अध्याय 1: काशी में सूत और प्रणव का प्रश्न

ॐ नमः शिवाय ।
नमः शिवाय साम्बाय सगणाय ससूनवे ।
प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थितत्यन्तहेतवे

oṃ namaḥ śivāya |
namaḥ śivāya sāmbāya sagaṇāya sasūnave |
pradhānapuruṣeśāya sargasthitatyantahetave

श्रुतोमासंहिता रम्या नानाख्यानसमन्विता ।
कैलाससंहिताम्ब्रूहि शिवतत्त्वविवर्द्धिनीम्

śrutomāsaṃhitā ramyā nānākhyānasamanvitā |
kailāsasaṃhitāmbrūhi śivatattvavivarddhinīm

शृणुत प्रीतितो वत्साः कैलासाख्यां हि संहिताम् ।
शिवतत्त्वपरान्दिव्यां वक्ष्ये वः स्नेहतः पराम्

śṛṇuta prītito vatsāḥ kailāsākhyāṃ hi saṃhitām |
śivatattvaparāndivyāṃ vakṣye vaḥ snehataḥ parām

हिमवच्छिखरे पूर्व्वं तपस्यन्तो महौजसः ।
वाराणसीङ्गन्तुकामा मुनयः कृतसम्विदः

himavacchikhare pūrvvaṃ tapasyanto mahaujasaḥ |
vārāṇasīṅgantukāmā munayaḥ kṛtasamvidaḥ

निर्गत्य तस्मात्सम्प्राप्य गिरेः काशीं समाहिताः ।
स्नातव्यमेवेति तदा ददृशुर्मणिकर्णिकाम्

nirgatya tasmātsamprāpya gireḥ kāśīṃ samāhitāḥ |
snātavyameveti tadā dadṛśurmaṇikarṇikām

तत्र स्नात्वा सुसन्तप्य देवादीनथ जाह्नवीम् ।
दृष्ट्वा स्नात्वा मुनीशास्ते विश्वेशं त्रिदशेश्वरम्

tatra snātvā susantapya devādīnatha jāhnavīm |
dṛṣṭvā snātvā munīśāste viśveśaṃ tridaśeśvaram

नमस्कृत्याथ सम्पूज्य भक्त्या परमयान्विताः ।
शतरुद्रादिभिः स्तुत्वा स्तुतिभिर्व्वेदपारगाः

namaskṛtyātha sampūjya bhaktyā paramayānvitāḥ |
śatarudrādibhiḥ stutvā stutibhirvvedapāragāḥ

आत्मानं मेनिरे सर्वे कृतार्था वयमित्युत ।
शिवप्रीत्या सुपूर्णार्थाश्शिवभक्तिरतास्सदा

ātmānaṃ menire sarve kṛtārthā vayamityuta |
śivaprītyā supūrṇārthāśśivabhaktiratāssadā

तस्मिन्नवसरे सूतं पञ्चक्रोशदिदृक्षया ।
गत्वा समागतं वीक्ष्य मुदा ते तं ववन्दिरे ॥ ॥ ।
सोपि विश्वेश्वरं साक्षाद्देवदेवमुमापतिम् ।
नमस्कृत्याथ तैस्साकम्मुक्तिमण्डपमाविशत्

tasminnavasare sūtaṃ pañcakrośadidṛkṣayā |
gatvā samāgataṃ vīkṣya mudā te taṃ vavandire || || |
sopi viśveśvaraṃ sākṣāddevadevamumāpatim |
namaskṛtyātha taissākammuktimaṇḍapamāviśat

तत्रासीनम्महात्मानं सूतम्पौराणिकोत्तमम् ।
अर्घ्यादिभिस्तदा सर्व्वे मुनयस्समुपाचरन्

tatrāsīnammahātmānaṃ sūtampaurāṇikottamam |
arghyādibhistadā sarvve munayassamupācaran

ततः सूतः प्रसन्नात्मा मुनीनालोक्य सुव्रतान् ।
पप्रच्छ कुशलान्तेपि प्रोचुः कुशलमात्मनः

tataḥ sūtaḥ prasannātmā munīnālokya suvratān |
papraccha kuśalāntepi procuḥ kuśalamātmanaḥ

ते तु संहृष्टहृदयं ज्ञात्वा तं वै मुनीश्वराः ।
प्रणवार्थावगत्यर्थमूचुः प्रास्ताविकं वचः

te tu saṃhṛṣṭahṛdayaṃ jñātvā taṃ vai munīśvarāḥ |
praṇavārthāvagatyarthamūcuḥ prāstāvikaṃ vacaḥ

व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम ।
धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि सर्वविज्ञान सागरः

vyāsaśiṣya mahābhāga sūta paurāṇikottama |
dhanyastvaṃ śivabhakto hi sarvavijñāna sāgaraḥ

भवन्तमेव भगवान्व्यासस्सर्वजगद्गुरुः ।
अभिषिच्य पुराणानां गुरुत्वे समयोजयत्

bhavantameva bhagavānvyāsassarvajagadguruḥ |
abhiṣicya purāṇānāṃ gurutve samayojayat

तस्मात्पौराणिकी विद्या भवतो हृदि संस्थिता ।
पुराणानि च सर्वाणि वेदार्थम्प्रवदन्ति हि

tasmātpaurāṇikī vidyā bhavato hṛdi saṃsthitā |
purāṇāni ca sarvāṇi vedārthampravadanti hi

वेदाः प्रणवसम्भूताः प्रणवार्थो महेश्वरः ।
अतो महेश्वरस्थानं त्वयि धिष्ण्यम्प्रतिष्ठितम्

vedāḥ praṇavasambhūtāḥ praṇavārtho maheśvaraḥ |
ato maheśvarasthānaṃ tvayi dhiṣṇyampratiṣṭhitam

त्वन्मुखाब्जपरिस्यन्दन्मकरंदे मनोहरम् ।
प्रणवार्थामृतं पीत्वा भविष्यामो गतज्वराः

tvanmukhābjaparisyandanmakaraṃde manoharam |
praṇavārthāmṛtaṃ pītvā bhaviṣyāmo gatajvarāḥ

विशेषतो गुरुस्त्वं हि नान्योऽस्माकं महामते ।
परं भावं महेशस्य परया कृपया वद

viśeṣato gurustvaṃ hi nānyo'smākaṃ mahāmate |
paraṃ bhāvaṃ maheśasya parayā kṛpayā vada

इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो व्यासप्रियस्सुधीः ।
गणेशं षण्मुखं साक्षान्महेशानं महेश्वरीम्

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā sūto vyāsapriyassudhīḥ |
gaṇeśaṃ ṣaṇmukhaṃ sākṣānmaheśānaṃ maheśvarīm

शिलादतनयं देवं नन्दीशं सुयशापतिम् ।
सनत्कुमारं व्यासं च प्रणिपत्येदमब्रवीत्

śilādatanayaṃ devaṃ nandīśaṃ suyaśāpatim |
sanatkumāraṃ vyāsaṃ ca praṇipatyedamabravīt

साधुसाधु महाभागा मुनयः क्षीणकल्मषाः ।
मतिर्दृढतरा जाता दुर्लभा सापि दुष्कृताम्

sādhusādhu mahābhāgā munayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
matirdṛḍhatarā jātā durlabhā sāpi duṣkṛtām

पाराशर्येण गुरुणा नैमिषारण्यवासिनाम् ।
मुनीनामुपदिष्टं यद्वक्ष्ये तन्मुनिपुंगवाः

pārāśaryeṇa guruṇā naimiṣāraṇyavāsinām |
munīnāmupadiṣṭaṃ yadvakṣye tanmunipuṃgavāḥ

यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्भवेन्नृणाम् ।
सावधाना भवन्तोद्य शृण्वन्तु परया मुदा

yasya śravaṇamātreṇa śivabhaktirbhavennṛṇām |
sāvadhānā bhavantodya śṛṇvantu parayā mudā

स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं तपस्यंतो दृढव्रताः ।
ऋषयो नैमिषारण्ये सर्वसिद्धनिषेविते

svārociṣentare pūrvaṃ tapasyaṃto dṛḍhavratāḥ |
ṛṣayo naimiṣāraṇye sarvasiddhaniṣevite

दीर्घसत्रं वितन्वन्तो रुद्रमध्वरनायकम् ।
प्रीणयन्तः परं भावमैश्वर्य्यं ज्ञातुमिच्छवः

dīrghasatraṃ vitanvanto rudramadhvaranāyakam |
prīṇayantaḥ paraṃ bhāvamaiśvaryyaṃ jñātumicchavaḥ

निवसन्ति स्म ते सर्वे व्यासदर्शनकांक्षिणः ।
शिवभक्तिरता नित्यं भस्मरुद्राक्षधारिणः

nivasanti sma te sarve vyāsadarśanakāṃkṣiṇaḥ |
śivabhaktiratā nityaṃ bhasmarudrākṣadhāriṇaḥ

तेषां भावं समालोक्य भगवान्बादरायणः ।
प्रादुर्बभूव सर्वात्मा पराशरतपःफलम्

teṣāṃ bhāvaṃ samālokya bhagavānbādarāyaṇaḥ |
prādurbabhūva sarvātmā parāśaratapaḥphalam

तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रहृष्टवदनेक्षणाः ।
अभ्युत्थानादिभिस्सर्वैरुपचारैरुपाचरन्

taṃ dṛṣṭvā munayassarve prahṛṣṭavadanekṣaṇāḥ |
abhyutthānādibhissarvairupacārairupācaran

सत्कृत्य प्रददुस्तस्मै सौवर्णं विष्टरं शुभम् ।
सुखोपविष्टः स तदा तस्मिन्सौवर्णविष्टरे ।
प्राह गंभीरया वाचा पाराशर्य्यो महामुनिः

satkṛtya pradadustasmai sauvarṇaṃ viṣṭaraṃ śubham |
sukhopaviṣṭaḥ sa tadā tasminsauvarṇaviṣṭare |
prāha gaṃbhīrayā vācā pārāśaryyo mahāmuniḥ

कुशलं किं नु युष्माकम्प्रब्रूतास्मिन्महामखे ।
अर्चितं किं नु युष्माभिस्सम्यगध्वरनायकः

kuśalaṃ kiṃ nu yuṣmākamprabrūtāsminmahāmakhe |
arcitaṃ kiṃ nu yuṣmābhissamyagadhvaranāyakaḥ

किमर्थमत्र युष्माभिरध्वरे परमेश्वरः ।
स्वर्चितो भक्तिभावेन साम्बस्संसारमोचकः

kimarthamatra yuṣmābhiradhvare parameśvaraḥ |
svarcito bhaktibhāvena sāmbassaṃsāramocakaḥ

युष्मत्प्रवृत्तिर्मे भाति शुश्रूषा पूर्वमेव हि ।
परभावे महेशस्य मुक्तिहेतोश्शिवस्य च

yuṣmatpravṛttirme bhāti śuśrūṣā pūrvameva hi |
parabhāve maheśasya muktihetośśivasya ca

एवमुक्ता मुनीन्द्रेण व्यासेनामिततेजसा ।
मुनयो नैमिषारण्यवासिनः परमौजसः

evamuktā munīndreṇa vyāsenāmitatejasā |
munayo naimiṣāraṇyavāsinaḥ paramaujasaḥ

प्रणिपत्य महात्मानं पाराशशर्य्यं महामुनिम् ।
शिवानुरागसंहृष्टमानसं च तमब्रुवन्

praṇipatya mahātmānaṃ pārāśaśaryyaṃ mahāmunim |
śivānurāgasaṃhṛṣṭamānasaṃ ca tamabruvan

भगवन्मुनिशार्दूल साक्षान्नारायणांशज ।
कृपानिधे महाप्राज्ञ सर्वविद्याधिप प्रभो

bhagavanmuniśārdūla sākṣānnārāyaṇāṃśaja |
kṛpānidhe mahāprājña sarvavidyādhipa prabho

त्वं हि सर्वजगद्भर्तुर्महा देवस्य वेधसः ।
साम्बस्य सगणस्यास्य प्रसादानां निधिस्स्वयम्

tvaṃ hi sarvajagadbharturmahā devasya vedhasaḥ |
sāmbasya sagaṇasyāsya prasādānāṃ nidhissvayam

त्वत्पादाब्जरसास्वादमधुपायितमानसाः ।
कृतार्था वयमद्यैव भवत्पादाब्जदर्शनात्

tvatpādābjarasāsvādamadhupāyitamānasāḥ |
kṛtārthā vayamadyaiva bhavatpādābjadarśanāt

त्वदीयचरणाम्भोजदर्शनं खलु पापिनाम् ।
दुर्लभं लब्धमस्माभिस्त्वस्मात्सुकृतिनो वयम्

tvadīyacaraṇāmbhojadarśanaṃ khalu pāpinām |
durlabhaṃ labdhamasmābhistvasmātsukṛtino vayam

अस्मिन्देशे महाभाग नैमिषारण्यसंज्ञके ।
दीर्घसत्रान्वितास्सर्वे प्रणवार्थप्रकाशकाः

asmindeśe mahābhāga naimiṣāraṇyasaṃjñake |
dīrghasatrānvitāssarve praṇavārthaprakāśakāḥ

श्रोतव्यः परमेशान इति कृत्वा विनिश्चिताः ।
परस्परं चिन्तयन्तः परं भावं महेशितु

śrotavyaḥ parameśāna iti kṛtvā viniścitāḥ |
parasparaṃ cintayantaḥ paraṃ bhāvaṃ maheśitu

अज्ञातवन्त एवैते वयं तस्माद्भवान्प्रभो ।
छेत्तुमर्हति तान्सर्वान्संशयानल्पचेतसाम्

ajñātavanta evaite vayaṃ tasmādbhavānprabho |
chettumarhati tānsarvānsaṃśayānalpacetasām

त्वदन्यः संशयस्यास्यच्छेत्ता न हि जगत्त्रये ।
तस्मादपारगंभीरव्यामोहाब्धौ निमज्जतः

tvadanyaḥ saṃśayasyāsyacchettā na hi jagattraye |
tasmādapāragaṃbhīravyāmohābdhau nimajjataḥ

तारयस्व शिवज्ञानपोतेनास्मान्दयानिधे ।
शिवसद्भक्तितत्त्वार्थं ज्ञातुं श्रद्धालवो वयम्

tārayasva śivajñānapotenāsmāndayānidhe |
śivasadbhaktitattvārthaṃ jñātuṃ śraddhālavo vayam

एवमभ्यर्थितस्त मुनिभिर्वेदपारगैः ।
सर्ववेदार्थविन्मुख्यः शुकतातो महामुनिः ।
वेदान्तसारसर्वस्वं प्रणवं परमेश्वरम्

evamabhyarthitasta munibhirvedapāragaiḥ |
sarvavedārthavinmukhyaḥ śukatāto mahāmuniḥ |
vedāntasārasarvasvaṃ praṇavaṃ parameśvaram

ध्यात्वा हृत्कर्णिकामध्ये साम्बं संसारमोचकम् ।
प्रहृष्टमानसो भूत्वा व्याजहार महामुनि

dhyātvā hṛtkarṇikāmadhye sāmbaṃ saṃsāramocakam |
prahṛṣṭamānaso bhūtvā vyājahāra mahāmuni