अध्याय 2: पार्वती शिव से प्रणव के विषय में पूछती हैं

साधु पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिर्भाग्यवत्तमैः ।
दुर्लभं हि शिवज्ञानं प्रणवार्थप्रकाशकम्

sādhu pṛṣṭamidaṃ viprā bhavadbhirbhāgyavattamaiḥ |
durlabhaṃ hi śivajñānaṃ praṇavārthaprakāśakam

येषां प्रसन्नो भगवान्साक्षाच्छूलवरायुधः ।
तेषामेव शिवज्ञानं प्रणवार्थप्रकाशकम

yeṣāṃ prasanno bhagavānsākṣācchūlavarāyudhaḥ |
teṣāmeva śivajñānaṃ praṇavārthaprakāśakama

जायते न हि सन्देहो नेतरेषामिति श्रुतिः ॥ ।
शिवभक्तिविहीनानामिति तत्त्वार्थनिश्चयः

jāyate na hi sandeho netareṣāmiti śrutiḥ || |
śivabhaktivihīnānāmiti tattvārthaniścayaḥ

दीर्घसत्रेण युष्माभिर्भगवानम्बिकापतिः ।
उपासित इतीदं मे दृष्टमद्य विनिश्चितम्

dīrghasatreṇa yuṣmābhirbhagavānambikāpatiḥ |
upāsita itīdaṃ me dṛṣṭamadya viniścitam

तस्माद्वक्ष्यामि युष्माकमितिहासम्पुरातनम् ।
उमामहेशसम्वादरूपमद्भुतमास्तिकाः

tasmādvakṣyāmi yuṣmākamitihāsampurātanam |
umāmaheśasamvādarūpamadbhutamāstikāḥ

पुराखिलजगन्माता सती दाक्षायणी तनुम् ।
शिवनिन्दाप्रसङ्गेन त्यक्त्वा च जनकाध्वरे

purākhilajaganmātā satī dākṣāyaṇī tanum |
śivanindāprasaṅgena tyaktvā ca janakādhvare

ततः प्रभावात्सा देवी सुताऽभूद्धिमवद्गिरेः ।
शिवार्थमतपत्सा वै नारदस्योपदेशतः

tataḥ prabhāvātsā devī sutā'bhūddhimavadgireḥ |
śivārthamatapatsā vai nāradasyopadeśataḥ

तस्मिन्भूधरवर्य्ये तु स्वयंवरविधानतः ।
देवेशे च कृतोद्वाहे पार्वती सुखमाप सा

tasminbhūdharavaryye tu svayaṃvaravidhānataḥ |
deveśe ca kṛtodvāhe pārvatī sukhamāpa sā

तथैकस्मिन्महादेवी समये पतिना सह ।
सूपविष्टा महाशैले गौरी देवमभाषत

tathaikasminmahādevī samaye patinā saha |
sūpaviṣṭā mahāśaile gaurī devamabhāṣata

भगवन्परमेशान पञ्चकृत्यविधायक ।
सर्वज्ञ भक्तिसुलभ परमामृतविग्रह

bhagavanparameśāna pañcakṛtyavidhāyaka |
sarvajña bhaktisulabha paramāmṛtavigraha

दाक्षायणीन्तनुं त्यक्त्वा तव निन्दाप्रसंगतः ।
आसमद्य महेशान पुत्री हिमवतो गिरेः ॥ ।
कृपया परमेशान मंत्रदीक्षाविधानतः ।
मां विशुद्धात्मतत्त्वस्थां कुरु नित्यं महेश्वर

dākṣāyaṇīntanuṃ tyaktvā tava nindāprasaṃgataḥ |
āsamadya maheśāna putrī himavato gireḥ || |
kṛpayā parameśāna maṃtradīkṣāvidhānataḥ |
māṃ viśuddhātmatattvasthāṃ kuru nityaṃ maheśvara

इति सम्प्रार्थितो देव्या देवः शीतांशु भूषणः ।
प्रत्युवाच ततो देवीं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

iti samprārthito devyā devaḥ śītāṃśu bhūṣaṇaḥ |
pratyuvāca tato devīṃ prahṛṣṭenāntarātmanā

धन्या त्वं देवदेवशि यदि जातेदृशी मतिः ।
कैलास शिखरं गत्वा करिष्ये त्वां च तादृशीम्

dhanyā tvaṃ devadevaśi yadi jātedṛśī matiḥ |
kailāsa śikharaṃ gatvā kariṣye tvāṃ ca tādṛśīm

ततो हिमवतो गत्वा कैलासम्भूधरेश्वरम् ।
जगौ दीक्षाविधानेन प्रणवादीन्मनून् क्रमात्

tato himavato gatvā kailāsambhūdhareśvaram |
jagau dīkṣāvidhānena praṇavādīnmanūn kramāt

उक्त्वा मंत्रांश्च तान्देवीं कृत्वा शुद्धात्मनि स्थिताम् ।
सार्द्धं देव्या महादेवो देवोद्यानं गतोऽभवत्

uktvā maṃtrāṃśca tāndevīṃ kṛtvā śuddhātmani sthitām |
sārddhaṃ devyā mahādevo devodyānaṃ gato'bhavat

ततः सुमालिनीमुख्यैर्दैव्याः प्रियसखीजनैः ।
समाहृतैः प्रफुल्लैस्तैः पुष्पैः कल्पतरूद्भवैः

tataḥ sumālinīmukhyairdaivyāḥ priyasakhījanaiḥ |
samāhṛtaiḥ praphullaistaiḥ puṣpaiḥ kalpatarūdbhavaiḥ

अलंकृत्य महादेवीं स्वांकमारोप्य शंकरः ।
प्रहृष्टवदनस्तस्थौ विलोक्य च तदाननम्

alaṃkṛtya mahādevīṃ svāṃkamāropya śaṃkaraḥ |
prahṛṣṭavadanastasthau vilokya ca tadānanam

ततः प्रियकथा जाताः पार्वतीपरमेशयोः ।
हिताय सर्वलोकानां साक्षाच्छ्रुत्यर्थं सम्मिता

tataḥ priyakathā jātāḥ pārvatīparameśayoḥ |
hitāya sarvalokānāṃ sākṣācchrutyarthaṃ sammitā

तदा सर्वजगन्माता भर्तुरंकं समाश्रिता ।
विलोक्य वदनं भर्तुरिदमाहः तपोधनाः

tadā sarvajaganmātā bharturaṃkaṃ samāśritā |
vilokya vadanaṃ bharturidamāhaḥ tapodhanāḥ

उपदिष्टास्त्वया देव मंत्रास्सप्रणवा मताः ।
तत्रादौ श्रोतुमिच्छामि प्रणवार्थं विनिश्चितम्

upadiṣṭāstvayā deva maṃtrāssapraṇavā matāḥ |
tatrādau śrotumicchāmi praṇavārthaṃ viniścitam

कथम्प्रणव उत्पन्नः कथं प्रणव उच्यते ।
मात्राः कति समाख्याताः कथं वेदादिरुच्यते

kathampraṇava utpannaḥ kathaṃ praṇava ucyate |
mātrāḥ kati samākhyātāḥ kathaṃ vedādirucyate

देवताः कति च प्रोक्ताः कथं वेदादिभावना ।
क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता व्याप्यव्यापकता कथम्

devatāḥ kati ca proktāḥ kathaṃ vedādibhāvanā |
kriyāḥ katividhāḥ proktā vyāpyavyāpakatā katham

ब्रह्माणि पंच मंत्रेऽस्मिन्कथं तिष्ठंत्यनुक्रमात् ।
कलाः कति समाख्याताः प्रपंचात्मकता कथम्

brahmāṇi paṃca maṃtre'sminkathaṃ tiṣṭhaṃtyanukramāt |
kalāḥ kati samākhyātāḥ prapaṃcātmakatā katham

वाच्यवाचकसम्बन्धस्थानानि च कथं शिव ।
कोऽत्राधिकारी विज्ञेयो विषयः क उदाहृतः

vācyavācakasambandhasthānāni ca kathaṃ śiva |
ko'trādhikārī vijñeyo viṣayaḥ ka udāhṛtaḥ

सम्बन्धः कोत्र विज्ञेयः किंप्रयोजनमुच्यते ।
उपासकस्तु किंरूपः किं वा स्थानमुपासनम्

sambandhaḥ kotra vijñeyaḥ kiṃprayojanamucyate |
upāsakastu kiṃrūpaḥ kiṃ vā sthānamupāsanam

उपास्यं वस्तु किंरूपं किं वा फलमुपासितुः ।
अनुष्ठान विधिः कोवा पूजास्थानं च किं प्रभो

upāsyaṃ vastu kiṃrūpaṃ kiṃ vā phalamupāsituḥ |
anuṣṭhāna vidhiḥ kovā pūjāsthānaṃ ca kiṃ prabho

पूजायां मण्डलं किं वा किं वा ऋष्यादिकं हर ।
न्यासजातविधिः को वा को वा पूजाविधिक्रमः

pūjāyāṃ maṇḍalaṃ kiṃ vā kiṃ vā ṛṣyādikaṃ hara |
nyāsajātavidhiḥ ko vā ko vā pūjāvidhikramaḥ

एतत्सर्वं महेशान समाचक्ष्व विशेषतः ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यद्यस्ति मयि ते कृपा

etatsarvaṃ maheśāna samācakṣva viśeṣataḥ |
śrotumicchāmi tattvena yadyasti mayi te kṛpā

इति देव्या समापृष्टो भगवानिन्दुभूषणः ।
सम्प्रशस्य महेशानीं वक्तुं समुपचक्रमे

iti devyā samāpṛṣṭo bhagavānindubhūṣaṇaḥ |
sampraśasya maheśānīṃ vaktuṃ samupacakrame