अध्याय 16: शिव और शक्ति ही सबका कारण

श्रुत्वोपदिष्टं गुरुणा वेदार्थं मुनिपुंगवः ।
परमात्मनि संदिग्धं परिपप्रच्छ सादरम्

śrutvopadiṣṭaṃ guruṇā vedārthaṃ munipuṃgavaḥ |
paramātmani saṃdigdhaṃ paripapraccha sādaram

ज्ञानशक्तिधर स्वामिन्परमानन्दविग्रह ।
प्रणवार्थामृतं पीतं श्रीमुखख्जात्परिस्रुतम्

jñānaśaktidhara svāminparamānandavigraha |
praṇavārthāmṛtaṃ pītaṃ śrīmukhakhjātparisrutam

दृढप्रज्ञश्च जातोऽस्मि संदेहो विगतो मम ।
किंचिदन्यन्महासेन पृच्छामि त्वां शृणु प्रभो

dṛḍhaprajñaśca jāto'smi saṃdeho vigato mama |
kiṃcidanyanmahāsena pṛcchāmi tvāṃ śṛṇu prabho

सदाशिवादिकीटांतरूपस्य जगतः स्थितिः ।
स्त्रीपुंरूपेण सर्वत्र दृश्यते न हि संशयः

sadāśivādikīṭāṃtarūpasya jagataḥ sthitiḥ |
strīpuṃrūpeṇa sarvatra dṛśyate na hi saṃśayaḥ

एवं रूपस्य जगतः कारणं यत्सनातनम् ।
स्त्रीरूपं तत्किमाहोस्वित्पुरुषो वा नपुंसकम्

evaṃ rūpasya jagataḥ kāraṇaṃ yatsanātanam |
strīrūpaṃ tatkimāhosvitpuruṣo vā napuṃsakam

उत मिश्रं किमन्यद्वा न जातस्तत्र निर्णयः ।
बहुधा विवदन्तीह विद्वांसश्शास्त्रमोहिताः

uta miśraṃ kimanyadvā na jātastatra nirṇayaḥ |
bahudhā vivadantīha vidvāṃsaśśāstramohitāḥ

जगत्सृष्टिविधायिन्यः श्रुतयो जगता सह ।
विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च न विदन्ति हि

jagatsṛṣṭividhāyinyaḥ śrutayo jagatā saha |
viṣṇubrahmādayo devāḥ siddhāśca na vidanti hi

यथैक्यभावं गच्छेयुरेतदन्यच्च वेदय ।
जानामीति करोमीति व्यवहारः प्रदृश्यते

yathaikyabhāvaṃ gaccheyuretadanyacca vedaya |
jānāmīti karomīti vyavahāraḥ pradṛśyate

स हि सर्वात्मसंसिद्धो विवादो नात्र कस्यचित् ।
सर्वदेहेन्द्रियमनोबुध्यहंकारसंभवः

sa hi sarvātmasaṃsiddho vivādo nātra kasyacit |
sarvadehendriyamanobudhyahaṃkārasaṃbhavaḥ

आहोस्वि दात्मनोरूपं महानत्रापि संशयः ।
द्वयमेतद्धि सर्व्वेषां विवादास्पदमद्भुतम्

āhosvi dātmanorūpaṃ mahānatrāpi saṃśayaḥ |
dvayametaddhi sarvveṣāṃ vivādāspadamadbhutam

उत्पाट्याज्ञानसंभूतं संशयाख्यं विषद्रुमम् ।
शिवाद्वैतमहाकल्पवृक्षभूमिर्यथाभवेत्

utpāṭyājñānasaṃbhūtaṃ saṃśayākhyaṃ viṣadrumam |
śivādvaitamahākalpavṛkṣabhūmiryathābhavet

चित्तं मम यथा देव बोध्योऽस्मि कृपया तव ।
कृपातस्तव देवेश दृढज्ञानी भवा म्यहम्

cittaṃ mama yathā deva bodhyo'smi kṛpayā tava |
kṛpātastava deveśa dṛḍhajñānī bhavā myaham

श्रुत्वैवं मुनिना पृष्टं वचो वेदान्तनिर्वृतम् ।
रहस्यं प्रभुराहेदं किंचित्प्रहसिताननः

śrutvaivaṃ muninā pṛṣṭaṃ vaco vedāntanirvṛtam |
rahasyaṃ prabhurāhedaṃ kiṃcitprahasitānanaḥ

एतदेव मुने गुह्यं शिवेन परिभाषितम् ।
अम्बायाः शृण्वतो देव्या वामदेव ममापि हि

etadeva mune guhyaṃ śivena paribhāṣitam |
ambāyāḥ śṛṇvato devyā vāmadeva mamāpi hi

तस्याः स्तन्यं तदा पीत्वा संतृप्तोऽस्मि मुहुर्मुहुः ।
श्रुतवान्निश्चलं तद्वै निश्चितं मे विचारितम्

tasyāḥ stanyaṃ tadā pītvā saṃtṛpto'smi muhurmuhuḥ |
śrutavānniścalaṃ tadvai niścitaṃ me vicāritam

तत्ते वदामि दयया वामदेव महामुने ।
महद्गुह्यं च परमं सुत त्वं शृणु सांप्रतम्

tatte vadāmi dayayā vāmadeva mahāmune |
mahadguhyaṃ ca paramaṃ suta tvaṃ śṛṇu sāṃpratam

कर्मास्ति तत्त्वादारभ्य शास्त्रवादस्सुविस्तरः ।
यथाविवेकं श्रोतव्यो ज्ञानिना ज्ञानदो मुने

karmāsti tattvādārabhya śāstravādassuvistaraḥ |
yathāvivekaṃ śrotavyo jñāninā jñānado mune

त्वयोपदिष्टा ये शिष्यास्तत्र को वा भवत्समः ।
कपिलादिषु शास्त्रेषु भ्रमंत्यद्यापि तेऽधमाः

tvayopadiṣṭā ye śiṣyāstatra ko vā bhavatsamaḥ |
kapilādiṣu śāstreṣu bhramaṃtyadyāpi te'dhamāḥ

ते शप्ता मुनिभिः षड्भिश्शिवनिन्दा पराः पुरा ।
न श्रोतव्या हि तद्वार्त्ता तेऽन्यथावादिनो यतः

te śaptā munibhiḥ ṣaḍbhiśśivanindā parāḥ purā |
na śrotavyā hi tadvārttā te'nyathāvādino yataḥ

अनुमानप्रयोगस्याप्यवकाशो न विद्यते ।
पंचावयवयुक्तस्य स तु धूमस्य दर्शनात्

anumānaprayogasyāpyavakāśo na vidyate |
paṃcāvayavayuktasya sa tu dhūmasya darśanāt

पर्व्वतस्याग्निमद्भावं वदंत्यत्रापि सुव्रत ।
प्रत्यक्षस्य प्रपंचस्य दर्शनालंबनं त्वतः

parvvatasyāgnimadbhāvaṃ vadaṃtyatrāpi suvrata |
pratyakṣasya prapaṃcasya darśanālaṃbanaṃ tvataḥ

ज्ञातव्यः परमेशानः परमात्मा न संशयः ।
स्त्रीपुंरूपमयं विश्वं प्रत्यक्षेणैव दृश्यते

jñātavyaḥ parameśānaḥ paramātmā na saṃśayaḥ |
strīpuṃrūpamayaṃ viśvaṃ pratyakṣeṇaiva dṛśyate

षट्कोशरूपः पिण्डो हि तत्र चाद्यत्रयम्भवेत् ।
मात्रंशजं पुनश्चान्यत्पित्रंशजमिति श्रुतिः

ṣaṭkośarūpaḥ piṇḍo hi tatra cādyatrayambhavet |
mātraṃśajaṃ punaścānyatpitraṃśajamiti śrutiḥ

एवं सर्वशरीरेषु स्त्रीपुंभावविदो जनाः ।
परमात्मन्यपि मुने स्त्रीपुंभावं विदुर्बुधा

evaṃ sarvaśarīreṣu strīpuṃbhāvavido janāḥ |
paramātmanyapi mune strīpuṃbhāvaṃ vidurbudhā

सच्चिदानदरूपत्वं वदति ब्रह्मणः श्रुतिः ।
असन्निवर्त्तकः शब्दः सदात्मेति निगद्यते

saccidānadarūpatvaṃ vadati brahmaṇaḥ śrutiḥ |
asannivarttakaḥ śabdaḥ sadātmeti nigadyate

निवर्त्तनं जगत्त्वस्य चिच्छब्देन विधीयते ।
त्रिलिंगवर्त्ती सच्छब्दः पुरुषोत्र विधीयताम्

nivarttanaṃ jagattvasya cicchabdena vidhīyate |
triliṃgavarttī sacchabdaḥ puruṣotra vidhīyatām

प्रकाशवाची स भवेत्सत्प्रकाश इति स्फुटम् ।
ज्ञानशब्दस्य पर्य्यायश्चिच्छब्दः स्त्रीत्वमागतः

prakāśavācī sa bhavetsatprakāśa iti sphuṭam |
jñānaśabdasya paryyāyaścicchabdaḥ strītvamāgataḥ

प्रकाशश्चिच्च मिथुनं जगत्कारणतां गतम् ।
सच्चिदात्मन्यपि तथा जगत्कारणतां गतम्

prakāśaścicca mithunaṃ jagatkāraṇatāṃ gatam |
saccidātmanyapi tathā jagatkāraṇatāṃ gatam

एकत्रैव शिवश्शक्तिरिति भावो विधीयते ।
तैलवर्त्त्यादिमालिन्यात्प्रकाशस्यापि वर्त्तते

ekatraiva śivaśśaktiriti bhāvo vidhīyate |
tailavarttyādimālinyātprakāśasyāpi varttate

मालिन्यमशिवत्वं च चिताग्न्यादिषु दृश्यते ।
एवं विवर्त्तकत्वेन शिवत्वं श्रुतिचोदितम्

mālinyamaśivatvaṃ ca citāgnyādiṣu dṛśyate |
evaṃ vivarttakatvena śivatvaṃ śruticoditam

जीवाश्रितायाश्चिच्छक्तेर्दौर्बल्यं विद्यते सदा ।
तन्निवृत्यर्थमेवात्र शक्तित्वं सार्वकालिकम्

jīvāśritāyāścicchakterdaurbalyaṃ vidyate sadā |
tannivṛtyarthamevātra śaktitvaṃ sārvakālikam

बलवाञ्छक्तिमांश्चेति व्यवहारः प्रदृश्यते ।
लोके वेदे च ससतं वामदेव महामुने

balavāñchaktimāṃśceti vyavahāraḥ pradṛśyate |
loke vede ca sasataṃ vāmadeva mahāmune

एवं शिवत्वं शक्तित्वं परमात्मनि दर्शितम् ।
शिवशक्त्योस्तु संयोगादानंदस्सततोदितः

evaṃ śivatvaṃ śaktitvaṃ paramātmani darśitam |
śivaśaktyostu saṃyogādānaṃdassatatoditaḥ

अतो मुने तमुद्दिश्य मुनयः क्षीणकल्मषाः ।
शिवे मनस्समाधाय प्राप्ताश्शिवमनामयम्

ato mune tamuddiśya munayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
śive manassamādhāya prāptāśśivamanāmayam

सर्वात्मत्वं तयोरेवं ब्रह्मेत्युपनिषत्सु च ।
गीयते ब्रह्मशब्देन बृंहिधात्वर्थगोचरम्

sarvātmatvaṃ tayorevaṃ brahmetyupaniṣatsu ca |
gīyate brahmaśabdena bṛṃhidhātvarthagocaram

बृंहणत्वं बृहत्त्वं च शंभ्वाख्यविग्रहे ।
पंचब्रह्ममये विश्वप्रतीतिर्ब्रह्म शब्दिता

bṛṃhaṇatvaṃ bṛhattvaṃ ca śaṃbhvākhyavigrahe |
paṃcabrahmamaye viśvapratītirbrahma śabditā

प्रतिलोमात्मके हंसे वक्ष्यामि प्रणवोद्भवम् ।
तव स्नेहाद्वामदेव सावधानतया शृणु

pratilomātmake haṃse vakṣyāmi praṇavodbhavam |
tava snehādvāmadeva sāvadhānatayā śṛṇu

व्यंजनस्य सकारस्य हकारस्य च वर्जनात् ।
ओमित्येव भवेत्स्थूलो वाचकः परमात्मनः

vyaṃjanasya sakārasya hakārasya ca varjanāt |
omityeva bhavetsthūlo vācakaḥ paramātmanaḥ

महामन्त्रस्स विज्ञेयो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
तत्र सूक्ष्मो महामन्त्रस्तदुद्धारं वदामि ते

mahāmantrassa vijñeyo munibhistattvadarśibhiḥ |
tatra sūkṣmo mahāmantrastaduddhāraṃ vadāmi te

आद्ये त्रिपंचरूपे च स्वरे षोडशके त्रिषु ।
महामन्त्रो भवेदादौ स सकारो भवेद्यदा

ādye tripaṃcarūpe ca svare ṣoḍaśake triṣu |
mahāmantro bhavedādau sa sakāro bhavedyadā

हंसस्य प्रतिलोमः स्यात्सकारार्थश्शिवः स्मृतः ।
शक्त्यात्मको महामन्त्रवाच्यः स्यादिति निर्णयः

haṃsasya pratilomaḥ syātsakārārthaśśivaḥ smṛtaḥ |
śaktyātmako mahāmantravācyaḥ syāditi nirṇayaḥ

गुरूपदेश काले तु सोहंशक्त्यात्मकश्शिवः ।
इति जीवपरो भूयान्महामन्त्रस्तदा पशुः

gurūpadeśa kāle tu sohaṃśaktyātmakaśśivaḥ |
iti jīvaparo bhūyānmahāmantrastadā paśuḥ

शक्त्यात्मकश्शिवांशश्च शिवैक्याच्छिवसाम्यभाक् ।
प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्ये तु प्रज्ञानार्थः प्रदृश्यते

śaktyātmakaśśivāṃśaśca śivaikyācchivasāmyabhāk |
prajñānaṃ brahmavākye tu prajñānārthaḥ pradṛśyate

प्रज्ञानशब्दश्चैतन्यपर्य्यायस्स्यान्न संशयः ।
चैतन्यमात्मेति मुने शिवसूत्रं प्रवर्त्तितम्

prajñānaśabdaścaitanyaparyyāyassyānna saṃśayaḥ |
caitanyamātmeti mune śivasūtraṃ pravarttitam

चैतन्यमिति विश्वस्य सर्वज्ञानक्रियात्मकम् ।
स्वातन्त्र्यं तत्स्वभावो यः स आत्मा परिकीर्त्तितः

caitanyamiti viśvasya sarvajñānakriyātmakam |
svātantryaṃ tatsvabhāvo yaḥ sa ātmā parikīrttitaḥ

इत्यादिशिवसूत्राणां वार्तिकं कथितं मया ।
ज्ञानं बंध इतीदं तु द्वितीयं सूत्रमीशितुः

ityādiśivasūtrāṇāṃ vārtikaṃ kathitaṃ mayā |
jñānaṃ baṃdha itīdaṃ tu dvitīyaṃ sūtramīśituḥ

ज्ञानमित्यात्मनस्तस्य किंचिज्ज्ञानक्रियात्मकम् ।
इत्याहाद्यपदेनेशः पशुवर्गस्य लक्षणम्

jñānamityātmanastasya kiṃcijjñānakriyātmakam |
ityāhādyapadeneśaḥ paśuvargasya lakṣaṇam

एतद्द्वयं पराशक्तेः प्रथमं स्पंदतां गतम् ।
एतामेव परां शक्तिं श्वेताश्वतरशाखिनः

etaddvayaṃ parāśakteḥ prathamaṃ spaṃdatāṃ gatam |
etāmeva parāṃ śaktiṃ śvetāśvataraśākhinaḥ

स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेत्यस्तुवन्मुदा ।
ज्ञानक्रियेच्छारूपं हि शंभोर्दृष्टित्रयं विदुः

svābhāvikī jñānabalakriyā cetyastuvanmudā |
jñānakriyecchārūpaṃ hi śaṃbhordṛṣṭitrayaṃ viduḥ

एतन्मनोमध्यगं सदिन्द्रियज्ञानगोचरम् ।
अनुप्रविश्य जानाति करोति च पशुः सदा

etanmanomadhyagaṃ sadindriyajñānagocaram |
anupraviśya jānāti karoti ca paśuḥ sadā

तस्मादात्मन एवेदं रूपमित्येव निश्चितम् ।
प्रपंचार्थं प्रवक्ष्यामि प्रणवै क्यप्रदर्शनम्

tasmādātmana evedaṃ rūpamityeva niścitam |
prapaṃcārthaṃ pravakṣyāmi praṇavai kyapradarśanam

ॐमितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी ।
तस्माद्वेतीत्युपक्रम्य जगत्सृष्टिः प्रक्रीर्तिता

oṃmitīdaṃ sarvamiti śrutirāha sanātanī |
tasmādvetītyupakramya jagatsṛṣṭiḥ prakrīrtitā

तस्याः श्रुतेस्तु तात्पर्यं वक्ष्यामि श्रूयतामिदम् ।
तव स्नेहाद्वामदेव विवेकार्थविजृंभितम्

tasyāḥ śrutestu tātparyaṃ vakṣyāmi śrūyatāmidam |
tava snehādvāmadeva vivekārthavijṛṃbhitam

शिवशक्तिसमायोगः परमात्मेति निश्चितम् ।
पराशक्तेस्तु संजाता चिच्छक्तिस्तु तदुद्भवा

śivaśaktisamāyogaḥ paramātmeti niścitam |
parāśaktestu saṃjātā cicchaktistu tadudbhavā

आनन्दशक्तिस्तज्जास्यादिच्छाशक्तिस्तदुद्भवा ।
ज्ञानशक्तिस्ततो जाता क्रियाशक्तिस्तु पंचमी ।
एताभ्य एव संजाता निवृत्त्याद्याः कला मुने

ānandaśaktistajjāsyādicchāśaktistadudbhavā |
jñānaśaktistato jātā kriyāśaktistu paṃcamī |
etābhya eva saṃjātā nivṛttyādyāḥ kalā mune

चिदानन्दसमुत्पन्नौ नादबिन्दू प्रकीर्त्तितौ ।
इच्छाशक्तेर्मकारस्तु ज्ञानशक्तेस्तु पंचमः

cidānandasamutpannau nādabindū prakīrttitau |
icchāśaktermakārastu jñānaśaktestu paṃcamaḥ

स्वरः क्रियाशक्तिजातो ह्यकारस्तु मुनीश्वर ।
इत्युक्ता प्रणवोत्पत्तिः पंचब्रह्मोद्भवं शृणु

svaraḥ kriyāśaktijāto hyakārastu munīśvara |
ityuktā praṇavotpattiḥ paṃcabrahmodbhavaṃ śṛṇu

शिवादीशान उत्पन्नस्ततस्तत्पुरुषोद्भवः ।
ततोऽघोरस्ततो वामस्सद्योजातोद्भवस्ततः

śivādīśāna utpannastatastatpuruṣodbhavaḥ |
tato'ghorastato vāmassadyojātodbhavastataḥ

एतस्मान्मातृकादष्टत्रिंशन्मातृसमुद्भवः ।
ईशानाच्छान्त्यतीताख्या कला जाताथ पूरुषात् ।
उत्पद्यते शान्तिकला विद्याऽघोरसमुद्भवा

etasmānmātṛkādaṣṭatriṃśanmātṛsamudbhavaḥ |
īśānācchāntyatītākhyā kalā jātātha pūruṣāt |
utpadyate śāntikalā vidyā'ghorasamudbhavā

प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च वाम सद्योद्भवे मते ।
ईशाच्चिच्छक्तिमुखतो विभोर्मिथुनपञ्चकम्

pratiṣṭhā ca nivṛttiśca vāma sadyodbhave mate |
īśāccicchaktimukhato vibhormithunapañcakam

अनुग्रहादिकृत्यानां हेतुः पञ्चकमिष्यते ।
तद्विद्भिर्मुनिभिः प्राज्ञैर्वरतत्त्वप्रदर्शिभिः

anugrahādikṛtyānāṃ hetuḥ pañcakamiṣyate |
tadvidbhirmunibhiḥ prājñairvaratattvapradarśibhiḥ

वाच्यवाचकसम्बन्धान्मिथुनत्वमुपेयुषि ।
कलावर्णस्वरूपेऽस्मिन्पञ्चके भूतपञ्चकम्

vācyavācakasambandhānmithunatvamupeyuṣi |
kalāvarṇasvarūpe'sminpañcake bhūtapañcakam

वियदादि क्रमादासीदुत्पन्नम्मुनिपुङ्गव ।
आद्यं मिथुनमारभ्य पञ्चमं यन्मयं विदुः

viyadādi kramādāsīdutpannammunipuṅgava |
ādyaṃ mithunamārabhya pañcamaṃ yanmayaṃ viduḥ

शब्दैकगुण आकाशः शब्दस्पर्शगुणो मरुत् ।
शब्दस्पर्शरूपगुणप्रधानो वह्निरुच्यते

śabdaikaguṇa ākāśaḥ śabdasparśaguṇo marut |
śabdasparśarūpaguṇapradhāno vahnirucyate

शब्दस्पर्शरूपरसगुणकं सलिलं स्मृतम् ।
शब्द्स्पर्शरूपरसगन्धाढ्या पृथिवी स्मृता

śabdasparśarūparasaguṇakaṃ salilaṃ smṛtam |
śabdsparśarūparasagandhāḍhyā pṛthivī smṛtā

व्यापकत्वञ्च भूतानामिदमेव प्रकीर्तितम् ।
व्याप्यत्वं वैपरीत्येन गन्धादिक्रमतो भवेत्

vyāpakatvañca bhūtānāmidameva prakīrtitam |
vyāpyatvaṃ vaiparītyena gandhādikramato bhavet

भूतपञ्चकरूपोऽयम्प्रपञ्चः परिकीर्त्यते ।
विराट् सर्वसमष्ट्यात्मा ब्रह्माण्डमिति च स्फुटम्

bhūtapañcakarūpo'yamprapañcaḥ parikīrtyate |
virāṭ sarvasamaṣṭyātmā brahmāṇḍamiti ca sphuṭam

पृथिवीतत्त्वमारभ्य शिवतत्त्वावधि क्रमात् ।
निलीय तत्त्वसंदोहे जीव एव विलीयते

pṛthivītattvamārabhya śivatattvāvadhi kramāt |
nilīya tattvasaṃdohe jīva eva vilīyate

संशक्तिकः पुनस्सृष्टौ शक्तिद्वारा विनिर्गतः ।
स्थूलप्रपञ्चरूपेण तिष्ठत्याप्रलयं सुखम्

saṃśaktikaḥ punassṛṣṭau śaktidvārā vinirgataḥ |
sthūlaprapañcarūpeṇa tiṣṭhatyāpralayaṃ sukham

निजेच्छया जगत्सृष्टमुद्युक्तस्य महेशितुः ।
प्रथमो यः परिस्पन्दश्शिव तत्त्वन्तदुच्यते

nijecchayā jagatsṛṣṭamudyuktasya maheśituḥ |
prathamo yaḥ parispandaśśiva tattvantaducyate

एषैवेच्छाशक्तितत्वं सर्वकृत्यानुवर्तनात् ।
ज्ञानक्रियाशक्तियुग्मे ज्ञानाधिक्ये सदाशिवः

eṣaivecchāśaktitatvaṃ sarvakṛtyānuvartanāt |
jñānakriyāśaktiyugme jñānādhikye sadāśivaḥ

महेश्वरं क्रियोद्रेके तत्त्वं विद्धि मुनीश्वर ।
ज्ञानक्रियाशक्तिसाम्यं शुद्धविद्यात्मकं मतम्

maheśvaraṃ kriyodreke tattvaṃ viddhi munīśvara |
jñānakriyāśaktisāmyaṃ śuddhavidyātmakaṃ matam

स्वाङ्गरूपेषु भावेषु मायातत्त्वविभेदधीः ।
शिवो यदा निजं रूपं परमैश्वर्य्यपूर्वकम्

svāṅgarūpeṣu bhāveṣu māyātattvavibhedadhīḥ |
śivo yadā nijaṃ rūpaṃ paramaiśvaryyapūrvakam

निगृह्य माययाशेषपदार्थग्राहको भवेत् ।
तदा पुरुष इत्याख्या तत्सृष्ट्वेत्यभवच्छ्रुतिः

nigṛhya māyayāśeṣapadārthagrāhako bhavet |
tadā puruṣa ityākhyā tatsṛṣṭvetyabhavacchrutiḥ

अयमेव हि संसारी मायया मोहितः पशुः ।
शिवज्ञानविहीनो हि नानाकर्मविमूढधीः

ayameva hi saṃsārī māyayā mohitaḥ paśuḥ |
śivajñānavihīno hi nānākarmavimūḍhadhīḥ

शिवादभिन्नं न जगदात्मानं भिन्नमित्यपि ।
जानतोऽस्य पशोरेव मोहो भवति न प्रभो

śivādabhinnaṃ na jagadātmānaṃ bhinnamityapi |
jānato'sya paśoreva moho bhavati na prabho

यथैन्द्रजालिकस्यापि योगिनो न भवेद्भ्रमः ।
गुरुणा ज्ञापितैश्वर्यश्शिवो भवति चिद्धनः

yathaindrajālikasyāpi yogino na bhavedbhramaḥ |
guruṇā jñāpitaiśvaryaśśivo bhavati ciddhanaḥ

सर्वकर्तृत्वरूपा च सर्वजत्वस्वरूपिणी ।
पूर्णत्वरूपान्नित्यत्वव्यापकत्व स्वरूपिणी

sarvakartṛtvarūpā ca sarvajatvasvarūpiṇī |
pūrṇatvarūpānnityatvavyāpakatva svarūpiṇī

शिवस्य शक्तयः पञ्च संकुचदूपभास्कराः

śivasya śaktayaḥ pañca saṃkucadūpabhāskarāḥ

अपि संकोचरूपेण विभांत्य इति नित्यशः ।
पशोः कलाख्य विद्येति रागकालौ नियत्यपि ।
तत्त्वपञ्चकरूपेण भवत्यत्र कलेति सा

api saṃkocarūpeṇa vibhāṃtya iti nityaśaḥ |
paśoḥ kalākhya vidyeti rāgakālau niyatyapi |
tattvapañcakarūpeṇa bhavatyatra kaleti sā

किंचित्कर्तृत्त्त्वहेतुस्स्यात्किंचित्तत्त्वैकसाधनम् ।
सा तु विद्या भवेद्रागो विषयेष्वनुरंजकः

kiṃcitkartṛtttvahetussyātkiṃcittattvaikasādhanam |
sā tu vidyā bhavedrāgo viṣayeṣvanuraṃjakaḥ

कालो हि भावभावानां भासानां भासनात्मकः ।
क्रमावच्छेदको भूत्वा भूतादिरिति कथ्यते

kālo hi bhāvabhāvānāṃ bhāsānāṃ bhāsanātmakaḥ |
kramāvacchedako bhūtvā bhūtādiriti kathyate

इदन्तु मम कर्तव्यमिदन्नेति नियामिका ।
नियतिस्स्याद्विभोश्शक्तिस्तदाक्षेपात्पतेत्पशुः

idantu mama kartavyamidanneti niyāmikā |
niyatissyādvibhośśaktistadākṣepātpatetpaśuḥ

एतत्पंचकमेवास्य स्वरूपा वारकत्वतः ।
पञ्चकञ्चुकमाख्यातमन्तरंगं च साधनम्

etatpaṃcakamevāsya svarūpā vārakatvataḥ |
pañcakañcukamākhyātamantaraṃgaṃ ca sādhanam