अध्याय 15: शिव के पाँच कृत्यचक्र

ततः परं प्रवक्ष्यामि सृष्टिपद्धतिमुत्तमाम् ।
सदाशिवान्महेशादिचतुष्कस्य वरानने

tataḥ paraṃ pravakṣyāmi sṛṣṭipaddhatimuttamām |
sadāśivānmaheśādicatuṣkasya varānane

सदाशिवस्समष्टिस्स्यादाकाशधिपतिः प्रभुः ।
अस्यैव व्यष्टितापन्नम्महेशादिचतुष्टयम्

sadāśivassamaṣṭissyādākāśadhipatiḥ prabhuḥ |
asyaiva vyaṣṭitāpannammaheśādicatuṣṭayam

सदाशिवसहस्रांशान्महेशस्य समुद्भवः ।
पुरुषाननरूपत्वाद्वायोरधिपतिश्च सः

sadāśivasahasrāṃśānmaheśasya samudbhavaḥ |
puruṣānanarūpatvādvāyoradhipatiśca saḥ

मायाशक्तियुतो वामे सकलश्च क्रियाधिकः ।
अस्यैव व्यष्टिरूपं स्यादीश्वरादिचतुष्टयम्

māyāśaktiyuto vāme sakalaśca kriyādhikaḥ |
asyaiva vyaṣṭirūpaṃ syādīśvarādicatuṣṭayam

ईशो विश्वेश्वरः पश्चात्परमेशस्ततः परम् ।
सर्वेश्वर इतीदन्तु तिरोधाचक्रमुत्तमम्

īśo viśveśvaraḥ paścātparameśastataḥ param |
sarveśvara itīdantu tirodhācakramuttamam

तिरोभावो द्विधा भिन्न एको रुद्रादिगोचरः ।
अन्यश्च देहभावेन पशुवर्गस्य सन्ततेः

tirobhāvo dvidhā bhinna eko rudrādigocaraḥ |
anyaśca dehabhāvena paśuvargasya santateḥ

भोगानुरंजनपरः कर्मसाम्यक्षणावधि ।
कर्मसाम्ये स एकः स्यादनुग्रहमयो विभुः

bhogānuraṃjanaparaḥ karmasāmyakṣaṇāvadhi |
karmasāmye sa ekaḥ syādanugrahamayo vibhuḥ

तत्र सर्वेश्वरा यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः ।
परब्रह्मात्मकाः साक्षान्निर्विकल्पा निरामयाः

tatra sarveśvarā yāste devatāḥ parikīrttitāḥ |
parabrahmātmakāḥ sākṣānnirvikalpā nirāmayāḥ

तिरोभावात्मकं चक्रं भवेच्छान्तिकलामयम् ।
महेश्वराधिष्ठितं च पदमेतदनुत्तमम्

tirobhāvātmakaṃ cakraṃ bhavecchāntikalāmayam |
maheśvarādhiṣṭhitaṃ ca padametadanuttamam

एतदेव पदं प्राप्यं महेशपदसेविनाम् ।
माहेश्वराणां सालोक्यक्रमादेव विमुक्तिदम्

etadeva padaṃ prāpyaṃ maheśapadasevinām |
māheśvarāṇāṃ sālokyakramādeva vimuktidam

महेश्वरसहस्रांशाद्रुद्रमूर्तिरजायत ।
अघोरवदनाकारस्तेजस्तत्त्वाधिपश्च सः

maheśvarasahasrāṃśādrudramūrtirajāyata |
aghoravadanākārastejastattvādhipaśca saḥ

गौरीशक्तियुतो वामे सर्व्वसंहारकृत्प्रभुः ।
अस्यैव व्यष्टिरूपं स्याच्छिवाद्यथ चतुष्टयम्

gaurīśaktiyuto vāme sarvvasaṃhārakṛtprabhuḥ |
asyaiva vyaṣṭirūpaṃ syācchivādyatha catuṣṭayam

शिवो हरो मृडभवौ विदितं चक्रमद्भुतम् ।
संहाराख्यं महादिव्यं परमं हि मुनीश्वर

śivo haro mṛḍabhavau viditaṃ cakramadbhutam |
saṃhārākhyaṃ mahādivyaṃ paramaṃ hi munīśvara

स संहारस्त्रिधा प्रोक्तो बुधैर्नित्यादिभेदतः ।
नित्यो जीवसुषुप्त्याख्यो विधेर्नैमित्तिकः स्मृतः

sa saṃhārastridhā prokto budhairnityādibhedataḥ |
nityo jīvasuṣuptyākhyo vidhernaimittikaḥ smṛtaḥ

विलयस्तस्य तु महानिति वेदनिदर्शितः ।
जीवानां जन्मदुःखादिशांतानामुषितात्मनाम्

vilayastasya tu mahāniti vedanidarśitaḥ |
jīvānāṃ janmaduḥkhādiśāṃtānāmuṣitātmanām

विश्रांत्यर्थं मुनिश्रेष्ठ कर्मणां पाकहेतवे ।
संहारः कल्पितस्त्रेधा रुद्रेणामिततेजसा

viśrāṃtyarthaṃ muniśreṣṭha karmaṇāṃ pākahetave |
saṃhāraḥ kalpitastredhā rudreṇāmitatejasā

रुद्रस्यैव तु कृत्यानां त्रयमेतदुदाहृतम् ।
संहृतवपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः

rudrasyaiva tu kṛtyānāṃ trayametadudāhṛtam |
saṃhṛtavapi sṛṣṭyādikṛtyānāṃ pañcakaṃ vibhoḥ

मुने तत्र भवाद्यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः ।
परब्रह्मस्वरूपाश्च लोकानुग्रहकारकाः

mune tatra bhavādyāste devatāḥ parikīrttitāḥ |
parabrahmasvarūpāśca lokānugrahakārakāḥ

संहाराख्यमिदं चक्रं विद्यारूपकलामयम् ।
अधिष्ठितं च रुद्रेण पदमेतन्निरामयम्

saṃhārākhyamidaṃ cakraṃ vidyārūpakalāmayam |
adhiṣṭhitaṃ ca rudreṇa padametannirāmayam

एतदेव पदं प्राप्यं रुद्राराधनकांक्षिणाम् ।
रुद्राणां तद्धि सालोक्यक्रमात्सायुज्यदम्मुने

etadeva padaṃ prāpyaṃ rudrārādhanakāṃkṣiṇām |
rudrāṇāṃ taddhi sālokyakramātsāyujyadammune

रुद्रमूर्त्तेस्सहस्रांशाद्विष्णोश्चैवाभवज्जनिः ।
स वामदेवचक्रात्मा वारितत्त्वैकनायकः

rudramūrttessahasrāṃśādviṣṇoścaivābhavajjaniḥ |
sa vāmadevacakrātmā vāritattvaikanāyakaḥ

रमाशाक्तियुतो वामे सर्व्वरक्षाकरो महान् ।
चतुर्भुजोऽरविंदाक्षः श्यामश्शंखादिचिह्नभृत्

ramāśāktiyuto vāme sarvvarakṣākaro mahān |
caturbhujo'raviṃdākṣaḥ śyāmaśśaṃkhādicihnabhṛt

अस्यैव वासुदेवादिचतुष्कं व्यष्टितां गतम् ।
उपासनरतानां वै वैष्णवानां विमुक्तिदम्

asyaiva vāsudevādicatuṣkaṃ vyaṣṭitāṃ gatam |
upāsanaratānāṃ vai vaiṣṇavānāṃ vimuktidam

वासुदेवोऽनिरुद्धश्च ततस्संकर्षणः परः ।
प्रद्युम्नश्चेति विख्यातं स्थितिचक्रमनुत्तमम्

vāsudevo'niruddhaśca tatassaṃkarṣaṇaḥ paraḥ |
pradyumnaśceti vikhyātaṃ sthiticakramanuttamam

स्थितिस्सृष्टस्य जगतस्तत्कर्त्रा सह पालनम् ।
आरब्धकर्मभोगान्तं जीवानां फलभोगिनाम्

sthitissṛṣṭasya jagatastatkartrā saha pālanam |
ārabdhakarmabhogāntaṃ jīvānāṃ phalabhoginām

विष्णोरेवेदमाख्यातं कृत्यं रक्षाविधायिनः ।
स्थितावपि तु सृष्ट्यादि कृत्यानां पंचकं विभोः

viṣṇorevedamākhyātaṃ kṛtyaṃ rakṣāvidhāyinaḥ |
sthitāvapi tu sṛṣṭyādi kṛtyānāṃ paṃcakaṃ vibhoḥ

तत्र प्रद्युम्नमुख्यास्ते देवताः परिकीर्तिताः ।
निर्विकल्पा निरातंका मुक्तानंदकरास्सदा

tatra pradyumnamukhyāste devatāḥ parikīrtitāḥ |
nirvikalpā nirātaṃkā muktānaṃdakarāssadā

स्थितिचक्रमिदं ब्रह्मन्प्रतिष्ठारूपमुत्तमम् ।
जनार्दनाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते

sthiticakramidaṃ brahmanpratiṣṭhārūpamuttamam |
janārdanādhiṣṭhitaṃ ca paramaṃ padamucyate

एवदेव पदं प्राप्यं विष्णुपादाब्जसेविनाम् ।
वैष्णवानां चक्रमिदं सालोक्यादिपदप्रदम्

evadeva padaṃ prāpyaṃ viṣṇupādābjasevinām |
vaiṣṇavānāṃ cakramidaṃ sālokyādipadapradam

विष्णोरेव सहस्रांशात्संबभूव पितामहः ।
सद्योजातमुखात्मा यः पृथिवीतत्त्वनायकः

viṣṇoreva sahasrāṃśātsaṃbabhūva pitāmahaḥ |
sadyojātamukhātmā yaḥ pṛthivītattvanāyakaḥ

वाग्देवीसहितो वामे सृष्टिकर्त्ता जगत्प्रभुः ।
चतुर्मुखो रक्तवर्णो रजोरूपस्वरूपवान्

vāgdevīsahito vāme sṛṣṭikarttā jagatprabhuḥ |
caturmukho raktavarṇo rajorūpasvarūpavān

हिण्यगर्भाद्यस्यैव व्यष्टिरूपं चतुष्टयम् ।
हिरण्यगर्भोथ विराट् पुरुषः काल एव च

hiṇyagarbhādyasyaiva vyaṣṭirūpaṃ catuṣṭayam |
hiraṇyagarbhotha virāṭ puruṣaḥ kāla eva ca

सृष्टि चक्रमिदं ब्रह्म पुत्रादिऋषिसेवितम् ।
सर्व्वकामार्थदं ब्रह्मन्परिवारसुखप्रदम्

sṛṣṭi cakramidaṃ brahma putrādiṛṣisevitam |
sarvvakāmārthadaṃ brahmanparivārasukhapradam

सृष्टिस्तु संहृतस्यास्य जीवस्य प्रकृतौ बहिः ।
आनीय कर्मभोगार्थ साधनांगफलैस्सह

sṛṣṭistu saṃhṛtasyāsya jīvasya prakṛtau bahiḥ |
ānīya karmabhogārtha sādhanāṃgaphalaissaha

संयोजनमितीदं तु कृत्यं पैतामहं विदुः ।
जगत्सृष्टिक्रियाविज्ञा यावद्व्यूहं सुखावहम्

saṃyojanamitīdaṃ tu kṛtyaṃ paitāmahaṃ viduḥ |
jagatsṛṣṭikriyāvijñā yāvadvyūhaṃ sukhāvaham

जगत्सृष्टावपि मुने कृत्यानां च पंचकं विभोः ।
अस्ति कालोदयस्तत्र देवताः परिकीर्त्तिताः

jagatsṛṣṭāvapi mune kṛtyānāṃ ca paṃcakaṃ vibhoḥ |
asti kālodayastatra devatāḥ parikīrttitāḥ

निवृत्तिरूपमाख्यातं सृष्टिचक्रमिदं बुधैः ।
पितामहाधिष्ठितं च पदमेतद्धि शोभनम्

nivṛttirūpamākhyātaṃ sṛṣṭicakramidaṃ budhaiḥ |
pitāmahādhiṣṭhitaṃ ca padametaddhi śobhanam

एतदेव प्रदं प्राप्यं ब्रह्मार्पितधियां नृणाम् ।
पैतामहानामेतद्धि सालोक्या दिविमुक्तिदम्

etadeva pradaṃ prāpyaṃ brahmārpitadhiyāṃ nṛṇām |
paitāmahānāmetaddhi sālokyā divimuktidam

अस्मिन्नपि चतुष्के तु चक्राणां प्रणवो भवेत् ।
महेशादिक्रमादेव गौण्या वृत्त्या स वाचकः

asminnapi catuṣke tu cakrāṇāṃ praṇavo bhavet |
maheśādikramādeva gauṇyā vṛttyā sa vācakaḥ

इदं खलु जगच्चक्रं श्रुतिविश्रुतवैभवम् ।
पञ्चारं चक्रमिति ह स्तौति श्रुतिरिदम्मुने

idaṃ khalu jagaccakraṃ śrutiviśrutavaibhavam |
pañcāraṃ cakramiti ha stauti śrutiridammune

एकमेव जगच्चक्रं शम्भोश्शक्तिविजृंभितम् ।
सृष्ट्यादिपंचांवयवं पंचारमिति कथ्यते

ekameva jagaccakraṃ śambhośśaktivijṛṃbhitam |
sṛṣṭyādipaṃcāṃvayavaṃ paṃcāramiti kathyate

अलातचक्रभ्रमिवदविच्छिन्नलयोदयम् ।
परितो वर्तते यस्मात्तस्माच्चक्रमितीरितम्

alātacakrabhramivadavicchinnalayodayam |
parito vartate yasmāttasmāccakramitīritam

सृष्ट्यादिपृथुसृष्टित्वात्पृथुत्वेनोपदृश्यते ।
हिरण्मयस्य देवस्य शम्भोरमिततेजसः

sṛṣṭyādipṛthusṛṣṭitvātpṛthutvenopadṛśyate |
hiraṇmayasya devasya śambhoramitatejasaḥ

शक्तिकार्यमिदं चक्रं हिरण्यज्योतिराश्रितम् ।
सलिलेनावृतमिदं सलिलं वह्निनावृतम्

śaktikāryamidaṃ cakraṃ hiraṇyajyotirāśritam |
salilenāvṛtamidaṃ salilaṃ vahnināvṛtam

आवृतो वायुना वह्निराकाशेनावृतं महत् ।
भूतादिना तथाकाशो भूतादिर्महतावृतः

āvṛto vāyunā vahnirākāśenāvṛtaṃ mahat |
bhūtādinā tathākāśo bhūtādirmahatāvṛtaḥ

अव्यक्तेनावृतस्तद्वन्महानित्येवमास्तिकैः ।
ब्रह्माण्डमिति संप्रोक्तमाचार्य्यैर्मुनिसत्तम

avyaktenāvṛtastadvanmahānityevamāstikaiḥ |
brahmāṇḍamiti saṃproktamācāryyairmunisattama

उक्तानि सप्तावरणान्यस्य विश्वस्य गुप्तये ।
चक्राद्दशगुणाधिक्यं सलिलस्य विधीयते

uktāni saptāvaraṇānyasya viśvasya guptaye |
cakrāddaśaguṇādhikyaṃ salilasya vidhīyate

उपर्युपरि चान्योन्यमेवं दशगुणाधिकम् ।
ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं तद्द्विजैर्मुनिनायक

uparyupari cānyonyamevaṃ daśaguṇādhikam |
brahmāṇḍamiti vijñeyaṃ taddvijairmunināyaka

इममर्थमुरीकृत्य चक्रसामीप्यवर्त्तनात् ।
सलिलस्य च तन्मध्ये इति प्राह श्रुतिस्स्वयम्

imamarthamurīkṛtya cakrasāmīpyavarttanāt |
salilasya ca tanmadhye iti prāha śrutissvayam

अनुग्रहतिरोभावसंहृतिस्थितिसृष्टिभिः ।
करोत्यविरतं लीलामेकश्शक्तियुतश्शिवः

anugrahatirobhāvasaṃhṛtisthitisṛṣṭibhiḥ |
karotyavirataṃ līlāmekaśśaktiyutaśśivaḥ

बहुनेह किमुक्तेन मुने सारं वदामि ते ।
शिव एवेदमखिलं शक्तिमानिति निश्चितम्

bahuneha kimuktena mune sāraṃ vadāmi te |
śiva evedamakhilaṃ śaktimāniti niścitam