अध्याय 12: स्कन्द की शपथ और अष्टविध श्राद्ध

साधुसाधु महाभाग वामदेव मुनीश्वर ।
त्वमतीव शिवे भक्तश्श्विज्ञानवतांवरः

sādhusādhu mahābhāga vāmadeva munīśvara |
tvamatīva śive bhaktaśśvijñānavatāṃvaraḥ

त्वया त्वविदितं किंचिन्ना स्ति लोकेषु कुत्रचित् ।
तथापि तव वक्ष्यामि लोकानुग्रहकारिणः

tvayā tvaviditaṃ kiṃcinnā sti lokeṣu kutracit |
tathāpi tava vakṣyāmi lokānugrahakāriṇaḥ

लोकेस्मिन्पशवस्सर्व्वे नानाशास्त्रविमोहिताः ।
वञ्चिताः परमेशस्य माययातिविचित्रया

lokesminpaśavassarvve nānāśāstravimohitāḥ |
vañcitāḥ parameśasya māyayātivicitrayā

न जानति परं साक्षात्प्रणवार्थम्महेश्वरम् ।
सगुणन्निर्गुणं ब्रह्म त्रिदेवजनकम्परम्

na jānati paraṃ sākṣātpraṇavārthammaheśvaram |
saguṇannirguṇaṃ brahma tridevajanakamparam

दक्षिणम्बाहुमुद्धृत्य शपथम्प्रब्रवीमि ते ।
सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः

dakṣiṇambāhumuddhṛtya śapathamprabravīmi te |
satyaṃ satyaṃ punassatyaṃ satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ

प्रणवार्थश्शिवः साक्षात्प्राधान्येन प्रकीर्त्तितः ॥ ।
श्रुतिषु स्मृतिशास्त्रेषु पुराणेष्वागमेषु च

praṇavārthaśśivaḥ sākṣātprādhānyena prakīrttitaḥ || |
śrutiṣu smṛtiśāstreṣu purāṇeṣvāgameṣu ca

यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।
आनन्दं यस्य वे विद्वान्न बिभेति कुतश्च न

yato vāco nivarttante aprāpya manasā saha |
ānandaṃ yasya ve vidvānna bibheti kutaśca na

यस्माज्जगदिदं सर्वं विधिविष्ण्विन्द्रपूर्वकम् ।
सह भूतेन्द्रियग्रामैः प्रथमं सम्प्रसूयते

yasmājjagadidaṃ sarvaṃ vidhiviṣṇvindrapūrvakam |
saha bhūtendriyagrāmaiḥ prathamaṃ samprasūyate

न सम्प्रसूयते यो वै कुतश्चन कदाचन ।
यस्मिन्न भासते विद्युन्न न सूर्यो न चन्द्रमाः

na samprasūyate yo vai kutaścana kadācana |
yasminna bhāsate vidyunna na sūryo na candramāḥ

यस्य भासो विभातीदञ्जगत्सर्वं समन्ततः ।
सर्व्वैश्वर्य्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्व्वेश्वरस्स्वयम्

yasya bhāso vibhātīdañjagatsarvaṃ samantataḥ |
sarvvaiśvaryyeṇa sampanno nāmnā sarvveśvarassvayam

यो वै मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः ।
सर्वव्यापी प्रकाशात्मा भासरूपो हि चिन्मयः

yo vai mumukṣubhirdhyeyaḥ śambhurākāśamadhyagaḥ |
sarvavyāpī prakāśātmā bhāsarūpo hi cinmayaḥ

यस्य पुंसः परा शक्तिर्भावगम्या मनोहरा ।
निर्गुणा स्वगुणैरेव निगूढा निष्कला शिवा

yasya puṃsaḥ parā śaktirbhāvagamyā manoharā |
nirguṇā svaguṇaireva nigūḍhā niṣkalā śivā

तदीयन्त्रिविधंरूपं स्थूलं सूक्ष्मं परन्ततः ।
ध्येयं मुमुक्षुभिर्नित्यं क्रमतो योगिभिर्मुने

tadīyantrividhaṃrūpaṃ sthūlaṃ sūkṣmaṃ parantataḥ |
dhyeyaṃ mumukṣubhirnityaṃ kramato yogibhirmune

निष्कलस्सर्व्वदेवानामादिदेवस्सनातनः ।
ज्ञानक्रियास्वभावो यः पर मात्मेति गीयते

niṣkalassarvvadevānāmādidevassanātanaḥ |
jñānakriyāsvabhāvo yaḥ para mātmeti gīyate

तस्य देवाधिदेवस्य मूर्त्तिस्साक्षात्सदाशिवः ।
पञ्चमंत्रतनुर्देवः कलापञ्चकविग्रहः

tasya devādhidevasya mūrttissākṣātsadāśivaḥ |
pañcamaṃtratanurdevaḥ kalāpañcakavigrahaḥ

शुद्धस्फटिकसंकाशः प्रसन्नः शीतलद्युतिः ।
पंचवक्त्रो दशभुजस्त्रिपंचनयनः प्रभुः

śuddhasphaṭikasaṃkāśaḥ prasannaḥ śītaladyutiḥ |
paṃcavaktro daśabhujastripaṃcanayanaḥ prabhuḥ

ईशानमुकुटोपेतः पुरुषास्यः पुरातनः ।
अघोरहृदयो वामदेवगुह्यप्रदेशवान्

īśānamukuṭopetaḥ puruṣāsyaḥ purātanaḥ |
aghorahṛdayo vāmadevaguhyapradeśavān

सद्यपादश्च तन्मूर्त्तिः साक्षात्सकलनिष्कलः ।
सर्व्वज्ञत्वादिषट्शक्तिषडंगीकृतविग्रहः

sadyapādaśca tanmūrttiḥ sākṣātsakalaniṣkalaḥ |
sarvvajñatvādiṣaṭśaktiṣaḍaṃgīkṛtavigrahaḥ

शब्दादिशक्तिस्फुरितहृत्पंकजविराजितः ।
स्वशक्त्या वामभागे तु मनोन्मन्या विभूषितः

śabdādiśaktisphuritahṛtpaṃkajavirājitaḥ |
svaśaktyā vāmabhāge tu manonmanyā vibhūṣitaḥ

मन्त्रादिषड्विधार्थानामर्थोपन्याससार्गतः ।
समष्टिव्यष्टिभावार्थं वक्ष्यामि प्रणवात्मकम्

mantrādiṣaḍvidhārthānāmarthopanyāsasārgataḥ |
samaṣṭivyaṣṭibhāvārthaṃ vakṣyāmi praṇavātmakam

उपदेशक्रमो ह्यादौ वक्तव्यश्श्रूयतामयम् ।
चातुर्व्वर्ण्यं हि लोकेस्मिन्प्रसिद्धम्मानुषे मुने

upadeśakramo hyādau vaktavyaśśrūyatāmayam |
cāturvvarṇyaṃ hi lokesminprasiddhammānuṣe mune

त्रैवर्णिकानामेवात्र श्रुत्याचारसमन्वयः ।
शुश्रूषामात्रसारा हि शूद्राः श्रुतिबहिष्कृताः

traivarṇikānāmevātra śrutyācārasamanvayaḥ |
śuśrūṣāmātrasārā hi śūdrāḥ śrutibahiṣkṛtāḥ

त्रैवर्णिकानां सर्व्वेषां स्वस्वाश्रमरतात्मनाम् ।
श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मोऽनुष्ठेयो नापरः क्वचित्

traivarṇikānāṃ sarvveṣāṃ svasvāśramaratātmanām |
śrutismṛtyudito dharmo'nuṣṭheyo nāparaḥ kvacit

श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म्म कुर्व्व न्सिद्धिमवाप्स्यति ।
इत्युक्तम्परमेशेन वेदमार्गप्रदर्शिना

śrutismṛtyuditaṃ karmma kurvva nsiddhimavāpsyati |
ityuktamparameśena vedamārgapradarśinā

वर्णाश्रमाचारपुण्यैरभ्यर्च्य परमेश्वरम् ।
तत्सायुज्यं गतास्सर्वे बहवो मुनिसत्तमाः

varṇāśramācārapuṇyairabhyarcya parameśvaram |
tatsāyujyaṃ gatāssarve bahavo munisattamāḥ

ब्रह्मचर्येण मुनयो देवा यज्ञक्रियाध्वना ।
पितरः प्रजया तृप्ता इति हि श्रुतिरब्रवीत्

brahmacaryeṇa munayo devā yajñakriyādhvanā |
pitaraḥ prajayā tṛptā iti hi śrutirabravīt

एवं ऋणत्रयान्मुक्तो वानप्रस्थाश्रमं गतः ।
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुर्विजितेन्द्रियः

evaṃ ṛṇatrayānmukto vānaprasthāśramaṃ gataḥ |
śītoṣṇasukhaduḥkhādisahiṣṇurvijitendriyaḥ

तपस्वी विजिताहारो यमाय योगम भ्यसेत् ।
यथा दृढतरा बुद्धिरविचाल्या भवेत्तथा

tapasvī vijitāhāro yamāya yogama bhyaset |
yathā dṛḍhatarā buddhiravicālyā bhavettathā

एवं क्रमेण शुद्धात्मा सर्व्वकर्म्माणि विन्यसेत् ।
सन्यस्य सर्व्वकर्म्माणि ज्ञानपूजापरो भवेत्

evaṃ krameṇa śuddhātmā sarvvakarmmāṇi vinyaset |
sanyasya sarvvakarmmāṇi jñānapūjāparo bhavet

सा हि साक्षाच्छिवैक्येन जीवन्मुक्तिफलप्रदा ।
सर्व्वोत्तमा हि विज्ञेया निर्विकारा यतात्म नाम्

sā hi sākṣācchivaikyena jīvanmuktiphalapradā |
sarvvottamā hi vijñeyā nirvikārā yatātma nām

तत्प्रकारमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहकाम्यया ।
तव स्तेहान्महाप्राज्ञ सावधानतया शृणु

tatprakāramahaṃ vakṣye lokānugrahakāmyayā |
tava stehānmahāprājña sāvadhānatayā śṛṇu

सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदांतज्ञानपारगम् ।
आचार्य्यमुपगच्छेत्स यतिर्म्मतिमतां वरम्

sarvvaśāstrārthatattvajñaṃ vedāṃtajñānapāragam |
ācāryyamupagacchetsa yatirmmatimatāṃ varam

तत्समीपमुपव्रज्य यथाविधि विचक्षणः ।
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः

tatsamīpamupavrajya yathāvidhi vicakṣaṇaḥ |
dīrghadaṇḍapraṇāmādyaistoṣayedyatnatassudhīḥ

यो गुरु्स्स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुस्स्मृतः ।
इति निश्चित्य मनसा स्वविचारन्निवेदयेत्

yo gurussa śivaḥ prokto yaśśivassa gurussmṛtaḥ |
iti niścitya manasā svavicārannivedayet

लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोव्रती ।
शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां वा दशम्यां वा विधानतः

labdhānujñastu guruṇā dvādaśāhaṃ payovratī |
śuklapakṣe caturthyāṃ vā daśamyāṃ vā vidhānataḥ

प्रातः स्नात्वा विशुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः ।
गुरुमाहूय विधिना नांदीश्राद्धं समारभेत्

prātaḥ snātvā viśuddhātmā kṛtanitya kriyassudhīḥ |
gurumāhūya vidhinā nāṃdīśrāddhaṃ samārabhet

विश्वेदेवाः सत्यवसुसंज्ञावंतः प्रकीर्त्तिताः ।
देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णु महेशाः कथितास्त्रयः

viśvedevāḥ satyavasusaṃjñāvaṃtaḥ prakīrttitāḥ |
devaśrāddhe brahmaviṣṇu maheśāḥ kathitāstrayaḥ

ऋषिश्राद्धे तु सम्प्रोक्ता देवक्षेत्रमनुष्यजाः ।
देवश्राद्धे तु वसुरुद्रादित्यास्सम्प्रकीर्त्तिताः

ṛṣiśrāddhe tu samproktā devakṣetramanuṣyajāḥ |
devaśrāddhe tu vasurudrādityāssamprakīrttitāḥ

चत्वारो मानुषश्राद्धे सनकाद्या मुनीश्वराः ।
भूतश्राद्धे पंच महाभूतानि च ततः परम्

catvāro mānuṣaśrāddhe sanakādyā munīśvarāḥ |
bhūtaśrāddhe paṃca mahābhūtāni ca tataḥ param

चक्षुरादीन्द्रियग्रामो भूतग्रामश्चतुर्विधः ॥ ।
पितृश्राद्धे पिता तस्य पिता तस्य पिता त्रयः

cakṣurādīndriyagrāmo bhūtagrāmaścaturvidhaḥ || |
pitṛśrāddhe pitā tasya pitā tasya pitā trayaḥ

मातृश्राद्धे मातृपितामह्यौ च प्रपितामही ।
आत्मश्राद्धे तु चत्वार आत्मा पितृपितामहौ

mātṛśrāddhe mātṛpitāmahyau ca prapitāmahī |
ātmaśrāddhe tu catvāra ātmā pitṛpitāmahau

प्रपितामहनामा च सपत्नीकाः प्रकीर्त्तिताः ।
मातामहात्मकश्राद्धे त्रयो मातामहादयः

prapitāmahanāmā ca sapatnīkāḥ prakīrttitāḥ |
mātāmahātmakaśrāddhe trayo mātāmahādayaḥ

प्रतिश्राद्धं ब्राह्मणानां युग्मं कृत्वोपकल्पितान् ।
आहूय पादौ प्रक्षाल्य स्वयमाचम्य यत्नतः

pratiśrāddhaṃ brāhmaṇānāṃ yugmaṃ kṛtvopakalpitān |
āhūya pādau prakṣālya svayamācamya yatnataḥ

समस्तसंपत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः ।
अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः

samastasaṃpatsamavāptihetavaḥ samutthitāpatkuladhūmaketavaḥ |
apārasaṃsārasamudrasetavaḥ punantu māṃ brāhmaṇapādareṇavaḥ

आपद्धनध्वान्तसहस्रभानवः समीहिता र्थार्पणकामधेनवः ।
समस्ततीर्थांबुपवित्रमूर्त्तयो रक्षंतु मां ब्राह्मणपादपांसवः

āpaddhanadhvāntasahasrabhānavaḥ samīhitā rthārpaṇakāmadhenavaḥ |
samastatīrthāṃbupavitramūrttayo rakṣaṃtu māṃ brāhmaṇapādapāṃsavaḥ

इति जप्त्वा नमस्कृत्य साष्टांगं भुवि दण्डवत् ।
स्थित्वा तु प्राङ्मुखः शम्भोः पादाब्जयुगलं स्मरन्

iti japtvā namaskṛtya sāṣṭāṃgaṃ bhuvi daṇḍavat |
sthitvā tu prāṅmukhaḥ śambhoḥ pādābjayugalaṃ smaran

सपवित्रकरश्शुद्ध उपवीती दृढासनः ।
प्राणायामत्रयं कुर्य्या च्छ्रुत्वातिथ्यादिकं पुनः

sapavitrakaraśśuddha upavītī dṛḍhāsanaḥ |
prāṇāyāmatrayaṃ kuryyā cchrutvātithyādikaṃ punaḥ

मत्संन्यासांगभूतं यद्विश्वेदेवादिकं तथा ।
श्राद्धमष्टविधं मातामहगतं पार्वणेन वै

matsaṃnyāsāṃgabhūtaṃ yadviśvedevādikaṃ tathā |
śrāddhamaṣṭavidhaṃ mātāmahagataṃ pārvaṇena vai

विधानेन करिष्यामि युष्मदाज्ञापुरस्सरम् ।
एवं विधाय संकल्पं दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्

vidhānena kariṣyāmi yuṣmadājñāpurassaram |
evaṃ vidhāya saṃkalpaṃ darbhānuttaratastyajet

उपस्पृश्याप उत्थाय वरणक्रममारभेत् ।
पवित्रपाणिः संस्पृश्य पाणी ब्राह्मणयोर्वदेत्

upaspṛśyāpa utthāya varaṇakramamārabhet |
pavitrapāṇiḥ saṃspṛśya pāṇī brāhmaṇayorvadet

विश्वेदेवार्थ इत्यादि भवद्भ्यां क्षण इत्यपि

viśvedevārtha ityādi bhavadbhyāṃ kṣaṇa ityapi

प्रसादनीय इत्यन्तं सर्व्व त्रैवं विधिक्रमः ।
एवं समाप्य वरणं मण्डलानि प्रकल्पयेत्

prasādanīya ityantaṃ sarvva traivaṃ vidhikramaḥ |
evaṃ samāpya varaṇaṃ maṇḍalāni prakalpayet

उदगारभ्य दश च कृत्वाभ्यर्चनमक्षतैः ।
तेषु क्रमेण संस्थाप्य ब्राह्मणान्पादयोः पुनः

udagārabhya daśa ca kṛtvābhyarcanamakṣataiḥ |
teṣu krameṇa saṃsthāpya brāhmaṇānpādayoḥ punaḥ

विश्वेदेवादिनामानि ससंवबोधनमुच्चरेत् ।
इदं वः पाद्यमिति सकुशपुष्पाक्षतोदकैः

viśvedevādināmāni sasaṃvabodhanamuccaret |
idaṃ vaḥ pādyamiti sakuśapuṣpākṣatodakaiḥ

पाद्यं दत्त्वा स्वयमपि क्षालितांघ्रिरुदङ्मुखः ।
आचम्य युग्मक्लृप्तांस्तानासनेषूपवेश्य च

pādyaṃ dattvā svayamapi kṣālitāṃghrirudaṅmukhaḥ |
ācamya yugmaklṛptāṃstānāsaneṣūpaveśya ca

विश्वेदेवस्वरूपस्य ब्राह्मणस्येदमासनम् ।
इति दर्भासनं दत्त्वा दर्भपाणिस्स्वयं स्थितः

viśvedevasvarūpasya brāhmaṇasyedamāsanam |
iti darbhāsanaṃ dattvā darbhapāṇissvayaṃ sthitaḥ

अस्मिन्नान्दीमुखश्राद्धे विश्वेदेवार्थ इत्यपि ।
भवद्भ्यां क्षण इत्युक्त्वा क्रियतामिति संवदेत्

asminnāndīmukhaśrāddhe viśvedevārtha ityapi |
bhavadbhyāṃ kṣaṇa ityuktvā kriyatāmiti saṃvadet

प्राप्नुतामिति सम्प्रोच्य भवन्ताविति संवदेत् ।
वदेतां प्राप्नुयावेति तौ च ब्राह्मणपुंगवौ

prāpnutāmiti samprocya bhavantāviti saṃvadet |
vadetāṃ prāpnuyāveti tau ca brāhmaṇapuṃgavau

संपूर्णमस्तु संकल्पसिद्धिरस्त्विति तान्प्रति ।
भवन्तोऽनुगृह्णंत्विति प्रार्थयेद्द्विजपुंगवान्

saṃpūrṇamastu saṃkalpasiddhirastviti tānprati |
bhavanto'nugṛhṇaṃtviti prārthayeddvijapuṃgavān

ततश्शुद्धकदल्यादिपात्रेषु क्षालितेषु च ।
अन्नादिभोज्यद्रव्याणि दत्त्वा दर्भैः पृथक्पृथक्

tataśśuddhakadalyādipātreṣu kṣāliteṣu ca |
annādibhojyadravyāṇi dattvā darbhaiḥ pṛthakpṛthak

परिस्तीर्य्य स्वयं तत्र परिषिच्योदकेन च ।
हस्ताभ्यामवलंब्याथ पात्रं प्रत्येकमादरात्

paristīryya svayaṃ tatra pariṣicyodakena ca |
hastābhyāmavalaṃbyātha pātraṃ pratyekamādarāt

पृथिवी ते पात्रमित्यादि कृत्वा तत्र व्यवस्थितान् ।
देवादींश्च चतुर्थ्यन्ताननूद्याक्षतसंयुतान्

pṛthivī te pātramityādi kṛtvā tatra vyavasthitān |
devādīṃśca caturthyantānanūdyākṣatasaṃyutān

उदग्गृहीत्वा स्वाहेति देवार्थेऽन्नं यजेत्पुनः ।
न ममेति वदेदन्ते सर्वत्रायं विधिक्रमः

udaggṛhītvā svāheti devārthe'nnaṃ yajetpunaḥ |
na mameti vadedante sarvatrāyaṃ vidhikramaḥ

यत्पादपद्मस्मरणाद्यस्य नामजपादपि ।
न्यूनं कर्म भवेत्पूर्णन्तं वन्दे साम्बमीश्वरम्

yatpādapadmasmaraṇādyasya nāmajapādapi |
nyūnaṃ karma bhavetpūrṇantaṃ vande sāmbamīśvaram

इति जप्त्वा ततो ब्रूयान्मया कृत मिदं पुनः ।
नान्दीमुखश्राद्धमिति यथोक्तं च वदेत्ततः

iti japtvā tato brūyānmayā kṛta midaṃ punaḥ |
nāndīmukhaśrāddhamiti yathoktaṃ ca vadettataḥ

अस्विति ब्रूतेति च तान्प्रसाद्य द्विजपुंगवान् ।
विसृज्य स्वकरस्थोदं प्रणम्य भुवि दण्डवत्

asviti brūteti ca tānprasādya dvijapuṃgavān |
visṛjya svakarasthodaṃ praṇamya bhuvi daṇḍavat

उत्थाय च ततो ब्रूयादमृतम्भवतु द्विजान् ।
प्रार्थयेच्च परं प्रीत्या कृतांजलिरुदारधीः

utthāya ca tato brūyādamṛtambhavatu dvijān |
prārthayecca paraṃ prītyā kṛtāṃjalirudāradhīḥ

श्रीरुद्रं चमकं सूक्तं पौरुषं च यथाविधि ।
चित्ते सदाशिवन्ध्यात्वा जपेद्ब्रह्माणि पञ्च च

śrīrudraṃ camakaṃ sūktaṃ pauruṣaṃ ca yathāvidhi |
citte sadāśivandhyātvā japedbrahmāṇi pañca ca

भोजनान्ते रुद्रसूक्तं क्षमा पय्य द्विजान्मुनः ।
तन्मन्त्रेण ततो दद्यादुत्तरापोशणं पुरः

bhojanānte rudrasūktaṃ kṣamā payya dvijānmunaḥ |
tanmantreṇa tato dadyāduttarāpośaṇaṃ puraḥ

प्रक्षालितांघ्रिराचम्य पिण्डस्थानं व्रजेत्ततः ।
आसीनः प्राङ्मुखो मौनी प्राणायामत्रयं चरेत्

prakṣālitāṃghrirācamya piṇḍasthānaṃ vrajettataḥ |
āsīnaḥ prāṅmukho maunī prāṇāyāmatrayaṃ caret

नान्दीमुखोक्तश्राद्धांगं करिष्ये पिण्डदानकम् ।
इति संकल्प्य दक्षादिसमारभ्योदकान्ति कम्

nāndīmukhoktaśrāddhāṃgaṃ kariṣye piṇḍadānakam |
iti saṃkalpya dakṣādisamārabhyodakānti kam

नव रेखाः समालिख्य प्रागग्रान्द्वादश क्रमात् ।
संस्तीर्य्य दर्भान्दक्षादिदेवादिस्थानपञ्चकम्

nava rekhāḥ samālikhya prāgagrāndvādaśa kramāt |
saṃstīryya darbhāndakṣādidevādisthānapañcakam

तूष्णीं दद्यात्साक्षतोदं त्रिषु स्थानेषु च क्रमात् ।
स्थानेष्वन्येषु मातृषु मार्ज्जयन्तास्ततः परम्

tūṣṇīṃ dadyātsākṣatodaṃ triṣu sthāneṣu ca kramāt |
sthāneṣvanyeṣu mātṛṣu mārjjayantāstataḥ param

अत्रेति पितरः पश्चात्साक्षतोदं समर्च्य च ।
दद्यात्ततः क्रमेणैव देवादिस्थानपञ्चके

atreti pitaraḥ paścātsākṣatodaṃ samarcya ca |
dadyāttataḥ krameṇaiva devādisthānapañcake

तत्तद्देवादिनामानि चतुर्थ्यन्तान्युदीर्य्य च ।
पिण्डत्रयं ततो दद्यात्प्रत्येकं स्थानपञ्चके

tattaddevādināmāni caturthyantānyudīryya ca |
piṇḍatrayaṃ tato dadyātpratyekaṃ sthānapañcake

स्वगृह्योक्तेन मार्गेण दद्यात्पिण्डान्पृथक्पृथक् ।
दद्यादिदं साक्षतं च पितृसाङ्गुण्यहेतवे

svagṛhyoktena mārgeṇa dadyātpiṇḍānpṛthakpṛthak |
dadyādidaṃ sākṣataṃ ca pitṛsāṅguṇyahetave

ध्यायेत्सदाशिवं देवं हृदयाम्भोजमध्यतः ।
तत्पादपद्मस्मरणादिति श्लोकं पठन्पुनः

dhyāyetsadāśivaṃ devaṃ hṛdayāmbhojamadhyataḥ |
tatpādapadmasmaraṇāditi ślokaṃ paṭhanpunaḥ

नमस्कृत्य ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च स्वश क्तितः ।
दत्त्वा क्षमापय्य च तान्विसृज्य च ततः क्रमात्

namaskṛtya brāhmaṇebhyo dakṣiṇāṃ ca svaśa ktitaḥ |
dattvā kṣamāpayya ca tānvisṛjya ca tataḥ kramāt

पिण्डानुत्सृज्य गोग्रासं दद्यान्नोचेज्जले क्षिपेत् ।
पुण्याहवाचनं त्वां भुंजीत स्वजनैस्सह

piṇḍānutsṛjya gogrāsaṃ dadyānnocejjale kṣipet |
puṇyāhavācanaṃ tvāṃ bhuṃjīta svajanaissaha

अन्येद्युः प्रातरुत्थाय कृतनित्यक्रियस्सुधीः ।
उपोष्य क्षौरकर्मादि कक्षोपस्थविवर्जितम्

anyedyuḥ prātarutthāya kṛtanityakriyassudhīḥ |
upoṣya kṣaurakarmādi kakṣopasthavivarjitam

केशश्मश्रुनखानेव कर्म्मावधि विसृज्य च ।
समाष्टकेशान्विधिवत्कारयित्वा विधानतः

keśaśmaśrunakhāneva karmmāvadhi visṛjya ca |
samāṣṭakeśānvidhivatkārayitvā vidhānataḥ

स्नात्वा धौतपटश्शुद्धो द्विराचम्याथ वाग्यतः ।
भस्म संधार्य्य विधिना कृत्वा पुण्याहवाचनम्

snātvā dhautapaṭaśśuddho dvirācamyātha vāgyataḥ |
bhasma saṃdhāryya vidhinā kṛtvā puṇyāhavācanam

तेन संप्रोक्ष्य संप्राप्य शुद्धदेहस्वभावतः ।
होमद्रव्यार्थमाचार्य्य दक्षिणार्थं विहाय च

tena saṃprokṣya saṃprāpya śuddhadehasvabhāvataḥ |
homadravyārthamācāryya dakṣiṇārthaṃ vihāya ca

द्रव्यजातं महेशाय द्विजेभ्यश्च विशेषतः ।
भक्तेभ्यश्च प्रदायाथ शिवाय गुरुरूपिणे

dravyajātaṃ maheśāya dvijebhyaśca viśeṣataḥ |
bhaktebhyaśca pradāyātha śivāya gururūpiṇe

वस्त्रादि दक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।
दोरकौपीनवसनं दण्डाच्च क्षालितम्भुवि

vastrādi dakṣiṇāṃ dattvā praṇamya bhuvi daṇḍavat |
dorakaupīnavasanaṃ daṇḍācca kṣālitambhuvi

आदाय होमद्रव्याणि समिधादीनि च क्रमात् ।
समुद्रतीरे नद्यां वा पर्व्वते वा शिवालये

ādāya homadravyāṇi samidhādīni ca kramāt |
samudratīre nadyāṃ vā parvvate vā śivālaye

अरण्ये चापी गोष्ठे वा विचार्य्य स्थानमुत्तमम् ।
स्थित्वाचम्य ततः पूर्व्वं कृत्वा मानसमञ्जरीम्

araṇye cāpī goṣṭhe vā vicāryya sthānamuttamam |
sthitvācamya tataḥ pūrvvaṃ kṛtvā mānasamañjarīm

ब्राह्ममोंकारसहितं नमो ब्रह्मण इत्यपि ।
जपित्वा त्रिस्ततो ब्रूयादग्निमीळे पुरोहितम्

brāhmamoṃkārasahitaṃ namo brahmaṇa ityapi |
japitvā tristato brūyādagnimīḻe purohitam

अथ महाव्रतमिति अग्निर्वै देवा नामतः ।
तथैतस्य समाम्नायमिषेत्वोर्ज्जे त्वा वेति तत्

atha mahāvratamiti agnirvai devā nāmataḥ |
tathaitasya samāmnāyamiṣetvorjje tvā veti tat

अग्न आयाहि वीतये शन्नो देवीरभिष्टये ।
पश्चात्प्रोच्य मयरसतजभनलगैः सह

agna āyāhi vītaye śanno devīrabhiṣṭaye |
paścātprocya mayarasatajabhanalagaiḥ saha

सम्मितं च ततः पञ्चसंवत्सरमयं ततः ।
समाम्नायस्समाम्नातः अथ शिक्षां वदेत्पुनः ।
प्रवक्ष्यामीत्युदीर्याथ वृद्धिरादैच्च सम्वदेत्

sammitaṃ ca tataḥ pañcasaṃvatsaramayaṃ tataḥ |
samāmnāyassamāmnātaḥ atha śikṣāṃ vadetpunaḥ |
pravakṣyāmītyudīryātha vṛddhirādaicca samvadet

अथातो धर्मजिज्ञासेत्युच्चार्य पुनरंजसा ।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासा वेदादीनपि संजपेत्

athāto dharmajijñāsetyuccārya punaraṃjasā |
athāto brahmajijñāsā vedādīnapi saṃjapet

ब्रह्माणमिन्द्रं सूर्य्यञ्च सोमं चैव प्रजापतिम् ।
आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानमतः परम्

brahmāṇamindraṃ sūryyañca somaṃ caiva prajāpatim |
ātmānamantarātmānaṃ jñānātmānamataḥ param

परमात्मानमपि च प्रणवाद्यं नमोंतकम् ।
चतुर्थ्यन्तं जपित्वाऽथ सक्तुमुष्टिं प्रगृह्य च

paramātmānamapi ca praṇavādyaṃ namoṃtakam |
caturthyantaṃ japitvā'tha saktumuṣṭiṃ pragṛhya ca

प्राश्याथ प्रणवेनैव द्विराचम्याथ संस्पृशेत् ।
नाभिं मन्त्रान्वक्ष्यमाणन्प्रणवाद्यान्नमोन्तकान्

prāśyātha praṇavenaiva dvirācamyātha saṃspṛśet |
nābhiṃ mantrānvakṣyamāṇanpraṇavādyānnamontakān

आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानं पुरं पुनः ।
आत्मानं च समुच्चार्य प्रजापतिमतः परम्

ātmānamantarātmānaṃ jñānātmānaṃ puraṃ punaḥ |
ātmānaṃ ca samuccārya prajāpatimataḥ param

स्वाहांतान्प्रजपेत्पश्चात्पयोदधिघृतं पृथक् ।
त्रिवारं प्रणवेनैव प्राश्याचम्य द्विधा पुनः

svāhāṃtānprajapetpaścātpayodadhighṛtaṃ pṛthak |
trivāraṃ praṇavenaiva prāśyācamya dvidhā punaḥ

प्रागास्य उपविश्याथ दृढचित्तः स्थिरासनः ।
यथोक्तविधिना सम्यक्प्राणायामत्रयञ्चरेत्

prāgāsya upaviśyātha dṛḍhacittaḥ sthirāsanaḥ |
yathoktavidhinā samyakprāṇāyāmatrayañcaret