अध्याय 10: महाबल में राजा मित्रसह की मुक्ति

श्रीमतीक्ष्वाकुवंशे हि राजा परमधार्मिकः ।
आसीन्मित्रसहो नाम श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम्

śrīmatīkṣvākuvaṃśe hi rājā paramadhārmikaḥ |
āsīnmitrasaho nāma śreṣṭhassarvadhanuṣmatām

तस्य राज्ञः सुधर्मिष्ठा मदयन्ती प्रिया शुभा ।
दमयन्ती नलस्येव बभूव विदिता सती

tasya rājñaḥ sudharmiṣṭhā madayantī priyā śubhā |
damayantī nalasyeva babhūva viditā satī

स एकदा हि मृगयास्नेही मित्रसहो नृपः ।
महद्बलेन संयुक्तो जगाम गहनं वनम्

sa ekadā hi mṛgayāsnehī mitrasaho nṛpaḥ |
mahadbalena saṃyukto jagāma gahanaṃ vanam

विहरंस्तत्र स नृपः कमठाह्वं निशाचरम् ।
निजघान महादुष्टं साधुपीडाकरं खलम्

viharaṃstatra sa nṛpaḥ kamaṭhāhvaṃ niśācaram |
nijaghāna mahāduṣṭaṃ sādhupīḍākaraṃ khalam

अथ तस्यानुजः पापी जयेयं छद्मनैव तम् ।
मत्वा जगाम नृपतेरन्तिक च्छद्मकारकः

atha tasyānujaḥ pāpī jayeyaṃ chadmanaiva tam |
matvā jagāma nṛpaterantika cchadmakārakaḥ

तं विनम्राकृतिं दृष्ट्वा भृत्यतां कर्तुमागतम् ।
चक्रे महानसाध्यक्षमज्ञानात्स महीपतिः

taṃ vinamrākṛtiṃ dṛṣṭvā bhṛtyatāṃ kartumāgatam |
cakre mahānasādhyakṣamajñānātsa mahīpatiḥ

अथ तस्मिन्वने राजा कियत्कालं विहृत्य सः ।
निवृत्तो मृगयां हित्वा स्वपुरीमाययौ मुदा

atha tasminvane rājā kiyatkālaṃ vihṛtya saḥ |
nivṛtto mṛgayāṃ hitvā svapurīmāyayau mudā

पितुः क्षयाहे सम्प्राप्ते निमंत्र्य स्वगुरुं नृपः ।
वसिष्ठं गृहमानिन्ये भोजयामास भक्तितः

pituḥ kṣayāhe samprāpte nimaṃtrya svaguruṃ nṛpaḥ |
vasiṣṭhaṃ gṛhamāninye bhojayāmāsa bhaktitaḥ

रक्षसा सूदरूपेण संमिश्रितनरामिषम् ।
शाकामिषं पुरः क्षिप्तं दृष्ट्वा गुरुरथाब्रवीत्

rakṣasā sūdarūpeṇa saṃmiśritanarāmiṣam |
śākāmiṣaṃ puraḥ kṣiptaṃ dṛṣṭvā gururathābravīt

धिक् त्वां नरामिषं राजंस्त्वयैतच्छद्मकारिणा ।
खलेनोपहृतं मह्यं ततो रक्षो भविष्यसि

dhik tvāṃ narāmiṣaṃ rājaṃstvayaitacchadmakāriṇā |
khalenopahṛtaṃ mahyaṃ tato rakṣo bhaviṣyasi

रक्षःकृतं च विज्ञाय तदैवं स गुरुस्तदा ।
पुनर्विमृश्य तं शापं चकार द्वादशाब्दिकम्

rakṣaḥkṛtaṃ ca vijñāya tadaivaṃ sa gurustadā |
punarvimṛśya taṃ śāpaṃ cakāra dvādaśābdikam

स राजानुचितं शापं विज्ञाय क्रोधमूर्छितः ।
जलांजलिं समादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः

sa rājānucitaṃ śāpaṃ vijñāya krodhamūrchitaḥ |
jalāṃjaliṃ samādāya guruṃ śaptuṃ samudyataḥ

तदा च तत्प्रिया साध्वी मदयन्ती सुधर्मिणी ।
पतित्वा पादयोस्तस्य शापं तं हि न्यवारयत्

tadā ca tatpriyā sādhvī madayantī sudharmiṇī |
patitvā pādayostasya śāpaṃ taṃ hi nyavārayat

ततो निवृत्तशापस्तु तस्या वचनगौरवात् ।
तत्याज पादयोरंभः पादौ कल्मषतां गतौ

tato nivṛttaśāpastu tasyā vacanagauravāt |
tatyāja pādayoraṃbhaḥ pādau kalmaṣatāṃ gatau

ततःप्रभृति राजाभूत्स लोकेस्मिन्मुनीश्वराः ।
कल्मषांघ्रिरिति ख्यातः प्रभावात्तज्जलस्य हि

tataḥprabhṛti rājābhūtsa lokesminmunīśvarāḥ |
kalmaṣāṃghririti khyātaḥ prabhāvāttajjalasya hi

राजा मित्रसहः शापाद्गुरो ऋषिवरस्य हि ।
बभूव राक्षसो घोरो हिंसको वनगोचरः

rājā mitrasahaḥ śāpādguro ṛṣivarasya hi |
babhūva rākṣaso ghoro hiṃsako vanagocaraḥ

स बिभ्रद्राक्षसं रूपं कालान्तकयमोपमम् ।
चखाद विविधाञ्जंतून्मानुषादीन्वनेचरः

sa bibhradrākṣasaṃ rūpaṃ kālāntakayamopamam |
cakhāda vividhāñjaṃtūnmānuṣādīnvanecaraḥ

स कदाचिद्वने क्वापि रममाणौ किशोरकौ ।
अपश्यदन्तकाकारो नवोढौ मुनिदम्पती

sa kadācidvane kvāpi ramamāṇau kiśorakau |
apaśyadantakākāro navoḍhau munidampatī

राक्षसः स नराहारः किशोरं मुनिनन्दनम् ।
जग्धुं जग्राह शापार्त्तो व्याघ्रो मृगशिशुं यथा

rākṣasaḥ sa narāhāraḥ kiśoraṃ muninandanam |
jagdhuṃ jagrāha śāpārtto vyāghro mṛgaśiśuṃ yathā

कुक्षौ गृहीतं भर्तारं दृष्ट्वा भीता च तत्प्रिया ।
सा चक्रे प्रार्थनं तस्मै वदंती करुणं वचः

kukṣau gṛhītaṃ bhartāraṃ dṛṣṭvā bhītā ca tatpriyā |
sā cakre prārthanaṃ tasmai vadaṃtī karuṇaṃ vacaḥ

प्रार्थ्यमानोऽपि बहुशः पुरुषादः स निर्घृणः ।
चखाद शिर उत्कृत्य विप्रसूनोर्दुराशयः

prārthyamāno'pi bahuśaḥ puruṣādaḥ sa nirghṛṇaḥ |
cakhāda śira utkṛtya viprasūnordurāśayaḥ

अथ साध्वी च सा दीना विलप्य भृशदुःखिता ।
आहृत्य भर्तुरस्थीनि चितां चक्रे किलोल्बणाम्

atha sādhvī ca sā dīnā vilapya bhṛśaduḥkhitā |
āhṛtya bharturasthīni citāṃ cakre kilolbaṇām

भर्तारमनुगच्छन्ती संविशंती हुताशनम् ।
राजानं राक्षसाकारं सा शशाप द्विजाङ्गना

bhartāramanugacchantī saṃviśaṃtī hutāśanam |
rājānaṃ rākṣasākāraṃ sā śaśāpa dvijāṅganā

अद्यप्रभृति नारीषु यदा त्वं संगतो भवेः ।
तदा मृतिस्तवेत्युक्त्वा विवेश ज्वलनं सती

adyaprabhṛti nārīṣu yadā tvaṃ saṃgato bhaveḥ |
tadā mṛtistavetyuktvā viveśa jvalanaṃ satī

सोपि राजा गुरोश्शापमनुभूय कृतावधिम् ।
पुनः स्वरूपमास्थाय स्वगृहं मुदितो ययौ

sopi rājā gurośśāpamanubhūya kṛtāvadhim |
punaḥ svarūpamāsthāya svagṛhaṃ mudito yayau

ज्ञात्वा विप्रसतीशापं मदयन्ती रतिप्रियम् ।
पतिं निवारयामास वैधव्यादतिबिभ्यती

jñātvā viprasatīśāpaṃ madayantī ratipriyam |
patiṃ nivārayāmāsa vaidhavyādatibibhyatī

अनपत्यो विनिर्विण्णो राज्यभोगेषु पार्थिवः ।
विसृज्य सकलां लक्ष्मीं वनमेव जगाम ह

anapatyo vinirviṇṇo rājyabhogeṣu pārthivaḥ |
visṛjya sakalāṃ lakṣmīṃ vanameva jagāma ha

स्वपृष्ठतः समायान्तीं ब्रह्महत्यां सुदुःखदाम् ।
ददर्श विकटाकारां तर्जयन्ती मुहुर्मुहुः

svapṛṣṭhataḥ samāyāntīṃ brahmahatyāṃ suduḥkhadām |
dadarśa vikaṭākārāṃ tarjayantī muhurmuhuḥ

तस्या निर्भद्रमन्विच्छन् राजा निर्विण्णमानसः ।
चकार नानोपायान्स जपव्रतमखादिकान्

tasyā nirbhadramanvicchan rājā nirviṇṇamānasaḥ |
cakāra nānopāyānsa japavratamakhādikān

नानोपायैर्यदा राज्ञस्तीर्थस्नानादिभिर्द्विजाः ।
न निवृत्ता ब्रह्महत्या मिथिलां स ययौ तदा

nānopāyairyadā rājñastīrthasnānādibhirdvijāḥ |
na nivṛttā brahmahatyā mithilāṃ sa yayau tadā

बाह्योद्यानगतस्तस्याश्चितया परयार्दितः ।
ददर्श मुनिमायान्तं गौतमं पार्थिवश्च सः

bāhyodyānagatastasyāścitayā parayārditaḥ |
dadarśa munimāyāntaṃ gautamaṃ pārthivaśca saḥ

अभिसृत्य स राजेन्द्रो गौतमं विमलाशयम् ।
तद्दर्शनाप्तकिंचित्कः प्रणनाम मुहुर्मुहुः ॥ ।
अथ तत्पृष्टकुशलो दीर्घमुष्णं च निश्वसन् ।
तत्कृपादृष्टिसंप्राप्तसुख प्रोवाच तं नृपः

abhisṛtya sa rājendro gautamaṃ vimalāśayam |
taddarśanāptakiṃcitkaḥ praṇanāma muhurmuhuḥ || |
atha tatpṛṣṭakuśalo dīrghamuṣṇaṃ ca niśvasan |
tatkṛpādṛṣṭisaṃprāptasukha provāca taṃ nṛpaḥ

मुने मां बाधते ह्येषा ब्रह्महत्या दुरत्यया ।
अलक्षिता परैस्तात तर्जयंती पदेपदे

mune māṃ bādhate hyeṣā brahmahatyā duratyayā |
alakṣitā paraistāta tarjayaṃtī padepade

यन्मया शापदग्धेन विप्रपुत्रश्च भक्षितः ।
तत्पापस्य न शान्तिर्हि प्रायश्चित्तसहस्रकैः

yanmayā śāpadagdhena vipraputraśca bhakṣitaḥ |
tatpāpasya na śāntirhi prāyaścittasahasrakaiḥ

नानोपायाः कृता मे हि तच्छान्त्यै भ्रमता मुने ।
न निवृत्ता ब्रह्महत्या मम पापात्मनः किमु

nānopāyāḥ kṛtā me hi tacchāntyai bhramatā mune |
na nivṛttā brahmahatyā mama pāpātmanaḥ kimu

अद्य मे जन्मसाफल्यं संप्राप्तमिव लक्षये ।
यतस्त्वद्दर्शनादेव ममानन्दभरोऽभवत्

adya me janmasāphalyaṃ saṃprāptamiva lakṣaye |
yatastvaddarśanādeva mamānandabharo'bhavat

अद्य मे तवपादाब्ज शरणस्य कृतैनसः ।
शांतिं कुरु महाभाग येनाहं सुखमाप्नुयाम्

adya me tavapādābja śaraṇasya kṛtainasaḥ |
śāṃtiṃ kuru mahābhāga yenāhaṃ sukhamāpnuyām

इति राज्ञा समादिष्टो गौतमः करुणार्द्रधीः ।
समादिदेश घोराणामघानां साधु निष्कृतिम्

iti rājñā samādiṣṭo gautamaḥ karuṇārdradhīḥ |
samādideśa ghorāṇāmaghānāṃ sādhu niṣkṛtim

साधु राजेन्द्र धन्योसि महाघेभ्यो भयन्त्यज ।
शिवे शास्तरि भक्तानां क्व भयं शरणैषिणाम्

sādhu rājendra dhanyosi mahāghebhyo bhayantyaja |
śive śāstari bhaktānāṃ kva bhayaṃ śaraṇaiṣiṇām

शृणु राजन्महाभाग क्षेत्रमन्यत्प्रतिष्ठितम् ।
महापातकसंहारि गोकर्णाख्यं शिवालयम्

śṛṇu rājanmahābhāga kṣetramanyatpratiṣṭhitam |
mahāpātakasaṃhāri gokarṇākhyaṃ śivālayam

तत्र स्थितिर्न पापानां महद्भ्यो महतामपि ।
महाबलाभिधानेन शिवः संनिहितः स्वयम्

tatra sthitirna pāpānāṃ mahadbhyo mahatāmapi |
mahābalābhidhānena śivaḥ saṃnihitaḥ svayam

सर्वेषां शिवलिंगानां सार्वभौमो महाबलः ।
चतुर्युगे चतुर्वर्णस्सर्वपापापहारकः

sarveṣāṃ śivaliṃgānāṃ sārvabhaumo mahābalaḥ |
caturyuge caturvarṇassarvapāpāpahārakaḥ

पश्चिमाम्बुधितीरस्थं गोकर्णं तीर्थमुत्तमम् ।
तत्रास्ति शिवलिंगं तन्महापातकनाशकम्

paścimāmbudhitīrasthaṃ gokarṇaṃ tīrthamuttamam |
tatrāsti śivaliṃgaṃ tanmahāpātakanāśakam

तत्र गत्वा महापापाः स्नात्वा तीर्थेषु भूरिशः ।
महाबलं च संपूज्य प्रयाताश्शांकरम्पदम्

tatra gatvā mahāpāpāḥ snātvā tīrtheṣu bhūriśaḥ |
mahābalaṃ ca saṃpūjya prayātāśśāṃkarampadam

तथा त्वमपि राजेन्द्र गोकर्ण गिरिशालयम् ।
गत्वा सम्पूज्य तल्लिंगं कृतकृत्यत्वमाप्नुयाः

tathā tvamapi rājendra gokarṇa giriśālayam |
gatvā sampūjya talliṃgaṃ kṛtakṛtyatvamāpnuyāḥ

तत्र सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य महाबलम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोकन्त्वमाप्नुयाः

tatra sarveṣu tīrtheṣu snātvābhyarcya mahābalam |
sarvapāpavinirmuktaḥ śivalokantvamāpnuyāḥ

इत्यादिष्टः स मुनिना गौतमेन महात्मना ।
महाहृष्टमना राजा गोकर्णं प्रत्यपद्यत

ityādiṣṭaḥ sa muninā gautamena mahātmanā |
mahāhṛṣṭamanā rājā gokarṇaṃ pratyapadyata

तत्र तीर्थेषु सुस्नात्वा समभ्यर्च्य महाबलम् ।
निर्धूताशेषपापौघोऽलभच्छंभोः परम्पदम्

tatra tīrtheṣu susnātvā samabhyarcya mahābalam |
nirdhūtāśeṣapāpaugho'labhacchaṃbhoḥ parampadam

य इमां शृणुयान्नित्यं महाबलकथां प्रियाम् ।
त्रिसप्तकुलजैस्सार्द्धं शिवलोके व्रजत्यसौ

ya imāṃ śṛṇuyānnityaṃ mahābalakathāṃ priyām |
trisaptakulajaissārddhaṃ śivaloke vrajatyasau

इति वश्च समाख्यातं माहात्म्यं परमाद्भुतम् ।
महाबलस्य गिरिशलिंगस्य निखिलाघहृत्

iti vaśca samākhyātaṃ māhātmyaṃ paramādbhutam |
mahābalasya giriśaliṃgasya nikhilāghahṛt