अध्याय 11: कुमार शिखर पर वामदेव की स्कन्दस्तुति

सूत सूत महाभागस्त्वमस्मद्गुरुरुत्तमः ।
अतस्त्वां परिपृच्छामो भवतोऽनुग्रहो यदि

sūta sūta mahābhāgastvamasmadgururuttamaḥ |
atastvāṃ paripṛcchāmo bhavato'nugraho yadi

श्रद्धालुषु च शिष्येषु त्वादृशा गुरवस्सदा ।
स्निग्धभावा इतीदं नो दर्शितम्भवताधुना

śraddhāluṣu ca śiṣyeṣu tvādṛśā guravassadā |
snigdhabhāvā itīdaṃ no darśitambhavatādhunā

विरजाहोमसमये वामदेवमतम्पुरा ।
सूचितम्भवतास्माभिर्न श्रुतं विस्तरान्मुने

virajāhomasamaye vāmadevamatampurā |
sūcitambhavatāsmābhirna śrutaṃ vistarānmune

तदिदानीं श्रोतुकामाः श्रद्धया परमादरात् ।
वयं सर्व्वे कृपासिंधो प्रीत्या तद्वक्तुमर्हसि

tadidānīṃ śrotukāmāḥ śraddhayā paramādarāt |
vayaṃ sarvve kṛpāsiṃdho prītyā tadvaktumarhasi

इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो हृष्टतनूरुहः ।
नमस्कृत्य महादेवं गुरोः परतरं गुरुम्

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā sūto hṛṣṭatanūruhaḥ |
namaskṛtya mahādevaṃ guroḥ parataraṃ gurum

महादेवीं त्रिजननीं गुरुं व्यासश्च भक्तितः ।
प्राह गम्भीरया वाचा मुनीनाह्लादयन्निदम्

mahādevīṃ trijananīṃ guruṃ vyāsaśca bhaktitaḥ |
prāha gambhīrayā vācā munīnāhlādayannidam

स्वस्त्यस्तु मुनयस्सर्वे सुखिन स्सन्तु सर्व्वदा ।
शिवभक्ता स्थिरात्मानश्शिवे भक्तिप्रवर्तकाः

svastyastu munayassarve sukhina ssantu sarvvadā |
śivabhaktā sthirātmānaśśive bhaktipravartakāḥ

तदतीव विचित्रं हि श्रुतं गुरुमुखाम्बुजात् ।
इतः पूर्वम्मया नोक्तं गुह्यप्राकट्यशंकया

tadatīva vicitraṃ hi śrutaṃ gurumukhāmbujāt |
itaḥ pūrvammayā noktaṃ guhyaprākaṭyaśaṃkayā

यूयं खलु महाभागाश्शिवभक्ता दृढव्रताः ।
इति निश्चित्य युष्माकं वक्ष्यामि श्रूयताम्मुदा

yūyaṃ khalu mahābhāgāśśivabhaktā dṛḍhavratāḥ |
iti niścitya yuṣmākaṃ vakṣyāmi śrūyatāmmudā

पुरा रथन्तरे कल्पे वामदेवो महामुनिः ।
गर्भमुक्तश्शिवज्ञानविदां गुरुतमस्स्वयम्

purā rathantare kalpe vāmadevo mahāmuniḥ |
garbhamuktaśśivajñānavidāṃ gurutamassvayam

वेदागमपुराणादिसर्व्वशास्त्रार्थवत्त्ववित् ।
देवासुरमनुष्यादिजीवानां जन्मकर्म्मवित्

vedāgamapurāṇādisarvvaśāstrārthavattvavit |
devāsuramanuṣyādijīvānāṃ janmakarmmavit

भस्मावदातसर्व्वांगो जटामण्डललमंडितः ।
निराश्रयो निःस्पृहश्च निर्द्वन्द्वो निरहंकृतिः

bhasmāvadātasarvvāṃgo jaṭāmaṇḍalalamaṃḍitaḥ |
nirāśrayo niḥspṛhaśca nirdvandvo nirahaṃkṛtiḥ

दिगंबरो महाज्ञानी महेश्वर इवापरः ।
शिष्यभूतैर्मुनीन्द्रैश्च तादृशैः परिवारितः

digaṃbaro mahājñānī maheśvara ivāparaḥ |
śiṣyabhūtairmunīndraiśca tādṛśaiḥ parivāritaḥ

पर्य्यटन्पृथिवीमेतां स्वपाद स्पर्शपुण्यतः ।
पवित्रयन्परे धाम्नि निमग्नहृदयोन्वहम्

paryyaṭanpṛthivīmetāṃ svapāda sparśapuṇyataḥ |
pavitrayanpare dhāmni nimagnahṛdayonvaham

कुमारशिखरम्मेरोर्द्दक्षिणं प्राविशन्मुदा ।
यत्रास्ते भगवानीशतनयश्शिखिवाहनः

kumāraśikharammerorddakṣiṇaṃ prāviśanmudā |
yatrāste bhagavānīśatanayaśśikhivāhanaḥ

ज्ञानशक्तिधरो वीरस्सर्वासुरविमर्दनः ।
गजावल्लीसमायुक्तस्सर्व्वैर्देवैर्नमस्कृतः

jñānaśaktidharo vīrassarvāsuravimardanaḥ |
gajāvallīsamāyuktassarvvairdevairnamaskṛtaḥ

तत्र स्कन्दसरो नाम सरस्सागरसन्निभम् ।
शिशिरस्वादुपानीयं स्वच्छागाधबहूदकम्

tatra skandasaro nāma sarassāgarasannibham |
śiśirasvādupānīyaṃ svacchāgādhabahūdakam

सर्व्वाश्चर्य्यगुणोपेतं विद्यते स्वामिसन्निधौ ।
तत्र स्नात्वा वामदेवस्सहशिष्यैर्महामुनिः

sarvvāścaryyaguṇopetaṃ vidyate svāmisannidhau |
tatra snātvā vāmadevassahaśiṣyairmahāmuniḥ

कुमारं शिखरासीनं मुनिवृन्दनिषेवितम् ।
उद्यदादित्यसंकाशं मयूरवरवाहनम्

kumāraṃ śikharāsīnaṃ munivṛndaniṣevitam |
udyadādityasaṃkāśaṃ mayūravaravāhanam

चतुर्भुजमुदारांगं मुकुटादिविभूषितम् ।
शक्तिरत्नद्वयोपास्यं शक्तिकुक्कुटधारिणम्

caturbhujamudārāṃgaṃ mukuṭādivibhūṣitam |
śaktiratnadvayopāsyaṃ śaktikukkuṭadhāriṇam

वरदाभयहस्तञ्च दृष्ट्वा स्कन्दं मुनीश्वरः ।
सम्पूज्य परया भक्त्या स्तोतुं समुपचक्रमे

varadābhayahastañca dṛṣṭvā skandaṃ munīśvaraḥ |
sampūjya parayā bhaktyā stotuṃ samupacakrame

ॐ नमः प्रणवार्थाय प्रणवार्थविधायिने ।
प्रणवाक्षरबीजाय प्रणवाय नमोनमः

oṃ namaḥ praṇavārthāya praṇavārthavidhāyine |
praṇavākṣarabījāya praṇavāya namonamaḥ

वेदान्तार्थस्वरूपाय वेदान्तार्थविधायिने ।
वेदान्तार्थविदे नित्यं विदिताय नमोनमः

vedāntārthasvarūpāya vedāntārthavidhāyine |
vedāntārthavide nityaṃ viditāya namonamaḥ

नमो गुहाय भूतानां गुहासु निहिताय च ।
गुह्याय गुह्यरूपाय गुह्यागमविदे नमः

namo guhāya bhūtānāṃ guhāsu nihitāya ca |
guhyāya guhyarūpāya guhyāgamavide namaḥ

अणोरणीयसे तुभ्यं महतोपि महीयसे ।
नमः परावरज्ञाय परमात्मस्वरूपिणे

aṇoraṇīyase tubhyaṃ mahatopi mahīyase |
namaḥ parāvarajñāya paramātmasvarūpiṇe

स्कन्दाय स्कन्दरूपाय मिहिरारुणेतेजसे ।
नमो मन्दारमालोद्यन्मुकुटादिभृते सदा

skandāya skandarūpāya mihirāruṇetejase |
namo mandāramālodyanmukuṭādibhṛte sadā

शिवशिष्याय पुत्राय शिवस्य शिवदायिने ।
शिवप्रियाय शिवयोरानन्दनिधये नम

śivaśiṣyāya putrāya śivasya śivadāyine |
śivapriyāya śivayorānandanidhaye nama

गांगेयाय नमस्तुभ्यं कार्तिकेयाय धीमते ।
उमापुत्राय महते शरकाननशायिने

gāṃgeyāya namastubhyaṃ kārtikeyāya dhīmate |
umāputrāya mahate śarakānanaśāyine

षडक्षरशरीराय षड्विधार्थविधायिने ।
षडध्वातीतरूपाय षण्मुखाय नमोनमः

ṣaḍakṣaraśarīrāya ṣaḍvidhārthavidhāyine |
ṣaḍadhvātītarūpāya ṣaṇmukhāya namonamaḥ

द्वादशायतनेत्राय द्वादशोद्यतबाहवे ।
द्वादशायुधधाराय द्वादशात्मन्नमोस्तु ते

dvādaśāyatanetrāya dvādaśodyatabāhave |
dvādaśāyudhadhārāya dvādaśātmannamostu te

चतुर्भुजाय शान्ताय शक्तिकुक्कुट धारिणे ।
वरदाय विहस्ताय नमोऽसुरविदारिणे

caturbhujāya śāntāya śaktikukkuṭa dhāriṇe |
varadāya vihastāya namo'suravidāriṇe

गजावल्लीकुचालिप्तकुंकुमांकितवक्षसे ।
नमो गजाननानन्दमहिमानंदितात्मने

gajāvallīkucāliptakuṃkumāṃkitavakṣase |
namo gajānanānandamahimānaṃditātmane

ब्रह्मादिदेवमुनिकिन्नरगीयमानगाथाविशेषशुचिचिंतितकीर्त्तिधाम्ने ।
वृन्दारकामलकिरीटविभूषणस्रक्पूज्याभिरामपदपंकज ते नमोस्तु

brahmādidevamunikinnaragīyamānagāthāviśeṣaśuciciṃtitakīrttidhāmne |
vṛndārakāmalakirīṭavibhūṣaṇasrakpūjyābhirāmapadapaṃkaja te namostu

इति स्कन्दस्तवन्दिव्यं वामदेवेन भाषितम् ।
यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम्

iti skandastavandivyaṃ vāmadevena bhāṣitam |
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sa yāti paramāṃ gatim

महाप्रज्ञाकरं ह्येतच्छिवभक्तिविवर्द्धनम् ।
आयुरारोग्यधनकृत्सर्व्वकामप्रदं सदा

mahāprajñākaraṃ hyetacchivabhaktivivarddhanam |
āyurārogyadhanakṛtsarvvakāmapradaṃ sadā

इति स्तुत्वा वामदेवो देवं सेनापतिं प्रभुम् ।
प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत्

iti stutvā vāmadevo devaṃ senāpatiṃ prabhum |
pradakṣiṇātrayaṃ kṛtvā praṇamya bhuvi daṇḍavat

साष्टांगं च पुनः कृत्वा प्रदक्षिणनमस्कृतम् ।
अभवत्पार्श्वतस्तस्य विनयावनतो द्विजाः

sāṣṭāṃgaṃ ca punaḥ kṛtvā pradakṣiṇanamaskṛtam |
abhavatpārśvatastasya vinayāvanato dvijāḥ

वामदेवकृतं स्तोत्रम्परमार्थविजृम्भितम् ।
श्रुत्वाभवत्प्रसन्नो हि महेश्वरसुतः प्रभुः

vāmadevakṛtaṃ stotramparamārthavijṛmbhitam |
śrutvābhavatprasanno hi maheśvarasutaḥ prabhuḥ

तमुवाच महासेनः प्रीतोस्मि तव पूजया ।
भक्त्या स्तुत्या च भद्रन्ते किमद्यकरवाण्यहम्

tamuvāca mahāsenaḥ prītosmi tava pūjayā |
bhaktyā stutyā ca bhadrante kimadyakaravāṇyaham

मुने त्वं योगिनान्मुख्यः परिपूर्णश्च निस्पृहः ।
भवादृशां हि लोकेस्मिप्रार्थनीयं न विद्यते

mune tvaṃ yoginānmukhyaḥ paripūrṇaśca nispṛhaḥ |
bhavādṛśāṃ hi lokesmiprārthanīyaṃ na vidyate

तथापि धर्म्मरक्षायै लोकानुग्रहकांक्षया ।
त्वादृशा साधवस्सन्तो विचरन्ति महीतले

tathāpi dharmmarakṣāyai lokānugrahakāṃkṣayā |
tvādṛśā sādhavassanto vicaranti mahītale

श्रोतव्यमस्ति चेद्ब्रह्मन्वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ।
तदिदानीमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहहे तवे

śrotavyamasti cedbrahmanvaktumarhasi sāmpratam |
tadidānīmahaṃ vakṣye lokānugrahahe tave

इति स्कन्दवचः श्रुत्वा वामदेवो महामुनिः ।
प्रश्रयावनतः प्राह मेघगम्भीरया गिरा

iti skandavacaḥ śrutvā vāmadevo mahāmuniḥ |
praśrayāvanataḥ prāha meghagambhīrayā girā

भगवन्परमेशस्त्वं परापरविभूतिदः ।
सर्व्वज्ञसर्वकर्त्ता च सर्व्वशक्तिधरः प्रभुः

bhagavanparameśastvaṃ parāparavibhūtidaḥ |
sarvvajñasarvakarttā ca sarvvaśaktidharaḥ prabhuḥ

जीवा वयं तु ते वक्तुं सन्निधौ परमेशितुः ।
तथाप्यनुग्रहो यन्ते यत्त्वं वदसि मां प्रति

jīvā vayaṃ tu te vaktuṃ sannidhau parameśituḥ |
tathāpyanugraho yante yattvaṃ vadasi māṃ prati

कृतार्थोहं महाप्राज्ञ विज्ञानकणमात्रतः ।
प्रेरितः परिपृच्छामि क्षन्तव्योतिक्रमो मम

kṛtārthohaṃ mahāprājña vijñānakaṇamātrataḥ |
preritaḥ paripṛcchāmi kṣantavyotikramo mama

प्रणवो हि परः साक्षात्परमेश्वरवाचकः ।
वाच्यः पशुपतिर्देवः पशूनां पाशमोचकः

praṇavo hi paraḥ sākṣātparameśvaravācakaḥ |
vācyaḥ paśupatirdevaḥ paśūnāṃ pāśamocakaḥ

वाचकेन समाहूतः पशून्मोचयते क्षणात् ।
तस्माद्वाचकतासिद्धिः प्रणवेन शिवम्प्रति

vācakena samāhūtaḥ paśūnmocayate kṣaṇāt |
tasmādvācakatāsiddhiḥ praṇavena śivamprati

ॐ मितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी ।
ओमिति ब्रह्म सर्व्वं हि ब्रह्मेति च समब्रवीत्

oṃ mitīdaṃ sarvamiti śrutirāha sanātanī |
omiti brahma sarvvaṃ hi brahmeti ca samabravīt

देवसेनापते तुभ्यन्देवानाम्पतये नमः ।
नमो यतीनाम्पतये परिपूर्णाय ते नमः

devasenāpate tubhyandevānāmpataye namaḥ |
namo yatīnāmpataye paripūrṇāya te namaḥ

एवं स्थिते जगत्यस्मिञ्छिवादन्यन्न विद्यते ।
सर्व्वरूपधरः स्वामी शिवो व्यापी महेश्वरः

evaṃ sthite jagatyasmiñchivādanyanna vidyate |
sarvvarūpadharaḥ svāmī śivo vyāpī maheśvaraḥ

समष्टिव्यष्टिभावेन प्रणवार्थः श्रुतो मया ।
न जातुचिन्महासेन संप्राप्तस्त्वादृशो गुरुः

samaṣṭivyaṣṭibhāvena praṇavārthaḥ śruto mayā |
na jātucinmahāsena saṃprāptastvādṛśo guruḥ

अतः कृत्वानुकंपां वै तमर्थं वक्तुमर्हसि ।
उपदेशविधानेन सदाचारक्रमेण च

ataḥ kṛtvānukaṃpāṃ vai tamarthaṃ vaktumarhasi |
upadeśavidhānena sadācārakrameṇa ca

स्वाम्येकः सर्ब्वजन्तूनां पाशच्छेदकरो गुरुः ।
अतस्त्वत्कृपया सोऽर्थः श्रोतव्यो हि मया गुरो

svāmyekaḥ sarbvajantūnāṃ pāśacchedakaro guruḥ |
atastvatkṛpayā so'rthaḥ śrotavyo hi mayā guro

इति स मुनिना पृष्टः स्कन्दः प्रणम्य सदाशिवं प्रणववपुषं साष्टत्रिंशत्कलावरलक्षितम् ।
सहितमुमया शश्वत्पार्श्वे मुनिप्रवरान्वितं गदितुमुपचक्राम श्रेयः श्रुतिष्वपि गोपितम्

iti sa muninā pṛṣṭaḥ skandaḥ praṇamya sadāśivaṃ praṇavavapuṣaṃ sāṣṭatriṃśatkalāvaralakṣitam |
sahitamumayā śaśvatpārśve munipravarānvitaṃ gaditumupacakrāma śreyaḥ śrutiṣvapi gopitam