षष्ठ मण्डल

सूक्त 51: मित्र और वरुण का नेत्र उदित होता है

ऋषि: ऋजिश्वा भारद्वाजः · देवता: विश्वे देवाः · छन्द: त्रिष्टुप्, १३-१५ उष्णिक्, १६ अनुष्टुप्

16 श्लोक · 51 में से 75

इस अध्याय में क्या होता है

मित्र और वरुण का नेत्र उदित होता है

ऋजिश्वा भारद्वाज अधिकतर त्रिष्टुप् में, अन्त में उष्णिक् और अनुष्टुप् में, विश्वेदेवों की स्तुति करते हैं। सूर्य मित्र और वरुण के महान नेत्र के रूप में उदित होता है, ऋत का उजला मुख, जो मनुष्यों में सीधा और टेढ़ा देखता है। आदित्य और अदिति ऋत के रक्षक हैं। पिता द्यौ, माता पृथ्वी और भ्राता अग्नि से दया माँगी गई है। कवि विनती करता है कि दूसरे के किए पाप का फल उसे न भोगना पड़े, और बार-बार नमन करता है; नमन ही पृथ्वी और द्युलोक को धारण करता है। अग्नि से चोर को दूर करने और सोम के पत्थरों से भक्षक पणि को मारने की प्रार्थना है; वह भेड़िया है।

51.1

उदु॒ त्यच्चक्षु॒र्महि॑ मि॒त्रयो॒राँ एति॑ प्रि॒यं वरु॑णयो॒रद॑ब्धम् ।
ऋ॒तस्य॒ शुचि॑ दर्श॒तमनी॑कं रु॒क्मो न दि॒व उदि॑ता॒ व्य॑द्यौत्

udu tyaccakṣurmahi mitrayorām̐ eti priyaṃ varuṇayoradabdham |
ṛtasya śuci darśatamanīkaṃ rukmo na diva uditā vyadyaut

51.2

वेद॒ यस्त्रीणि॑ वि॒दथा॑न्येषां दे॒वानां॒ जन्म॑ सनु॒तरा च॒ विप्र॑ः ।
ऋ॒जु मर्ते॑षु वृजि॒ना च॒ पश्य॑न्न॒भि च॑ष्टे॒ सूरो॑ अ॒र्य एवा॑न्

veda yastrīṇi vidathānyeṣāṃ devānāṃ janma sanutarā ca vipraḥ |
ṛju marteṣu vṛjinā ca paśyannabhi caṣṭe sūro arya evān

51.3

स्तु॒ष उ॑ वो म॒ह ऋ॒तस्य॑ गो॒पानदि॑तिं मि॒त्रं वरु॑णं सुजा॒तान् ।
अ॒र्य॒मणं॒ भग॒मद॑ब्धधीती॒नच्छा॑ वोचे सध॒न्य॑ः पाव॒कान्

stuṣa u vo maha ṛtasya gopānaditiṃ mitraṃ varuṇaṃ sujātān |
aryamaṇaṃ bhagamadabdhadhītīnacchā voce sadhanyaḥ pāvakān

51.4

रि॒शाद॑स॒ः सत्प॑तीँ॒रद॑ब्धान्म॒हो राज्ञ॑ः सुवस॒नस्य॑ दा॒तॄन् ।
यून॑ः सुक्ष॒त्रान्क्षय॑तो दि॒वो नॄना॑दि॒त्यान्या॒म्यदि॑तिं दुवो॒यु

riśādasaḥ satpatīm̐radabdhānmaho rājñaḥ suvasanasya dātṝn |
yūnaḥ sukṣatrānkṣayato divo nṝnādityānyāmyaditiṃ duvoyu

51.5

द्यौ॒३॒॑ष्पित॒ः पृथि॑वि॒ मात॒रध्रु॒गग्ने॑ भ्रातर्वसवो मृ॒ळता॑ नः ।
विश्व॑ आदित्या अदिते स॒जोषा॑ अ॒स्मभ्यं॒ शर्म॑ बहु॒लं वि य॑न्त

dyauṣpitaḥ pṛthivi mātaradhrugagne bhrātarvasavo mṛḻatā naḥ |
viśva ādityā adite sajoṣā asmabhyaṃ śarma bahulaṃ vi yanta

51.6

मा नो॒ वृका॑य वृ॒क्ये॑ समस्मा अघाय॒ते री॑रधता यजत्राः ।
यू॒यं हि ष्ठा र॒थ्यो॑ नस्त॒नूनां॑ यू॒यं दक्ष॑स्य॒ वच॑सो बभू॒व

mā no vṛkāya vṛkye samasmā aghāyate rīradhatā yajatrāḥ |
yūyaṃ hi ṣṭhā rathyo nastanūnāṃ yūyaṃ dakṣasya vacaso babhūva

51.7

मा व॒ एनो॑ अ॒न्यकृ॑तं भुजेम॒ मा तत्क॑र्म वसवो॒ यच्चय॑ध्वे ।
विश्व॑स्य॒ हि क्षय॑थ विश्वदेवाः स्व॒यं रि॒पुस्त॒न्वं॑ रीरिषीष्ट

mā va eno anyakṛtaṃ bhujema mā tatkarma vasavo yaccayadhve |
viśvasya hi kṣayatha viśvadevāḥ svayaṃ ripustanvaṃ rīriṣīṣṭa

51.8

नम॒ इदु॒ग्रं नम॒ आ वि॑वासे॒ नमो॑ दाधार पृथि॒वीमु॒त द्याम् ।
नमो॑ दे॒वेभ्यो॒ नम॑ ईश एषां कृ॒तं चि॒देनो॒ नम॒सा वि॑वासे

nama idugraṃ nama ā vivāse namo dādhāra pṛthivīmuta dyām |
namo devebhyo nama īśa eṣāṃ kṛtaṃ cideno namasā vivāse

51.9

ऋ॒तस्य॑ वो र॒थ्य॑ः पू॒तद॑क्षानृ॒तस्य॑ पस्त्य॒सदो॒ अद॑ब्धान् ।
ताँ आ नमो॑भिरुरु॒चक्ष॑सो॒ नॄन्विश्वा॑न्व॒ आ न॑मे म॒हो य॑जत्राः

ṛtasya vo rathyaḥ pūtadakṣānṛtasya pastyasado adabdhān |
tām̐ ā namobhirurucakṣaso nṝnviśvānva ā name maho yajatrāḥ

51.10

ते हि श्रेष्ठ॑वर्चस॒स्त उ॑ नस्ति॒रो विश्वा॑नि दुरि॒ता नय॑न्ति ।
सु॒क्ष॒त्रासो॒ वरु॑णो मि॒त्रो अ॒ग्निरृ॒तधी॑तयो वक्म॒राज॑सत्याः

te hi śreṣṭhavarcasasta u nastiro viśvāni duritā nayanti |
sukṣatrāso varuṇo mitro agnirṛtadhītayo vakmarājasatyāḥ

51.11

ते न॒ इन्द्र॑ः पृथि॒वी क्षाम॑ वर्धन्पू॒षा भगो॒ अदि॑ति॒ः पञ्च॒ जना॑ः ।
सु॒शर्मा॑ण॒ः स्वव॑सः सुनी॒था भव॑न्तु नः सुत्रा॒त्रास॑ः सुगो॒पाः

te na indraḥ pṛthivī kṣāma vardhanpūṣā bhago aditiḥ pañca janāḥ |
suśarmāṇaḥ svavasaḥ sunīthā bhavantu naḥ sutrātrāsaḥ sugopāḥ

51.12

नू स॒द्मानं॑ दि॒व्यं नंशि॑ देवा॒ भार॑द्वाजः सुम॒तिं या॑ति॒ होता॑ ।
आ॒सा॒नेभि॒र्यज॑मानो मि॒येधै॑र्दे॒वानां॒ जन्म॑ वसू॒युर्व॑वन्द

nū sadmānaṃ divyaṃ naṃśi devā bhāradvājaḥ sumatiṃ yāti hotā |
āsānebhiryajamāno miyedhairdevānāṃ janma vasūyurvavanda

51.13

अप॒ त्यं वृ॑जि॒नं रि॒पुं स्ते॒नम॑ग्ने दुरा॒ध्य॑म् ।
द॒वि॒ष्ठम॑स्य सत्पते कृ॒धी सु॒गम्

apa tyaṃ vṛjinaṃ ripuṃ stenamagne durādhyam |
daviṣṭhamasya satpate kṛdhī sugam

51.14

ग्रावा॑णः सोम नो॒ हि कं॑ सखित्व॒नाय॑ वाव॒शुः ।
ज॒ही न्य१॒॑त्रिणं॑ प॒णिं वृको॒ हि षः

grāvāṇaḥ soma no hi kaṃ sakhitvanāya vāvaśuḥ |
jahī nyatriṇaṃ paṇiṃ vṛko hi ṣaḥ

51.15

यू॒यं हि ष्ठा सु॑दानव॒ इन्द्र॑ज्येष्ठा अ॒भिद्य॑वः ।
कर्ता॑ नो॒ अध्व॒न्ना सु॒गं गो॒पा अ॒मा

yūyaṃ hi ṣṭhā sudānava indrajyeṣṭhā abhidyavaḥ |
kartā no adhvannā sugaṃ gopā amā

51.16

अपि॒ पन्था॑मगन्महि स्वस्ति॒गाम॑ने॒हस॑म् ।
येन॒ विश्वा॒ः परि॒ द्विषो॑ वृ॒णक्ति॑ वि॒न्दते॒ वसु॑

api panthāmaganmahi svastigāmanehasam |
yena viśvāḥ pari dviṣo vṛṇakti vindate vasu

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)