सूक्त 23: अग्नि, मनुष्यों के अतिथि, वनस्पतियों के पुत्र

ईळि॑ष्वा॒ हि प्र॑ती॒व्यं१॒॑ यज॑स्व जा॒तवे॑दसम् ।
च॒रि॒ष्णुधू॑म॒मगृ॑भीतशोचिषम्

īḻiṣvā hi pratīvyaṃ yajasva jātavedasam |
cariṣṇudhūmamagṛbhītaśociṣam

दा॒मानं॑ विश्वचर्षणे॒ऽग्निं वि॑श्वमनो गि॒रा ।
उ॒त स्तु॑षे॒ विष्प॑र्धसो॒ रथा॑नाम्

dāmānaṃ viśvacarṣaṇe'gniṃ viśvamano girā |
uta stuṣe viṣpardhaso rathānām

येषा॑माबा॒ध ऋ॒ग्मिय॑ इ॒षः पृ॒क्षश्च॑ नि॒ग्रभे॑ ।
उ॒प॒विदा॒ वह्नि॑र्विन्दते॒ वसु॑

yeṣāmābādha ṛgmiya iṣaḥ pṛkṣaśca nigrabhe |
upavidā vahnirvindate vasu

उद॑स्य शो॒चिर॑स्थाद्दीदि॒युषो॒ व्य१॒॑जर॑म् ।
तपु॑र्जम्भस्य सु॒द्युतो॑ गण॒श्रिय॑ः

udasya śocirasthāddīdiyuṣo vyajaram |
tapurjambhasya sudyuto gaṇaśriyaḥ

उदु॑ तिष्ठ स्वध्वर॒ स्तवा॑नो दे॒व्या कृ॒पा ।
अ॒भि॒ख्या भा॒सा बृ॑ह॒ता शु॑शु॒क्वनि॑ः

udu tiṣṭha svadhvara stavāno devyā kṛpā |
abhikhyā bhāsā bṛhatā śuśukvaniḥ

अग्ने॑ या॒हि सु॑श॒स्तिभि॑र्ह॒व्या जुह्वा॑न आनु॒षक् ।
यथा॑ दू॒तो ब॒भूथ॑ हव्य॒वाह॑नः

agne yāhi suśastibhirhavyā juhvāna ānuṣak |
yathā dūto babhūtha havyavāhanaḥ

अ॒ग्निं व॑ः पू॒र्व्यं हु॑वे॒ होता॑रं चर्षणी॒नाम् ।
तम॒या वा॒चा गृ॑णे॒ तमु॑ वः स्तुषे

agniṃ vaḥ pūrvyaṃ huve hotāraṃ carṣaṇīnām |
tamayā vācā gṛṇe tamu vaḥ stuṣe

य॒ज्ञेभि॒रद्भु॑तक्रतुं॒ यं कृ॒पा सू॒दय॑न्त॒ इत् ।
मि॒त्रं न जने॒ सुधि॑तमृ॒ताव॑नि

yajñebhiradbhutakratuṃ yaṃ kṛpā sūdayanta it |
mitraṃ na jane sudhitamṛtāvani

ऋ॒तावा॑नमृतायवो य॒ज्ञस्य॒ साध॑नं गि॒रा ।
उपो॑ एनं जुजुषु॒र्नम॑सस्प॒दे

ṛtāvānamṛtāyavo yajñasya sādhanaṃ girā |
upo enaṃ jujuṣurnamasaspade

अच्छा॑ नो॒ अङ्गि॑रस्तमं य॒ज्ञासो॑ यन्तु सं॒यत॑ः ।
होता॒ यो अस्ति॑ वि॒क्ष्वा य॒शस्त॑मः

acchā no aṅgirastamaṃ yajñāso yantu saṃyataḥ |
hotā yo asti vikṣvā yaśastamaḥ

अग्ने॒ तव॒ त्ये अ॑ज॒रेन्धा॑नासो बृ॒हद्भाः ।
अश्वा॑ इव॒ वृष॑णस्तविषी॒यव॑ः

agne tava tye ajarendhānāso bṛhadbhāḥ |
aśvā iva vṛṣaṇastaviṣīyavaḥ

स त्वं न॑ ऊर्जां पते र॒यिं रा॑स्व सु॒वीर्य॑म् ।
प्राव॑ नस्तो॒के तन॑ये स॒मत्स्वा

sa tvaṃ na ūrjāṃ pate rayiṃ rāsva suvīryam |
prāva nastoke tanaye samatsvā

यद्वा उ॑ वि॒श्पति॑ः शि॒तः सुप्री॑तो॒ मनु॑षो वि॒शि ।
विश्वेद॒ग्निः प्रति॒ रक्षां॑सि सेधति

yadvā u viśpatiḥ śitaḥ suprīto manuṣo viśi |
viśvedagniḥ prati rakṣāṃsi sedhati

श्रु॒ष्ट्य॑ग्ने॒ नव॑स्य मे॒ स्तोम॑स्य वीर विश्पते ।
नि मा॒यिन॒स्तपु॑षा र॒क्षसो॑ दह

śruṣṭyagne navasya me stomasya vīra viśpate |
ni māyinastapuṣā rakṣaso daha

न तस्य॑ मा॒यया॑ च॒न रि॒पुरी॑शीत॒ मर्त्य॑ः ।
यो अ॒ग्नये॑ द॒दाश॑ ह॒व्यदा॑तिभिः

na tasya māyayā cana ripurīśīta martyaḥ |
yo agnaye dadāśa havyadātibhiḥ

व्य॑श्वस्त्वा वसु॒विद॑मुक्ष॒ण्युर॑प्रीणा॒दृषि॑ः ।
म॒हो रा॒ये तमु॑ त्वा॒ समि॑धीमहि

vyaśvastvā vasuvidamukṣaṇyuraprīṇādṛṣiḥ |
maho rāye tamu tvā samidhīmahi

उ॒शना॑ का॒व्यस्त्वा॒ नि होता॑रमसादयत् ।
आ॒य॒जिं त्वा॒ मन॑वे जा॒तवे॑दसम्

uśanā kāvyastvā ni hotāramasādayat |
āyajiṃ tvā manave jātavedasam

विश्वे॒ हि त्वा॑ स॒जोष॑सो दे॒वासो॑ दू॒तमक्र॑त ।
श्रु॒ष्टी दे॑व प्रथ॒मो य॒ज्ञियो॑ भुवः

viśve hi tvā sajoṣaso devāso dūtamakrata |
śruṣṭī deva prathamo yajñiyo bhuvaḥ

इ॒मं घा॑ वी॒रो अ॒मृतं॑ दू॒तं कृ॑ण्वीत॒ मर्त्य॑ः ।
पा॒व॒कं कृ॒ष्णव॑र्तनिं॒ विहा॑यसम्

imaṃ ghā vīro amṛtaṃ dūtaṃ kṛṇvīta martyaḥ |
pāvakaṃ kṛṣṇavartaniṃ vihāyasam

तं हु॑वेम य॒तस्रु॑चः सु॒भासं॑ शु॒क्रशो॑चिषम् ।
वि॒शाम॒ग्निम॒जरं॑ प्र॒त्नमीड्य॑म्

taṃ huvema yatasrucaḥ subhāsaṃ śukraśociṣam |
viśāmagnimajaraṃ pratnamīḍyam

यो अ॑स्मै ह॒व्यदा॑तिभि॒राहु॑तिं॒ मर्तोऽवि॑धत् ।
भूरि॒ पोषं॒ स ध॑त्ते वी॒रव॒द्यश॑ः

yo asmai havyadātibhirāhutiṃ marto'vidhat |
bhūri poṣaṃ sa dhatte vīravadyaśaḥ

प्र॒थ॒मं जा॒तवे॑दसम॒ग्निं य॒ज्ञेषु॑ पू॒र्व्यम् ।
प्रति॒ स्रुगे॑ति॒ नम॑सा ह॒विष्म॑ती

prathamaṃ jātavedasamagniṃ yajñeṣu pūrvyam |
prati srugeti namasā haviṣmatī

आभि॑र्विधेमा॒ग्नये॒ ज्येष्ठा॑भिर्व्यश्व॒वत् ।
मंहि॑ष्ठाभिर्म॒तिभि॑ः शु॒क्रशो॑चिषे

ābhirvidhemāgnaye jyeṣṭhābhirvyaśvavat |
maṃhiṣṭhābhirmatibhiḥ śukraśociṣe

नू॒नम॑र्च॒ विहा॑यसे॒ स्तोमे॑भिः स्थूरयूप॒वत् ।
ऋषे॑ वैयश्व॒ दम्या॑या॒ग्नये॑

nūnamarca vihāyase stomebhiḥ sthūrayūpavat |
ṛṣe vaiyaśva damyāyāgnaye

अति॑थिं॒ मानु॑षाणां सू॒नुं वन॒स्पती॑नाम् ।
विप्रा॑ अ॒ग्निमव॑से प्र॒त्नमी॑ळते

atithiṃ mānuṣāṇāṃ sūnuṃ vanaspatīnām |
viprā agnimavase pratnamīḻate

म॒हो विश्वाँ॑ अ॒भि ष॒तो॒३॒॑ऽभि ह॒व्यानि॒ मानु॑षा ।
अग्ने॒ नि ष॑त्सि॒ नम॒साधि॑ ब॒र्हिषि॑

maho viśvām̐ abhi ṣato'bhi havyāni mānuṣā |
agne ni ṣatsi namasādhi barhiṣi

वंस्वा॑ नो॒ वार्या॑ पु॒रु वंस्व॑ रा॒यः पु॑रु॒स्पृह॑ः ।
सु॒वीर्य॑स्य प्र॒जाव॑तो॒ यश॑स्वतः

vaṃsvā no vāryā puru vaṃsva rāyaḥ puruspṛhaḥ |
suvīryasya prajāvato yaśasvataḥ

त्वं व॑रो सु॒षाम्णेऽग्ने॒ जना॑य चोदय ।
सदा॑ वसो रा॒तिं य॑विष्ठ॒ शश्व॑ते

tvaṃ varo suṣāmṇe'gne janāya codaya |
sadā vaso rātiṃ yaviṣṭha śaśvate

त्वं हि सु॑प्र॒तूरसि॒ त्वं नो॒ गोम॑ती॒रिष॑ः ।
म॒हो रा॒यः सा॒तिम॑ग्ने॒ अपा॑ वृधि

tvaṃ hi supratūrasi tvaṃ no gomatīriṣaḥ |
maho rāyaḥ sātimagne apā vṛdhi

अग्ने॒ त्वं य॒शा अ॒स्या मि॒त्रावरु॑णा वह ।
ऋ॒तावा॑ना स॒म्राजा॑ पू॒तद॑क्षसा

agne tvaṃ yaśā asyā mitrāvaruṇā vaha |
ṛtāvānā samrājā pūtadakṣasā