अध्याय 9: शिव के आठ नाम और लिंगपूजा का व्रत

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः ।
संसारवैद्यस्सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

śivo maheśvaraścaiva rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ |
saṃsāravaidyassarvajñaḥ paramātmeti mukhyataḥ

नामाष्टकमिदं नित्यं शिवस्य प्रतिपादकम् ।
आद्यन्तपञ्चकन्तत्र शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

nāmāṣṭakamidaṃ nityaṃ śivasya pratipādakam |
ādyantapañcakantatra śāntyatītādyanukramāt

संज्ञा सहाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् ।
उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनि वर्तते

saṃjñā sahāśivādīnāṃ pañcopādhiparigrahāt |
upādhivinivṛttau tu yathāsvaṃ vini vartate

पदमेव हितं नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः ।
पदानां परिवृत्ति स्यान्मुच्यंते पदिनो यतः

padameva hitaṃ nityamanityāḥ padinaḥ smṛtāḥ |
padānāṃ parivṛtti syānmucyaṃte padino yataḥ

परिवृत्त्यन्तरे त्वेवं भूयस्तस्याप्युपाधिना ।
आत्मान्तराभिधानं स्यात्पादाद्यं नामपंचकम्

parivṛttyantare tvevaṃ bhūyastasyāpyupādhinā |
ātmāntarābhidhānaṃ syātpādādyaṃ nāmapaṃcakam

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादिभेदतः ।
त्रिविधोपाधिरचनाच्छिव एव तु वर्तते

anyattu tritayaṃ nāmnāmupādānādibhedataḥ |
trividhopādhiracanācchiva eva tu vartate

अनादिमलसंश्लेषप्रागभावात्स्वभावतः ।
अत्यन्तपरिशुद्धात्मेत्यतोऽयं शिव उच्यते

anādimalasaṃśleṣaprāgabhāvātsvabhāvataḥ |
atyantapariśuddhātmetyato'yaṃ śiva ucyate

अथवाऽशेषकल्याणगुणैकघन ईश्वरः ।
शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवेदिभिः

athavā'śeṣakalyāṇaguṇaikaghana īśvaraḥ |
śiva ityucyate sadbhiśśivatattvārthavedibhiḥ

त्रयोविंशतितत्वेभ्यः पराप्रकृतिरुच्यते ।
प्रकृतेस्तु परम्प्राहुः पुरुषम्पञ्चविंशकम्

trayoviṃśatitatvebhyaḥ parāprakṛtirucyate |
prakṛtestu paramprāhuḥ puruṣampañcaviṃśakam

यद्वेदादौ स्वरम्प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः ।
वेदैकवेद्यं याथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितम्

yadvedādau svaramprāhurvācyavācakabhāvataḥ |
vedaikavedyaṃ yāthātmyādvedānte ca pratiṣṭhitam

स एव प्रकृतौ लीनो भोक्ता यः प्रकृतेर्यतः ।
तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः

sa eva prakṛtau līno bhoktā yaḥ prakṛteryataḥ |
tasya prakṛtilīnasya yaḥ parassa maheśvaraḥ

तदधीनप्रवृत्तित्त्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
अथवा त्रिगुणन्तत्त्वं मायेयमिदमव्ययम्

tadadhīnapravṛttittvātprakṛteḥ puruṣasya ca |
athavā triguṇantattvaṃ māyeyamidamavyayam

मायान्तु प्रकृतिम्विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम् ।
मायाविमोचकोऽनन्तोमहेश्वरसमन्वयात्

māyāntu prakṛtimvidyānmāyinantu maheśvaram |
māyāvimocako'nantomaheśvarasamanvayāt

रु द्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्द्रावयति यः प्रभुः ।
रुद्र इत्युच्यते तस्माच्छिवः परमकारणम्

ru dduḥkhaṃ duḥkhaheturvā taddrāvayati yaḥ prabhuḥ |
rudra ityucyate tasmācchivaḥ paramakāraṇam

शिवतत्त्वादिभूम्यन्तं शरीरादि घटादि च ।
व्याप्याधितिष्ठति शिवस्तमाद्विष्णुरुदाहृतः

śivatattvādibhūmyantaṃ śarīrādi ghaṭādi ca |
vyāpyādhitiṣṭhati śivastamādviṣṇurudāhṛtaḥ

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि ॥ ।
पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

jagataḥ pitṛbhūtānāṃ śivo mūrtyātmanāmapi || |
pitṛbhāvena sarveṣāṃ pitāmaha udīritaḥ

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य निवर्तकः ।
उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारकः

nidānajño yathā vaidyo rogasya nivartakaḥ |
upāyairbheṣajaistadvallayabhogādhikārakaḥ

संसारस्येश्वरो नित्यं स्थूलस्य विनिवर्तकः ।
संसार वैद्य इत्युक्तस्सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

saṃsārasyeśvaro nityaṃ sthūlasya vinivartakaḥ |
saṃsāra vaidya ityuktassarvatattvārthavedibhiḥ

दशार्द्धज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेषु च सत्स्वपि ।
त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

daśārddhajñānasiddhyarthamindriyeṣu ca satsvapi |
trikālabhāvino bhāvānsthūlānsūkṣmānaśeṣataḥ

अणवो नैव जानन्ति मायार्णवमलावृताः ।
असत्स्वपि च सर्वेषु सिद्धसर्वार्थवेदिषु

aṇavo naiva jānanti māyārṇavamalāvṛtāḥ |
asatsvapi ca sarveṣu siddhasarvārthavediṣu

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः ।
अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

yadyathāvasthitaṃ vastu tattathaiva sadāśivaḥ |
ayatnenaiva jānāti tasmātsarvajña ucyate

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् ।
स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवस्स्वयम्

sarvātmā paramairebhirguṇairnityasamanvayāt |
svasmātparātmavirahātparamātmā śivassvayam

इति स्तुत्वा महादेवं प्रणवात्मानमव्ययम् ।
दत्त्वा पराङ्मुखाद्यञ्च पश्चादीशानमस्तके

iti stutvā mahādevaṃ praṇavātmānamavyayam |
dattvā parāṅmukhādyañca paścādīśānamastake

पुनरर्च्य देवेशम्प्रणवेन समाहितः ।
हस्तेन बद्धाञ्जलिना पूजापुष्पम्प्रगृह्य च

punararcya deveśampraṇavena samāhitaḥ |
hastena baddhāñjalinā pūjāpuṣpampragṛhya ca

उन्मनान्तं शिवं नीत्वा वामनासापुटाध्वना ।
देवोमुद्वास्य च ततो दक्षनासापुटाध्वना

unmanāntaṃ śivaṃ nītvā vāmanāsāpuṭādhvanā |
devomudvāsya ca tato dakṣanāsāpuṭādhvanā

शिव एवाहमस्मीति तदैक्यमनुभूय च ।
सर्वावरणदेवांश्च पुनरुद्वासयेद्धृदि

śiva evāhamasmīti tadaikyamanubhūya ca |
sarvāvaraṇadevāṃśca punarudvāsayeddhṛdi

विद्यापूजां गुरोःपूजां कृत्वा पश्चाद्यथाक्रमम् ।
शंखार्घपात्रमंत्रांश्च हृदये विन्यसेत्क्रमात्

vidyāpūjāṃ guroḥpūjāṃ kṛtvā paścādyathākramam |
śaṃkhārghapātramaṃtrāṃśca hṛdaye vinyasetkramāt

निर्माल्यञ्च समर्प्याऽथ चण्डेशायेशगोचरे ।
पुनश्च संयतप्राण ऋष्यादिकमथोच्चरेत्

nirmālyañca samarpyā'tha caṇḍeśāyeśagocare |
punaśca saṃyataprāṇa ṛṣyādikamathoccaret

कैलासप्रस्तरो नाम मण्डलम्परिभाषितम् ।
अर्चयेन्नित्यमेवैतत्पक्षे वा मासिमासि वा

kailāsaprastaro nāma maṇḍalamparibhāṣitam |
arcayennityamevaitatpakṣe vā māsimāsi vā

षण्मासे वत्सरे वापि चातुर्मास्यादिपर्वणि ।
अवश्यञ्च समभ्यर्चेन्नित्यं मल्लिङ्गमास्तिकः

ṣaṇmāse vatsare vāpi cāturmāsyādiparvaṇi |
avaśyañca samabhyarcennityaṃ malliṅgamāstikaḥ

तस्मिन्क्रमे महादेवि विशेषः कोऽपि कथ्यते ।
उपदेशदिने लिंगम्पूजितं गुरुणा सह

tasminkrame mahādevi viśeṣaḥ ko'pi kathyate |
upadeśadine liṃgampūjitaṃ guruṇā saha

गृह्णीयादर्चयिष्यामि शिवमाप्राणसंक्षयम् ।
एवन्त्रिवारमुच्चार्य्य शपथं गुरुसन्निधौ

gṛhṇīyādarcayiṣyāmi śivamāprāṇasaṃkṣayam |
evantrivāramuccāryya śapathaṃ gurusannidhau

ततस्समर्चयेन्नित्यम्पूर्वोक्तविधिना प्रिये ।
अर्घं समर्पयेल्लिंगमूर्द्धन्यर्घ्योदकेन च

tatassamarcayennityampūrvoktavidhinā priye |
arghaṃ samarpayelliṃgamūrddhanyarghyodakena ca

प्रणवेन समभ्यर्च्य धूपदीपौ समर्पयेत् ।
ऐशान्यां चण्डमाराध्य निर्माल्यञ्च निवेदयेत्

praṇavena samabhyarcya dhūpadīpau samarpayet |
aiśānyāṃ caṇḍamārādhya nirmālyañca nivedayet

प्रक्षाल्य ल्लिंगम्वेदीञ्च वस्त्रपूतैर्जलैस्ततः ।
निःक्षिप्य पुष्पं शिरसि लिंगस्य प्रणवेन तु

prakṣālya lliṃgamvedīñca vastrapūtairjalaistataḥ |
niḥkṣipya puṣpaṃ śirasi liṃgasya praṇavena tu

आधारशक्तिमारभ्य शुद्धविद्यासनावधि ।
विभाव्य सर्वं मनसा स्थापयेत्परमेश्वरम्

ādhāraśaktimārabhya śuddhavidyāsanāvadhi |
vibhāvya sarvaṃ manasā sthāpayetparameśvaram

पञ्चगव्यादिभिर्द्रव्यैर्यथाविभवसम्भृतैः ।
केवलैर्वा जलैश्शुद्धैस्सुरभि द्रव्यवासितैः

pañcagavyādibhirdravyairyathāvibhavasambhṛtaiḥ |
kevalairvā jalaiśśuddhaissurabhi dravyavāsitaiḥ

पावमानेन रुद्रेण नीलेन त्वरितेन च ।
ऋग्भिश्च सामभिर्वापि ब्रह्मभिश्चैव पञ्चभिः

pāvamānena rudreṇa nīlena tvaritena ca |
ṛgbhiśca sāmabhirvāpi brahmabhiścaiva pañcabhiḥ

स्नापयेद्देवदेवेशं प्रणवेन शिवेन च ।
विशेषार्घ्योदकेनापि प्रणवेनाभिषेचयेत्

snāpayeddevadeveśaṃ praṇavena śivena ca |
viśeṣārghyodakenāpi praṇavenābhiṣecayet

विशोध्य वाससा पुष्पं लिंगमूर्द्धनि विन्यसेत् ।
पीठे लिंगं समारोप्य सूर्याद्यर्चां समाचरेत्

viśodhya vāsasā puṣpaṃ liṃgamūrddhani vinyaset |
pīṭhe liṃgaṃ samāropya sūryādyarcāṃ samācaret

आधारशक्त्यनन्तौ द्वौ पीठाधस्तात्समर्चयेत् ।
सिंहासनन्तदूर्ध्वन्तु समभ्यर्च्य यथाक्रमम्

ādhāraśaktyanantau dvau pīṭhādhastātsamarcayet |
siṃhāsanantadūrdhvantu samabhyarcya yathākramam

अथोर्ध्वच्छदनम्पीठपादे स्कन्दं समर्चयेत् ।
लिंगे मूर्तिं समाकल्प्य मान्त्वया सह पूजयेत्

athordhvacchadanampīṭhapāde skandaṃ samarcayet |
liṃge mūrtiṃ samākalpya māntvayā saha pūjayet

सम्यग् भक्त्या विधानेन यतिर्मद्ध्यानतत्परः ।
एवम्मया ते कथितमतिगुह्यमिदम्प्रिये

samyag bhaktyā vidhānena yatirmaddhyānatatparaḥ |
evammayā te kathitamatiguhyamidampriye

गोपनीयं प्रयत्नेन न देयं यस्य कस्य चित् ।
मम भक्ताय दातव्यं यतये वीतरागिणे

gopanīyaṃ prayatnena na deyaṃ yasya kasya cit |
mama bhaktāya dātavyaṃ yataye vītarāgiṇe

गुरुभक्ताय शान्ताय मदर्थे योगभागिने ।
ममाज्ञामतिलंघ्यैतद्यो ददाति विमूढधीः

gurubhaktāya śāntāya madarthe yogabhāgine |
mamājñāmatilaṃghyaitadyo dadāti vimūḍhadhīḥ

स नारकी मम द्रोही भविष्यति न संशयः ।
मद्भक्तदानाद्देवेशि मत्प्रियश्च भवेद्ध्रुवम् ।
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्मत्सान्निध्यमवाप्नुयात्

sa nārakī mama drohī bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
madbhaktadānāddeveśi matpriyaśca bhaveddhruvam |
iha bhuktvākhilānbhogānmatsānnidhyamavāpnuyāt

एतच्छुत्वा महादेवी महादेवेन भाषितम् ।
स्तुत्वा तु विविधैः स्तोत्रैर्देवम्वेदार्थगर्वितैः

etacchutvā mahādevī mahādevena bhāṣitam |
stutvā tu vividhaiḥ stotrairdevamvedārthagarvitaiḥ

श्रीमत्पादाब्जयोः पत्युः प्रणवं परमेश्वरी ।
अतिप्रहृष्टहृदया मुमोद मुनिसत्तमाः

śrīmatpādābjayoḥ patyuḥ praṇavaṃ parameśvarī |
atiprahṛṣṭahṛdayā mumoda munisattamāḥ

अतिगुह्यमिदम्विप्राः प्रणवार्थप्रकाशकम् ।
शिवज्ञानपरं ह्येतद्भवतामार्तिनाशनम्

atiguhyamidamviprāḥ praṇavārthaprakāśakam |
śivajñānaparaṃ hyetadbhavatāmārtināśanam

इत्युक्त्वा मुनिशार्दूलः पराशर्य्यो महातपाः ।
पूजितः परया भक्त्या मुनिभिर्वेदवादिभिः

ityuktvā muniśārdūlaḥ parāśaryyo mahātapāḥ |
pūjitaḥ parayā bhaktyā munibhirvedavādibhiḥ

कैलासाद्रिमनुसृत्य ययौ तस्मात्तपोवनात् ।
तेऽपि प्रहृष्टहृदयास्सत्रान्ते परमेश्वरम्

kailāsādrimanusṛtya yayau tasmāttapovanāt |
te'pi prahṛṣṭahṛdayāssatrānte parameśvaram

सम्पूज्य परया भक्त्या सोमं सोमार्द्धशेखरम् ।
यमादियोगनिरताश्शिवध्यानपराभवन्

sampūjya parayā bhaktyā somaṃ somārddhaśekharam |
yamādiyoganiratāśśivadhyānaparābhavan

गुहाय कथितं ह्येतद्देव्या तेनापि नन्दिने ।
सनत्कुमारमुनये प्रोवाच भगवान् हि सः

guhāya kathitaṃ hyetaddevyā tenāpi nandine |
sanatkumāramunaye provāca bhagavān hi saḥ

तस्माल्लब्धं मद्गुरुणा व्यासेनामिततेजसा ।
तस्माल्लब्धमिदम्पुण्यम्मयापि मुनिपुंगवाः

tasmāllabdhaṃ madguruṇā vyāsenāmitatejasā |
tasmāllabdhamidampuṇyammayāpi munipuṃgavāḥ

मया वश्श्रावितं ह्येतद्गुह्याद्गुह्यतरम्परम् ।
ज्ञात्वा शिवप्रियान्भक्त्या भवतो गिरिशप्रियम्

mayā vaśśrāvitaṃ hyetadguhyādguhyataramparam |
jñātvā śivapriyānbhaktyā bhavato giriśapriyam

भवद्भिरपि दातव्यमेतद्गुह्यं शिवप्रियम् ।
यतिभ्यश्शान्तचित्तेभ्यो भक्तेभ्यश्शिवपादयोः

bhavadbhirapi dātavyametadguhyaṃ śivapriyam |
yatibhyaśśāntacittebhyo bhaktebhyaśśivapādayoḥ

एतदुक्त्वा महाभागस्सूतः पौराणिकोत्तमः ।
तीर्थयात्राप्रसंगेन चचार पृथिवीमिमाम्

etaduktvā mahābhāgassūtaḥ paurāṇikottamaḥ |
tīrthayātrāprasaṃgena cacāra pṛthivīmimām

एतद्रहस्यम्परमं लब्ध्वा सूतान्मुनीश्वराः ।
काश्यामेव समासीना मुक्ताश्शिवपदं ययुः

etadrahasyamparamaṃ labdhvā sūtānmunīśvarāḥ |
kāśyāmeva samāsīnā muktāśśivapadaṃ yayuḥ