अध्याय 22: यति के लिए ग्यारहवें दिन के कृत्य

एकादशेह्नि सम्प्राप्ते यो विधिस्समुदाहृतः ।
तं वक्ष्ये मुनिशार्दूल यतीनां स्नेहतस्तव

ekādaśehni samprāpte yo vidhissamudāhṛtaḥ |
taṃ vakṣye muniśārdūla yatīnāṃ snehatastava

सम्मार्ज्य वेदीमालिप्य कृत्वा पुण्याहवाचनम् ।
प्रोक्ष्य पश्चिममारभ्य पूर्वान्तम्पञ्च च क्रमात्

sammārjya vedīmālipya kṛtvā puṇyāhavācanam |
prokṣya paścimamārabhya pūrvāntampañca ca kramāt

मण्डलान्युत्तराशास्यः कुर्यात्स्वयमवस्थितः ।
प्रादेशमात्रं संकल्प्य चतुरस्रं च मध्यतः

maṇḍalānyuttarāśāsyaḥ kuryātsvayamavasthitaḥ |
prādeśamātraṃ saṃkalpya caturasraṃ ca madhyataḥ

बिन्दुत्रिकोणषट्कोणवृत्ताकाराणि च क्रमात् ।
शंखं च पुरतस्थाप्य पूजोक्तक्रममार्गतः

bindutrikoṇaṣaṭkoṇavṛttākārāṇi ca kramāt |
śaṃkhaṃ ca puratasthāpya pūjoktakramamārgataḥ

प्राणानायम्य संकल्प्य पूजयित्वा सुरेश्वरी ।
देवताः पञ्च पूर्वोक्ता अतिवाहिकरूपिणीः

prāṇānāyamya saṃkalpya pūjayitvā sureśvarī |
devatāḥ pañca pūrvoktā ativāhikarūpiṇīḥ

संत्यज्योत्तरतो दर्भान् यश्च संस्पृशते ततः ।
पश्चिमादि समारभ्य षडुत्थासनमार्गतः

saṃtyajyottarato darbhān yaśca saṃspṛśate tataḥ |
paścimādi samārabhya ṣaḍutthāsanamārgataḥ

मण्डलानि च तेष्वन्तः पुष्पाण्याधाय पीठवत् ।
ॐ ह्री मित्युक्त्वाग्निरूपान्तामतिवाहिकदेवताम्

maṇḍalāni ca teṣvantaḥ puṣpāṇyādhāya pīṭhavat |
oṃ hrī mityuktvāgnirūpāntāmativāhikadevatām

आवाहयामि नम इत्यन्तं सर्वत्र भावयेत् ।
दर्शयेत्स्थापनाद्यास्तु मुद्राः प्रत्येकमादरात्

āvāhayāmi nama ityantaṃ sarvatra bhāvayet |
darśayetsthāpanādyāstu mudrāḥ pratyekamādarāt

ह्रांह्रीमित्यादिना कुर्य्यादासामंगानि च क्रमात् ।
पाशांकुशाभयाभीष्टपाणिचन्द्रोपलप्रभाः

hrāṃhrīmityādinā kuryyādāsāmaṃgāni ca kramāt |
pāśāṃkuśābhayābhīṣṭapāṇicandropalaprabhāḥ

रक्तांगुलीयकच्छायरञ्जिताखिलदिङ्मुखा ।
रक्ताम्बरधराः कारपदपंकजशोभिताः

raktāṃgulīyakacchāyarañjitākhiladiṅmukhā |
raktāmbaradharāḥ kārapadapaṃkajaśobhitāḥ

त्रिनेत्रोल्लासिवदनपूर्णचन्द्रमनोहराः ।
माणिक्य मुकुटोद्भासिचन्द्रलेखावतंसिताः

trinetrollāsivadanapūrṇacandramanoharāḥ |
māṇikya mukuṭodbhāsicandralekhāvataṃsitāḥ

कुण्डलामृष्टगण्डाश्च पीनोन्नतपयोधराः ।
हारकेयूरकटककांचीदाममनोहराः

kuṇḍalāmṛṣṭagaṇḍāśca pīnonnatapayodharāḥ |
hārakeyūrakaṭakakāṃcīdāmamanoharāḥ

तनुमध्याः पृथुश्रोण्यो रक्तदिव्याम्बरावृताः ।
माणिक्यमयमंजीरसिंजत्पदसरोरुहाः ।
पादांगुलीयकश्रोणीर्मंजुलातिमनोहराः

tanumadhyāḥ pṛthuśroṇyo raktadivyāmbarāvṛtāḥ |
māṇikyamayamaṃjīrasiṃjatpadasaroruhāḥ |
pādāṃgulīyakaśroṇīrmaṃjulātimanoharāḥ

अनुग्रहेण मूर्तेन शिववत्किं नु साध्यते ।
तस्माच्छक्त्यात्ममूर्तेन सर्वं साध्यं महेशवत्

anugraheṇa mūrtena śivavatkiṃ nu sādhyate |
tasmācchaktyātmamūrtena sarvaṃ sādhyaṃ maheśavat

सर्वानुग्रहकर्त्रैव स्वीकृताः पंचमूर्तय ।
सर्वकार्य्यकरा दिव्याः परानुग्रहतत्पराः

sarvānugrahakartraiva svīkṛtāḥ paṃcamūrtaya |
sarvakāryyakarā divyāḥ parānugrahatatparāḥ

एवं ध्यात्वा तु ताः सर्वा अनुग्रहपराश्शिवाः ।
पादयोः पाद्यमेतासां दद्याच्छंखोदबिन्दुभिः

evaṃ dhyātvā tu tāḥ sarvā anugrahaparāśśivāḥ |
pādayoḥ pādyametāsāṃ dadyācchaṃkhodabindubhiḥ

हस्तेष्वाचमनीयं च मौलिष्वर्घ्यं प्रदापयेत् ।
शंखोद बिन्दुभिस्तासां स्नानकर्म च भावयेत्

hasteṣvācamanīyaṃ ca mauliṣvarghyaṃ pradāpayet |
śaṃkhoda bindubhistāsāṃ snānakarma ca bhāvayet

रक्ताम्बराणि दिव्यानि सोत्तरीयाणि दापयेत् ।
मुकुटादीन्यनर्घ्याणि दद्यादाभरणानि च

raktāmbarāṇi divyāni sottarīyāṇi dāpayet |
mukuṭādīnyanarghyāṇi dadyādābharaṇāni ca

सुवासितं च श्रीखण्डमक्षतांश्चातिशोभनान् ।
सुरभीणि मनोज्ञानि कुसुमानि च दापयेत्

suvāsitaṃ ca śrīkhaṇḍamakṣatāṃścātiśobhanān |
surabhīṇi manojñāni kusumāni ca dāpayet

धूपं च परमामोदं साज्यवर्ति च दीपकम् ।
सर्वं समर्पयामीति प्रणवं ह्रीमुपक्रमात्

dhūpaṃ ca paramāmodaṃ sājyavarti ca dīpakam |
sarvaṃ samarpayāmīti praṇavaṃ hrīmupakramāt

नमोऽन्तंचततोदद्यात्पायस्तमधुनाप्लुतम् ।
साज्यशर्करयापूपकदलीगुडपूरितम्

namo'ntaṃcatatodadyātpāyastamadhunāplutam |
sājyaśarkarayāpūpakadalīguḍapūritam

प्रत्येकं कदलीपत्रे भरितं च सुवासितम् ।
भूर्भुवस्स्वरिति प्रोच्य प्रोक्ष्णादीनि कारयेत

pratyekaṃ kadalīpatre bharitaṃ ca suvāsitam |
bhūrbhuvassvariti procya prokṣṇādīni kārayeta

ॐ ह्रीमिति समुच्चार्य्य नैवेद्यं वह्निजायया ।
पानीयं नम इत्युक्त्वा परम्प्रेम्णा समर्पयेत्

oṃ hrīmiti samuccāryya naivedyaṃ vahnijāyayā |
pānīyaṃ nama ityuktvā parampremṇā samarpayet

तत उद्वासयेत्प्रीत्या पूर्वतो मुनिसत्तम ।
स्थलं विशोध्य गंडूषाचमनार्घ्याणि दापयेत्

tata udvāsayetprītyā pūrvato munisattama |
sthalaṃ viśodhya gaṃḍūṣācamanārghyāṇi dāpayet

तांबूलं धूप दीपौ च प्रदक्षिणनमस्कृती ।
विधाय प्रार्थयेदेताश्शिरस्यंजलिमादधत्

tāṃbūlaṃ dhūpa dīpau ca pradakṣiṇanamaskṛtī |
vidhāya prārthayedetāśśirasyaṃjalimādadhat

श्रीमातरस्सुप्रसन्ना यतिं शिवपदैषिणम् ।
रक्षणीय म्प्रब्रुवन्तु परमेशपदाब्जयोः

śrīmātarassuprasannā yatiṃ śivapadaiṣiṇam |
rakṣaṇīya mprabruvantu parameśapadābjayoḥ

इति संप्रार्थ्य तास्सर्वा विसृज्य च यथागतम् ।
तासाम्प्रसादमुद्धृत्य कन्यकाभ्यः प्रदापयेत

iti saṃprārthya tāssarvā visṛjya ca yathāgatam |
tāsāmprasādamuddhṛtya kanyakābhyaḥ pradāpayeta

गोभ्यो वा जलमध्ये वा निक्षिपेन्नान्यथा क्वचित् ।
अत्रैव पार्वणं कुर्य्यान्नैकोद्दिष्टं यतेः क्वचित्

gobhyo vā jalamadhye vā nikṣipennānyathā kvacit |
atraiva pārvaṇaṃ kuryyānnaikoddiṣṭaṃ yateḥ kvacit

अत्रायं पार्वणश्राद्धे नियमः प्रोच्यते मया ।
तं शृणुष्व मुनिश्रेष्ठ येन श्रेयो भवेत्ततः

atrāyaṃ pārvaṇaśrāddhe niyamaḥ procyate mayā |
taṃ śṛṇuṣva muniśreṣṭha yena śreyo bhavettataḥ

कर्ता स्नात्वा धृतप्राण उपवीती समाहितः ।
सपवित्रकरस्त्वस्यां पुण्यतिथ्यामिति ब्रुवन्

kartā snātvā dhṛtaprāṇa upavītī samāhitaḥ |
sapavitrakarastvasyāṃ puṇyatithyāmiti bruvan

करिष्ये पार्वणं श्राद्धमिति संकल्प्य चोत्तरे ।
दद्याद्दर्भानुत्तमांश्च ह्यासनार्थं जलं स्पृशेत्

kariṣye pārvaṇaṃ śrāddhamiti saṃkalpya cottare |
dadyāddarbhānuttamāṃśca hyāsanārthaṃ jalaṃ spṛśet

तत्रोपवेशयेद्भक्त्या साभ्यंगं कृतमज्जनान् ।
आहूय चतुरो विप्राञ्छिवभक्तान्दृढव्रतान्

tatropaveśayedbhaktyā sābhyaṃgaṃ kṛtamajjanān |
āhūya caturo viprāñchivabhaktāndṛḍhavratān

विश्वेदेवार्थं भवता प्रसादः क्रियतामिति ।
आत्मने भवता पश्चादन्तरात्मन इत्यपि

viśvedevārthaṃ bhavatā prasādaḥ kriyatāmiti |
ātmane bhavatā paścādantarātmana ityapi

परमात्मन इत्येवं प्रोच्य प्रार्थ्यं च तान्यतिः ।
श्रद्धया चरणन्तेषां कुर्य्याद्याथार्थ्यमादरात्

paramātmana ityevaṃ procya prārthyaṃ ca tānyatiḥ |
śraddhayā caraṇanteṣāṃ kuryyādyāthārthyamādarāt

पादौ प्रक्षाल्य तेषान्तु प्राङ्मुखानुपवेश्य च ।
गन्धादिभिरलंकृत्य भोजयेच्च शिवा ग्रतः

pādau prakṣālya teṣāntu prāṅmukhānupaveśya ca |
gandhādibhiralaṃkṛtya bhojayecca śivā grataḥ

गोमयेनोपलिप्यात्र दर्भान्प्रागग्रकल्पितान् ।
आस्तीर्य्य संयतप्राणः पिण्डानां च प्रदानकम्

gomayenopalipyātra darbhānprāgagrakalpitān |
āstīryya saṃyataprāṇaḥ piṇḍānāṃ ca pradānakam

करिष्य इति संकल्प्य मण्डलत्रयमर्च्य च ।
आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मनमप्यतः

kariṣya iti saṃkalpya maṇḍalatrayamarcya ca |
ātmānamantarātmānaṃ paramātmanamapyataḥ

चतुर्थ्यन्तं वदन्पश्चादिमं पिण्डमितीरयन् ।
ददामीति च सम्प्रोच्य दद्यात्पिण्डान्स्वभक्तितः

caturthyantaṃ vadanpaścādimaṃ piṇḍamitīrayan |
dadāmīti ca samprocya dadyātpiṇḍānsvabhaktitaḥ

कुशोदकं ततो दद्याद्यथाविधिविधानतः ।
तत उत्थाप्य वै कुर्य्यात्प्रदक्षिणनमस्कृती

kuśodakaṃ tato dadyādyathāvidhividhānataḥ |
tata utthāpya vai kuryyātpradakṣiṇanamaskṛtī

ततो दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च यथाविधि ।
नारायणबलिं कुर्य्यात्तस्मिन्नेव स्थले दिने

tato dattvā brāhmaṇebhyo dakṣiṇāṃ ca yathāvidhi |
nārāyaṇabaliṃ kuryyāttasminneva sthale dine

रक्षार्थमेव सर्वत्र विष्णोः पूजाविधिः स्मृतः ।
कुर्य्याद्विष्णोर्महापूजां पायसान्नं निवेदयेत्

rakṣārthameva sarvatra viṣṇoḥ pūjāvidhiḥ smṛtaḥ |
kuryyādviṣṇormahāpūjāṃ pāyasānnaṃ nivedayet

द्वादशाथ समाहूय ब्राह्मणान्वेदपारगान् ।
केशवादिभिरभ्यर्च्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः

dvādaśātha samāhūya brāhmaṇānvedapāragān |
keśavādibhirabhyarcya gandhapuṣpākṣatādibhiḥ

उपानच्छत्रवस्त्रादि दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि ।
सन्तोषयेन्महाभक्त्या विविधैर्वच नैश्शुभैः

upānacchatravastrādi dattvā tebhyo yathāvidhi |
santoṣayenmahābhaktyā vividhairvaca naiśśubhaiḥ

आस्तीर्य्य दर्भान्पूर्वाग्रान्भूस्स्वाहा च भुवस्सुवः ।
प्रणवादि प्रोच्य भूमौ पायसान्नं बलिं हरेत्

āstīryya darbhānpūrvāgrānbhūssvāhā ca bhuvassuvaḥ |
praṇavādi procya bhūmau pāyasānnaṃ baliṃ haret

एकादशाह सुविधिर्मया प्रोक्तो मुनीश्वर ।
द्वादशाहविधिं वक्ष्ये शृणुष्वादरतो द्विज

ekādaśāha suvidhirmayā prokto munīśvara |
dvādaśāhavidhiṃ vakṣye śṛṇuṣvādarato dvija