अष्टम मण्डल

सूक्त 5: उषाकाल में अश्विनों का स्वर्णिम रथ

ऋषि: ब्रह्मातिथिः काण्वः · देवता: अश्विनौ, ३७(उत्तरार्धस्य) - ३९ चैद्यः कशुः · छन्द: गायत्री, ३७-३८ बृहती, ३९ अनुष्टुप्

39 श्लोक · 5 में से 103

इस अध्याय में क्या होता है

उषाकाल में अश्विनों का स्वर्णिम रथ

कण्ववंशी ब्रह्मातिथि दूर से फैलती उषा की लाल आभा देखते हैं और दोनों अश्विनों को उनके विशाल, मन से जुतने वाले रथ में बुलाते हैं। उस रथ का धुरा, पहिये और ईषा सब सोने के हैं, और पंखों वाले पक्षी उसे स्वर्ग के तीनों दूर लोकों के पार ले जाते हैं। कवि गौओं से भरा अन्न और सुरक्षित आश्रय माँगता है। वह स्मरण करता है कि वे कण्व, प्रियमेध, अत्रि, अगस्त्य और सोभरि के पास आए थे, और पूछता है कि समुद्र में छोड़े गए तुग्रपुत्र भुज्यु ने उनकी उपासना कब की थी। अन्त में दानस्तुति है: चेदिवंशी कशु ने सौ ऊँट और दस सहस्र गौएँ दीं।

5.1

दू॒रादि॒हेव॒ यत्स॒त्य॑रु॒णप्सु॒रशि॑श्वितत् ।
वि भा॒नुं वि॒श्वधा॑तनत्

dūrādiheva yatsatyaruṇapsuraśiśvitat |
vi bhānuṃ viśvadhātanat

5.2

नृ॒वद्द॑स्रा मनो॒युजा॒ रथे॑न पृथु॒पाज॑सा ।
सचे॑थे अश्विनो॒षस॑म्

nṛvaddasrā manoyujā rathena pṛthupājasā |
sacethe aśvinoṣasam

5.3

यु॒वाभ्यां॑ वाजिनीवसू॒ प्रति॒ स्तोमा॑ अदृक्षत ।
वाचं॑ दू॒तो यथो॑हिषे

yuvābhyāṃ vājinīvasū prati stomā adṛkṣata |
vācaṃ dūto yathohiṣe

5.4

पु॒रु॒प्रि॒या ण॑ ऊ॒तये॑ पुरुम॒न्द्रा पु॑रू॒वसू॑ ।
स्तु॒षे कण्वा॑सो अ॒श्विना॑

purupriyā ṇa ūtaye purumandrā purūvasū |
stuṣe kaṇvāso aśvinā

5.5

मंहि॑ष्ठा वाज॒सात॑मे॒षय॑न्ता शु॒भस्पती॑ ।
गन्ता॑रा दा॒शुषो॑ गृ॒हम्

maṃhiṣṭhā vājasātameṣayantā śubhaspatī |
gantārā dāśuṣo gṛham

5.6

ता सु॑दे॒वाय॑ दा॒शुषे॑ सुमे॒धामवि॑तारिणीम् ।
घृ॒तैर्गव्यू॑तिमुक्षतम्

tā sudevāya dāśuṣe sumedhāmavitāriṇīm |
ghṛtairgavyūtimukṣatam

5.7

आ न॒ः स्तोम॒मुप॑ द्र॒वत्तूयं॑ श्ये॒नेभि॑रा॒शुभि॑ः ।
या॒तमश्वे॑भिरश्विना

ā naḥ stomamupa dravattūyaṃ śyenebhirāśubhiḥ |
yātamaśvebhiraśvinā

5.8

येभि॑स्ति॒स्रः प॑रा॒वतो॑ दि॒वो विश्वा॑नि रोच॒ना ।
त्रीँर॒क्तून्प॑रि॒दीय॑थः

yebhistisraḥ parāvato divo viśvāni rocanā |
trīm̐raktūnparidīyathaḥ

5.9

उ॒त नो॒ गोम॑ती॒रिष॑ उ॒त सा॒तीर॑हर्विदा ।
वि प॒थः सा॒तये॑ सितम्

uta no gomatīriṣa uta sātīraharvidā |
vi pathaḥ sātaye sitam

5.10

आ नो॒ गोम॑न्तमश्विना सु॒वीरं॑ सु॒रथं॑ र॒यिम् ।
वो॒ळ्हमश्वा॑वती॒रिष॑ः

ā no gomantamaśvinā suvīraṃ surathaṃ rayim |
voḻhamaśvāvatīriṣaḥ

5.11

वा॒वृ॒धा॒ना शु॑भस्पती दस्रा॒ हिर॑ण्यवर्तनी ।
पिब॑तं सो॒म्यं मधु॑

vāvṛdhānā śubhaspatī dasrā hiraṇyavartanī |
pibataṃ somyaṃ madhu

5.12

अ॒स्मभ्यं॑ वाजिनीवसू म॒घव॑द्भ्यश्च स॒प्रथ॑ः ।
छ॒र्दिर्य॑न्त॒मदा॑भ्यम्

asmabhyaṃ vājinīvasū maghavadbhyaśca saprathaḥ |
chardiryantamadābhyam

5.13

नि षु ब्रह्म॒ जना॑नां॒ यावि॑ष्टं॒ तूय॒मा ग॑तम् ।
मो ष्व१॒॑न्याँ उपा॑रतम्

ni ṣu brahma janānāṃ yāviṣṭaṃ tūyamā gatam |
mo ṣvanyām̐ upāratam

5.14

अ॒स्य पि॑बतमश्विना यु॒वं मद॑स्य॒ चारु॑णः ।
मध्वो॑ रा॒तस्य॑ धिष्ण्या

asya pibatamaśvinā yuvaṃ madasya cāruṇaḥ |
madhvo rātasya dhiṣṇyā

5.15

अ॒स्मे आ व॑हतं र॒यिं श॒तव॑न्तं सह॒स्रिण॑म् ।
पु॒रु॒क्षुं वि॒श्वधा॑यसम्

asme ā vahataṃ rayiṃ śatavantaṃ sahasriṇam |
purukṣuṃ viśvadhāyasam

5.16

पु॒रु॒त्रा चि॒द्धि वां॑ नरा वि॒ह्वय॑न्ते मनी॒षिण॑ः ।
वा॒घद्भि॑रश्वि॒ना ग॑तम्

purutrā ciddhi vāṃ narā vihvayante manīṣiṇaḥ |
vāghadbhiraśvinā gatam

5.17

जना॑सो वृ॒क्तब॑र्हिषो ह॒विष्म॑न्तो अरं॒कृत॑ः ।
यु॒वां ह॑वन्ते अश्विना

janāso vṛktabarhiṣo haviṣmanto araṃkṛtaḥ |
yuvāṃ havante aśvinā

5.18

अ॒स्माक॑म॒द्य वा॑म॒यं स्तोमो॒ वाहि॑ष्ठो॒ अन्त॑मः ।
यु॒वाभ्यां॑ भूत्वश्विना

asmākamadya vāmayaṃ stomo vāhiṣṭho antamaḥ |
yuvābhyāṃ bhūtvaśvinā

5.19

यो ह॑ वां॒ मधु॑नो॒ दृति॒राहि॑तो रथ॒चर्ष॑णे ।
तत॑ः पिबतमश्विना

yo ha vāṃ madhuno dṛtirāhito rathacarṣaṇe |
tataḥ pibatamaśvinā

5.20

तेन॑ नो वाजिनीवसू॒ पश्वे॑ तो॒काय॒ शं गवे॑ ।
वह॑तं॒ पीव॑री॒रिष॑ः

tena no vājinīvasū paśve tokāya śaṃ gave |
vahataṃ pīvarīriṣaḥ

5.21

उ॒त नो॑ दि॒व्या इष॑ उ॒त सिन्धूँ॑रहर्विदा ।
अप॒ द्वारे॑व वर्षथः

uta no divyā iṣa uta sindhūm̐raharvidā |
apa dvāreva varṣathaḥ

5.22

क॒दा वां॑ तौ॒ग्र्यो वि॑धत्समु॒द्रे ज॑हि॒तो न॑रा ।
यद्वां॒ रथो॒ विभि॒ष्पता॑त्

kadā vāṃ taugryo vidhatsamudre jahito narā |
yadvāṃ ratho vibhiṣpatāt

5.23

यु॒वं कण्वा॑य नासत्या॒ ऋपि॑रिप्ताय ह॒र्म्ये ।
शश्व॑दू॒तीर्द॑शस्यथः

yuvaṃ kaṇvāya nāsatyā ṛpiriptāya harmye |
śaśvadūtīrdaśasyathaḥ

5.24

ताभि॒रा या॑तमू॒तिभि॒र्नव्य॑सीभिः सुश॒स्तिभि॑ः ।
यद्वां॑ वृषण्वसू हु॒वे

tābhirā yātamūtibhirnavyasībhiḥ suśastibhiḥ |
yadvāṃ vṛṣaṇvasū huve

5.25

यथा॑ चि॒त्कण्व॒माव॑तं प्रि॒यमे॑धमुपस्तु॒तम् ।
अत्रिं॑ शि॒ञ्जार॑मश्विना

yathā citkaṇvamāvataṃ priyamedhamupastutam |
atriṃ śiñjāramaśvinā

5.26

यथो॒त कृत्व्ये॒ धनें॒ऽशुं गोष्व॒गस्त्य॑म् ।
यथा॒ वाजे॑षु॒ सोभ॑रिम्

yathota kṛtvye dhaneṃ'śuṃ goṣvagastyam |
yathā vājeṣu sobharim

5.27

ए॒ताव॑द्वां वृषण्वसू॒ अतो॑ वा॒ भूयो॑ अश्विना ।
गृ॒णन्त॑ः सु॒म्नमी॑महे

etāvadvāṃ vṛṣaṇvasū ato vā bhūyo aśvinā |
gṛṇantaḥ sumnamīmahe

5.28

रथं॒ हिर॑ण्यवन्धुरं॒ हिर॑ण्याभीशुमश्विना ।
आ हि स्थाथो॑ दिवि॒स्पृश॑म्

rathaṃ hiraṇyavandhuraṃ hiraṇyābhīśumaśvinā |
ā hi sthātho divispṛśam

5.29

हि॒र॒ण्ययी॑ वां॒ रभि॑री॒षा अक्षो॑ हिर॒ण्यय॑ः ।
उ॒भा च॒क्रा हि॑र॒ण्यया॑

hiraṇyayī vāṃ rabhirīṣā akṣo hiraṇyayaḥ |
ubhā cakrā hiraṇyayā

5.30

तेन॑ नो वाजिनीवसू परा॒वत॑श्चि॒दा ग॑तम् ।
उपे॒मां सु॑ष्टु॒तिं मम॑

tena no vājinīvasū parāvataścidā gatam |
upemāṃ suṣṭutiṃ mama

5.31

आ व॑हेथे परा॒कात्पू॒र्वीर॒श्नन्ता॑वश्विना ।
इषो॒ दासी॑रमर्त्या

ā vahethe parākātpūrvīraśnantāvaśvinā |
iṣo dāsīramartyā

5.32

आ नो॑ द्यु॒म्नैरा श्रवो॑भि॒रा रा॒या या॑तमश्विना ।
पुरु॑श्चन्द्रा॒ नास॑त्या

ā no dyumnairā śravobhirā rāyā yātamaśvinā |
puruścandrā nāsatyā

5.33

एह वां॑ प्रुषि॒तप्स॑वो॒ वयो॑ वहन्तु प॒र्णिन॑ः ।
अच्छा॑ स्वध्व॒रं जन॑म्

eha vāṃ pruṣitapsavo vayo vahantu parṇinaḥ |
acchā svadhvaraṃ janam

5.34

रथं॑ वा॒मनु॑गायसं॒ य इ॒षा वर्त॑ते स॒ह ।
न च॒क्रम॒भि बा॑धते

rathaṃ vāmanugāyasaṃ ya iṣā vartate saha |
na cakramabhi bādhate

5.35

हि॒र॒ण्यये॑न॒ रथे॑न द्र॒वत्पा॑णिभि॒रश्वै॑ः ।
धीज॑वना॒ नास॑त्या

hiraṇyayena rathena dravatpāṇibhiraśvaiḥ |
dhījavanā nāsatyā

5.36

यु॒वं मृ॒गं जा॑गृ॒वांसं॒ स्वद॑थो वा वृषण्वसू ।
ता न॑ः पृङ्क्तमि॒षा र॒यिम्

yuvaṃ mṛgaṃ jāgṛvāṃsaṃ svadatho vā vṛṣaṇvasū |
tā naḥ pṛṅktamiṣā rayim

5.37

ता मे॑ अश्विना सनी॒नां वि॒द्यातं॒ नवा॑नाम् ।
यथा॑ चिच्चै॒द्यः क॒शुः श॒तमुष्ट्रा॑नां॒ दद॑त्स॒हस्रा॒ दश॒ गोना॑म्

tā me aśvinā sanīnāṃ vidyātaṃ navānām |
yathā ciccaidyaḥ kaśuḥ śatamuṣṭrānāṃ dadatsahasrā daśa gonām

5.38

यो मे॒ हिर॑ण्यसंदृशो॒ दश॒ राज्ञो॒ अमं॑हत ।
अ॒ध॒स्प॒दा इच्चै॒द्यस्य॑ कृ॒ष्टय॑श्चर्म॒म्ना अ॒भितो॒ जना॑ः

yo me hiraṇyasaṃdṛśo daśa rājño amaṃhata |
adhaspadā iccaidyasya kṛṣṭayaścarmamnā abhito janāḥ

5.39

माकि॑रे॒ना प॒था गा॒द्येने॒मे यन्ति॑ चे॒दय॑ः ।
अ॒न्यो नेत्सू॒रिरोह॑ते भूरि॒दाव॑त्तरो॒ जन॑ः

mākirenā pathā gādyeneme yanti cedayaḥ |
anyo netsūrirohate bhūridāvattaro janaḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)