jñātastu śivo yaistu te sarve ca surarṣayaḥ |
duḥkhitā militāśśīghraṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

तत्र गत्वा च ते सर्वे नत्वा स्तुत्वा विधिं द्विजाः ।
तत्सर्वमवदन्वृत्तं ब्रह्मणे सृष्टिकारिणे

tatra gatvā ca te sarve natvā stutvā vidhiṃ dvijāḥ |
tatsarvamavadanvṛttaṃ brahmaṇe sṛṣṭikāriṇe

ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा शिवमायाविमोहितान् ।
ज्ञात्वा ताञ्च्छंकरं नत्वा प्रोवाच ऋषिसत्तमान्

brahmā tadvacanaṃ śrutvā śivamāyāvimohitān |
jñātvā tāñcchaṃkaraṃ natvā provāca ṛṣisattamān

ज्ञातारश्च भवन्तो वै कुर्वते गर्हितं द्विजाः ।
अज्ञातारो यदा कुर्युः किं पुनः कथ्यते पुनः

jñātāraśca bhavanto vai kurvate garhitaṃ dvijāḥ |
ajñātāro yadā kuryuḥ kiṃ punaḥ kathyate punaḥ

विरुद्ध्यैवं शिवं देवं कुशलं कस्समीहते ।
मध्याह्नसमये यो वै नातिथिं च परामृशेत्

viruddhyaivaṃ śivaṃ devaṃ kuśalaṃ kassamīhate |
madhyāhnasamaye yo vai nātithiṃ ca parāmṛśet

तस्यैव सुकृतं नीत्वा स्वीयं च दुष्कृतं पुनः ।
संस्थाप्य चातिथिर्याति किं पुनः शिवमेव वा

tasyaiva sukṛtaṃ nītvā svīyaṃ ca duṣkṛtaṃ punaḥ |
saṃsthāpya cātithiryāti kiṃ punaḥ śivameva vā

यावल्लिंगं स्थिरं नैव जगतां त्रितये शुभम् ।
जायते न तदा क्वापि सत्यमेतद्वदाम्यहम्

yāvalliṃgaṃ sthiraṃ naiva jagatāṃ tritaye śubham |
jāyate na tadā kvāpi satyametadvadāmyaham

भवद्भिश्च तथा कार्यं यथा स्वास्थ्यं भवेदिह ।
शिवलिंगस्य ऋषयो मनसा संविचार्य्यताम्

bhavadbhiśca tathā kāryaṃ yathā svāsthyaṃ bhavediha |
śivaliṃgasya ṛṣayo manasā saṃvicāryyatām

इत्युक्तास्ते प्रणम्योचुर्ब्रह्माणमृषयश्च वै ।
किमस्माभिर्विधे कार्यं तत्कार्यं त्वं समादिश

ityuktāste praṇamyocurbrahmāṇamṛṣayaśca vai |
kimasmābhirvidhe kāryaṃ tatkāryaṃ tvaṃ samādiśa

इत्युक्तश्च मुनीशैस्तैस्सर्वलोकपितामहः ।
मुनीशांस्तांस्तदा ब्रह्मा स्वयं प्रोवाच वै तदा

ityuktaśca munīśaistaissarvalokapitāmahaḥ |
munīśāṃstāṃstadā brahmā svayaṃ provāca vai tadā

आराध्य गिरिजां देवीं प्रार्थयन्तु सुराश्शिवम् ।
योनिरूपा भवेच्चेद्वै तदा तत्स्थिरतां व्रजेत्

ārādhya girijāṃ devīṃ prārthayantu surāśśivam |
yonirūpā bhaveccedvai tadā tatsthiratāṃ vrajet

तद्विधिम्प्रवदाम्यद्य सर्वे शृणुत सत्तमाः ।
तामेव कुरुत प्रेम्णा प्रसन्ना सा भविष्यति

tadvidhimpravadāmyadya sarve śṛṇuta sattamāḥ |
tāmeva kuruta premṇā prasannā sā bhaviṣyati

कुम्भमेकं च संस्थाप्य कृत्वाष्टदलमुत्तमम् ।
दूर्वायवांकुरैस्तीर्थोदकमापूरयेत्ततः

kumbhamekaṃ ca saṃsthāpya kṛtvāṣṭadalamuttamam |
dūrvāyavāṃkuraistīrthodakamāpūrayettataḥ

वेदमंत्रैस्ततस्तं वै कुंभं चैवाभिमंत्रयेत् ।
श्रुत्युक्तविधिना तस्य पूजां कृत्वा शिवं स्मरन्

vedamaṃtraistatastaṃ vai kuṃbhaṃ caivābhimaṃtrayet |
śrutyuktavidhinā tasya pūjāṃ kṛtvā śivaṃ smaran

तल्लिंगं तज्जलेनाभिषेचयेत्परमर्षयः ।
शतरुद्रियमंत्रैस्तु प्रोक्षितं शांतिमाप्नुयात्

talliṃgaṃ tajjalenābhiṣecayetparamarṣayaḥ |
śatarudriyamaṃtraistu prokṣitaṃ śāṃtimāpnuyāt

गिरिजां योनिरूपां च बाणं स्थाप्य शुभं पुनः ।
तत्र लिंगं च तत्स्थाप्यं पुनश्चैवाभिमंत्रयेत्

girijāṃ yonirūpāṃ ca bāṇaṃ sthāpya śubhaṃ punaḥ |
tatra liṃgaṃ ca tatsthāpyaṃ punaścaivābhimaṃtrayet

सुगन्धैश्चन्दनैश्चैव पुष्पधूपादिभिस्तथा ।
नैवेद्यादिकपूजाभिस्तोषयेत्परमेश्वरम्

sugandhaiścandanaiścaiva puṣpadhūpādibhistathā |
naivedyādikapūjābhistoṣayetparameśvaram

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्वाद्यैर्गानैस्तथा पुनः ।
ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा जयेति व्याहरेत्तथा

praṇipātaiḥ stavaiḥ puṇyairvādyairgānaistathā punaḥ |
tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā jayeti vyāharettathā

प्रसन्नो भव देवेश जगदाह्लादकारक ।
कर्ता पालयिता त्वञ्च संहर्ता त्वं निरक्षरः

prasanno bhava deveśa jagadāhlādakāraka |
kartā pālayitā tvañca saṃhartā tvaṃ nirakṣaraḥ

जगदादिर्जगद्योनिर्जगदन्तर्गतोपि च ।
शान्तो भव महेशान सर्वांल्लोकांश्च पालय

jagadādirjagadyonirjagadantargatopi ca |
śānto bhava maheśāna sarvāṃllokāṃśca pālaya

एवं कृते विधौ स्वास्थ्यं भविष्यति न संशय ।
विकारो न त्रिलोकेस्मिन्भविष्यति सुखं सदा

evaṃ kṛte vidhau svāsthyaṃ bhaviṣyati na saṃśaya |
vikāro na trilokesminbhaviṣyati sukhaṃ sadā

इत्युक्तास्ते द्विजा देवाः प्रणिपत्य पितामहम् ।
शिवं तं शरणं प्राप्तस्सर्वलोकसुखेप्सया

ityuktāste dvijā devāḥ praṇipatya pitāmaham |
śivaṃ taṃ śaraṇaṃ prāptassarvalokasukhepsayā

पूजितः परया भक्त्या प्रार्थितः शंकरस्तदा ।
सुप्रसन्नस्ततो भूत्वा तानुवाच महेश्वरः

pūjitaḥ parayā bhaktyā prārthitaḥ śaṃkarastadā |
suprasannastato bhūtvā tānuvāca maheśvaraḥ

हे देवा ऋषयः सर्वे मद्वचः शृणुतादरात् ।
योनिरूपेण मल्लिंगं धृतं चेत्स्यात्तदा सुखम्

he devā ṛṣayaḥ sarve madvacaḥ śṛṇutādarāt |
yonirūpeṇa malliṃgaṃ dhṛtaṃ cetsyāttadā sukham

पार्वतीं च विना नान्या लिंगं धारयितुं क्षमा ।
तया धृतं च मल्लिंगं द्रुतं शान्तिं गमिष्यति

pārvatīṃ ca vinā nānyā liṃgaṃ dhārayituṃ kṣamā |
tayā dhṛtaṃ ca malliṃgaṃ drutaṃ śāntiṃ gamiṣyati

तच्छ्रुत्वा ऋषिभिर्देवैस्सुप्रसन्नैर्मुनीश्वराः ।
गृहीत्वा चैव ब्रह्माणं गिरिजा प्रार्थिता तदा

tacchrutvā ṛṣibhirdevaissuprasannairmunīśvarāḥ |
gṛhītvā caiva brahmāṇaṃ girijā prārthitā tadā

प्रसन्नां गिरिजां कृत्वा वृषभध्वजमेव च ।
पूर्वोक्तं च विधिं कृत्वा स्थापितं लिंगमुत्तमम्

prasannāṃ girijāṃ kṛtvā vṛṣabhadhvajameva ca |
pūrvoktaṃ ca vidhiṃ kṛtvā sthāpitaṃ liṃgamuttamam

मंत्रोक्तेन विधानेन देवाश्च ऋषयस्तथा ।
चक्रुः प्रसन्नां गिरिजां शिवं च धर्महेतवे

maṃtroktena vidhānena devāśca ṛṣayastathā |
cakruḥ prasannāṃ girijāṃ śivaṃ ca dharmahetave

समानर्चुर्विशेषेण सर्वे देवर्षयः शिवम् ।
ब्रह्मा विष्णुः परे चैव त्रैलोक्यं सचराचरम्

samānarcurviśeṣeṇa sarve devarṣayaḥ śivam |
brahmā viṣṇuḥ pare caiva trailokyaṃ sacarācaram

सुप्रसन्नः शिवो जातः शिवा च जगदम्बिका ।
धृतं तया च तल्लिंगं तेन रूपेण वै तदा

suprasannaḥ śivo jātaḥ śivā ca jagadambikā |
dhṛtaṃ tayā ca talliṃgaṃ tena rūpeṇa vai tadā

लोकानां स्थापिते लिंगे कल्याणं चाभवत्तदा ।
प्रसिद्धं चैव तल्लिंगं त्रिलोक्यामभवद्द्विजाः

lokānāṃ sthāpite liṃge kalyāṇaṃ cābhavattadā |
prasiddhaṃ caiva talliṃgaṃ trilokyāmabhavaddvijāḥ

हाटकेशमिति ख्यातं तच्छिवाशिवमित्यपि ।
पूजनात्तस्य लोकानां सुखं भवति सर्वथा

hāṭakeśamiti khyātaṃ tacchivāśivamityapi |
pūjanāttasya lokānāṃ sukhaṃ bhavati sarvathā

इह सर्वसमृद्धिः स्यान्नानासुखवहाधिका ।
परत्र परमा मुक्तिर्नात्र कार्या विचारणा

iha sarvasamṛddhiḥ syānnānāsukhavahādhikā |
paratra paramā muktirnātra kāryā vicāraṇā