अध्याय 14: मन्त्र, यन्त्र और पंचब्रह्म रूप प्रणव

भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे ।
विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन

bhagavanṣaṇmukhāśeṣa vijñānāmṛtavāridhe |
viśvāmareśvarasuta praṇatārttiprabhañjana

षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् ।
के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानञ्च किं प्रभो

ṣaḍvidhārtthaparijñānamiṣṭadaṃ kimudāhṛtam |
ke tatra ṣaḍvidhā arthāḥ parijñānañca kiṃ prabho

प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् ।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह

pratipādyaśca kastasya parijñāne ca kiṃ phalam |
etatsarvaṃ samācakṣva yadyatpṛṣṭaṃ mayā guha

एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः ।
अद्याप्यहम्महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया

etamartthamavijñāya paśuśāstravimohitaḥ |
adyāpyahammahāsena bhrāntaśca śivamāyayā

अहं शिवपदद्वंद्वज्ञानामृतरसायनम् ।
पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा

ahaṃ śivapadadvaṃdvajñānāmṛtarasāyanam |
pīttvā vigatasammoho bhaviṣyāmi yathā tathā

कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि ।
कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते

kṛpāmṛtārdrayā dṛṣṭyā vilokya suciraṃ mayi |
karttavyo'nugrahaḥ śrīmatpādābjaśaraṇāgate

इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः ।
प्राहान्यदर्शनमहासंत्रासजनकं वचः

iti śrutvā munīndroktaṃ jñānaśaktidharo vibhuḥ |
prāhānyadarśanamahāsaṃtrāsajanakaṃ vacaḥ

श्रूयताम्मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात् ।
समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः

śrūyatāmmuniśārdūla tvayā yatpṛṣṭamādarāt |
samaṣṭivyaṣṭibhāvena parijñānammaheśituḥ

प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् ।
वदामि षड्विधार्थैक्य परिज्ञानेन सुव्रत

praṇavārtthaparijñānarūpaṃ tadvistarādaham |
vadāmi ṣaḍvidhārthaikya parijñānena suvrata

प्रथमो मंत्ररूपः स्याद्द्वितीयो मंत्रभावितः ।
देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्

prathamo maṃtrarūpaḥ syāddvitīyo maṃtrabhāvitaḥ |
devatārtthastṛtīyo'rthaḥ prapañcārthastataḥ param

चतुर्थः पञ्चमार्थस्स्याद्गुरुरूपप्रदर्शकः ।
षष्ठश्शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्त्तिताः

caturthaḥ pañcamārthassyādgururūpapradarśakaḥ |
ṣaṣṭhaśśiṣyātmarūpo'rthaḥ ṣaḍvidhārthāḥ prakīrttitāḥ

तत्र मन्त्रस्वरूपन्ते वदामि मुनिसत्तम ।
येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः

tatra mantrasvarūpante vadāmi munisattama |
yena vijñātamātreṇa mahājñānī bhavennaraḥ

आद्यस्स्वरः पंचमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः ।
बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा

ādyassvaraḥ paṃcamaśca pañcamāntastataḥ paraḥ |
bindunādau ca pañcārṇāḥ proktā vedairna cānyathā

एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिस्समुदाहृतः ।
नादस्सर्व्वसमष्टिः स्याद्बिंद्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्

etatsamaṣṭirūpo hi vedādissamudāhṛtaḥ |
nādassarvvasamaṣṭiḥ syādbiṃdvāḍhyaṃ yaccatuṣṭayam

व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके ।
यंत्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिंगं तदेव हि

vyaṣṭirūpeṇa saṃsiddhaṃ praṇave śivavācake |
yaṃtrarūpaṃ śṛṇu prājña śivaliṃgaṃ tadeva hi

सर्व्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वम्प्रथमं स्वरम् ।
उवर्णं च तदूर्द्ध्वं स्थम्पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्

sarvvādhastāllikhetpīṭhaṃ tadūrdhvamprathamaṃ svaram |
uvarṇaṃ ca tadūrddhvaṃ sthampavargāntaṃ tadūrdhvagam

तन्मस्तकस्थं बिंदुं च तदूर्द्ध्वं नादमालिखेत् ।
यंत्रे संपूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति

tanmastakasthaṃ biṃduṃ ca tadūrddhvaṃ nādamālikhet |
yaṃtre saṃpūrṇatāṃ yāti sarvakāmaḥ prasidhyati

एतं यंत्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् ।
तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम्

etaṃ yaṃtraṃ samālikhya praṇave nava veṣṭayet |
tadutthenaiva nādena vidyannādāvasānakam

देवतार्त्थम्प्रवक्ष्यामि गूढं सर्व्वत्र यन्मुने ।
तव स्नेहाद्वामदेव यथा शंकरभाषितम्

devatārtthampravakṣyāmi gūḍhaṃ sarvvatra yanmune |
tava snehādvāmadeva yathā śaṃkarabhāṣitam

सद्योजातम्प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् ।
इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपंचकवाचकम्

sadyojātamprapadyāmītyupakramya sadāśivom |
iti prāha śrutistāraṃ brahmapaṃcakavācakam

विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यस्सूक्ष्माः पंचैव देवताः ।
एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वे नोपबृंहिताः

vijñeyā brahmarūpiṇyassūkṣmāḥ paṃcaiva devatāḥ |
etā eva śivasyāpi mūrtitve nopabṛṃhitāḥ

शिवस्य वाचको मन्त्रश्शिवमूर्त्तेश्च वाचकः ।
मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः

śivasya vācako mantraśśivamūrtteśca vācakaḥ |
mūrttimūrtimatorbhedo nātyantaṃ vidyate yataḥ

ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः ।
शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु सांप्रतम्

īśānamukuṭopeta ityārabhya puroditaḥ |
śivasya vigrahaḥ pañcavaktrāṇi śṛṇu sāṃpratam

पंचमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् ।
उर्द्ध्वांतमीशानांतं च मुखपंचकमीरितम्

paṃcamādi samārabhya sadyojātādyanukramāt |
urddhvāṃtamīśānāṃtaṃ ca mukhapaṃcakamīritam

ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् ।
पुरुषाद्यं च सद्यांतं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्

īśānasyaiva devasya caturvyūhapade sthitam |
puruṣādyaṃ ca sadyāṃtaṃ brahmarūpaṃ catuṣṭayam

पंच ब्रह्मसमष्टिस्स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् ।
पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिस्सद्योजातान्तिकं मुने

paṃca brahmasamaṣṭissyādīśānaṃ brahma viśrutam |
puruṣādyaṃ tu tadvyaṣṭissadyojātāntikaṃ mune

अनुग्रहमयं चक्रमिदं पंचार्त्थकारणम् ।
परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम्

anugrahamayaṃ cakramidaṃ paṃcārtthakāraṇam |
parabrahmātmakaṃ sūkṣmaṃ nirvikāramanāmayam

अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः ।
प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः

anugraho'pi dvividhastirobhāvādigocaraḥ |
prabhuścānyastu jīvānāṃ parāvaravimuktidaḥ

एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् ।
अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पंचकं विभोः

etatsadāśivasyaiva kṛtyadvayamudāhṛtam |
anugrahe'pi sṛṣṭyādikṛtyānāṃ paṃcakaṃ vibhoḥ

मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्त्तिताः ।
परब्रह्मस्वरूपास्ताः पंच कल्याणदास्सदा

mune tatrāpi sadyādyā devatāḥ parikīrttitāḥ |
parabrahmasvarūpāstāḥ paṃca kalyāṇadāssadā

अनुग्रहमयं चक्रं शांत्यतीतकलामयम् ।
सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते

anugrahamayaṃ cakraṃ śāṃtyatītakalāmayam |
sadāśivādhiṣṭhitaṃ ca paramaṃ padamucyate

एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम् ।
सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्

etadeva padaṃ prāpyaṃ yatīnāṃ bhavitātmanām |
sadāśivopāsakānāṃ praṇavāsaktacetasām

एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः ।
भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा

etadeva padaṃ prāpya tena sākaṃ munīśvarāḥ |
bhuktvā suvipulānbhogāndevena brahmarūpiṇā

महाप्रलयसंभूतौ शिवसाम्यं भजंति हि ।
न पतंति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते

mahāpralayasaṃbhūtau śivasāmyaṃ bhajaṃti hi |
na pataṃti punaḥ kvāpi saṃsārābdhau janāśca te

ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी ।
ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि

te brahmaloka iti ca śrutirāha sanātanī |
aiśvaryyaṃ tu śivasyāpi samaṣṭiridameva hi

सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्व्वणी शिखा ।
सर्वैश्वर्य्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि

sarvaiśvaryeṇa sampanna ityāhātharvvaṇī śikhā |
sarvaiśvaryyapradātṛtvamasyaiva pravadanti hi

चमकस्य पदान्नान्य दधिकं विद्यते पदम् ।
ब्रह्मपंचकविस्तारप्रपंचः खलु दृश्यते

camakasya padānnānya dadhikaṃ vidyate padam |
brahmapaṃcakavistāraprapaṃcaḥ khalu dṛśyate

ब्रह्मभ्य एवं संजाता निवृत्त्याद्याः कला मताः ।
सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः

brahmabhya evaṃ saṃjātā nivṛttyādyāḥ kalā matāḥ |
sūkṣmabhūtasvarūpiṇyaḥ kāraṇatvena viśrutāḥ

स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपंचस्यास्य सुव्रत ।
पंचधावस्थितं यत्तद्ब्रह्मपंचकमिष्यते

sthūlarūpasvarūpasya prapaṃcasyāsya suvrata |
paṃcadhāvasthitaṃ yattadbrahmapaṃcakamiṣyate

पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पंचकम् ।
व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम

puruṣaḥ śrotravāṇyau ca śabdakāśau ca paṃcakam |
vyāptamīśānarūpeṇa brahmaṇā munisattama

प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पंचकम् ।
व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर

prakṛtistvakca pāṇiśca sparśo vāyuśca paṃcakam |
vyāptaṃ puruṣarūpeṇa brahmaṇaiva munīśvara

अहंकारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः ।
अघोरब्रह्मणा व्याप्तमेतत्पंचकमंचितम्

ahaṃkārastathā cakṣuḥ pādo rūpaṃ ca pāvakaḥ |
aghorabrahmaṇā vyāptametatpaṃcakamaṃcitam

बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पंचकम् ।
ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः

buddhiśca rasanā pāyū rasa āpaśca paṃcakam |
brahmaṇā vāmadevena vyāptaṃ bhavati nityaśaḥ

मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पंचकम् ।
सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पंचब्रह्ममयं जगत्

mano nāsā tathopastho gandho bhūmiśca paṃcakam |
sadyena brahmaṇā vyāptaṃ paṃcabrahmamayaṃ jagat

यंत्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवश्शिववाचकः ।
समष्टिः पंचवर्णानां बिंद्वाद्यं यच्चतुष्टयम्

yaṃtrarūpeṇopadiṣṭaḥ praṇavaśśivavācakaḥ |
samaṣṭiḥ paṃcavarṇānāṃ biṃdvādyaṃ yaccatuṣṭayam

शिवोपदिष्टमार्गेण यंत्ररूपं विभावयेत् ।
प्रणवम्परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्

śivopadiṣṭamārgeṇa yaṃtrarūpaṃ vibhāvayet |
praṇavamparamaṃ mantrādhirājaṃ śivarūpiṇam