षष्ठ मण्डल

सूक्त 45: युवा मित्र इन्द्र और दाता बृबु

ऋषि: शंयुर्बार्हस्पत्यः · देवता: इन्द्रः, ३१-३३ बृबुस्तक्षा · छन्द: गायत्री, २९ अतिनिचृत्, ३१ पादनिचृत्, ३३ अनुष्टुप्

33 श्लोक · 45 में से 75

इस अध्याय में क्या होता है

युवा मित्र इन्द्र और दाता बृबु

शंयु बार्हस्पत्य के तैंतीस गायत्री मन्त्र इन्द्र की स्तुति हैं, जो तुर्वश और यदु को दूर से सकुशल ले आए और अपने लोगों के युवा मित्र हैं। उनकी सहायता कभी क्षीण नहीं होती। धीमे घोड़े से भी वे पुरस्कार जीत लेते हैं, लोगों के दृढ़ गढ़ और छल तोड़ते हैं, और स्तुतियों को ऐसे सुनते हैं जैसे गाय अपने बछड़े को। गायक उन्हें वैसे पुकारते हैं जैसे दुहने के लिए गाय को। अन्तिम तीन मन्त्र बृबु तक्षा की प्रशंसा करते हैं, जो पणियों के ऊपर गंगा के चौड़े तट की तरह ऊँचे खड़े हैं, जिनका दान वायु-सा वेगवान है और जो हज़ारों में देते हैं।

45.1

य आन॑यत्परा॒वत॒ः सुनी॑ती तु॒र्वशं॒ यदु॑म् ।
इन्द्र॒ः स नो॒ युवा॒ सखा॑

ya ānayatparāvataḥ sunītī turvaśaṃ yadum |
indraḥ sa no yuvā sakhā

45.2

अ॒वि॒प्रे चि॒द्वयो॒ दध॑दना॒शुना॑ चि॒दर्व॑ता ।
इन्द्रो॒ जेता॑ हि॒तं धन॑म्

avipre cidvayo dadhadanāśunā cidarvatā |
indro jetā hitaṃ dhanam

45.3

म॒हीर॑स्य॒ प्रणी॑तयः पू॒र्वीरु॒त प्रश॑स्तयः ।
नास्य॑ क्षीयन्त ऊ॒तय॑ः

mahīrasya praṇītayaḥ pūrvīruta praśastayaḥ |
nāsya kṣīyanta ūtayaḥ

45.4

सखा॑यो॒ ब्रह्म॑वाह॒सेऽर्च॑त॒ प्र च॑ गायत ।
स हि न॒ः प्रम॑तिर्म॒ही

sakhāyo brahmavāhase'rcata pra ca gāyata |
sa hi naḥ pramatirmahī

45.5

त्वमेक॑स्य वृत्रहन्नवि॒ता द्वयो॑रसि ।
उ॒तेदृशे॒ यथा॑ व॒यम्

tvamekasya vṛtrahannavitā dvayorasi |
utedṛśe yathā vayam

45.6

नय॒सीद्वति॒ द्विष॑ः कृ॒णोष्यु॑क्थशं॒सिन॑ः ।
नृभि॑ः सु॒वीर॑ उच्यसे

nayasīdvati dviṣaḥ kṛṇoṣyukthaśaṃsinaḥ |
nṛbhiḥ suvīra ucyase

45.7

ब्र॒ह्माणं॒ ब्रह्म॑वाहसं गी॒र्भिः सखा॑यमृ॒ग्मिय॑म् ।
गां न दो॒हसे॑ हुवे

brahmāṇaṃ brahmavāhasaṃ gīrbhiḥ sakhāyamṛgmiyam |
gāṃ na dohase huve

45.8

यस्य॒ विश्वा॑नि॒ हस्त॑योरू॒चुर्वसू॑नि॒ नि द्वि॒ता ।
वी॒रस्य॑ पृतना॒षह॑ः

yasya viśvāni hastayorūcurvasūni ni dvitā |
vīrasya pṛtanāṣahaḥ

45.9

वि दृ॒ळ्हानि॑ चिदद्रिवो॒ जना॑नां शचीपते ।
वृ॒ह मा॒या अ॑नानत

vi dṛḻhāni cidadrivo janānāṃ śacīpate |
vṛha māyā anānata

45.10

तमु॑ त्वा सत्य सोमपा॒ इन्द्र॑ वाजानां पते ।
अहू॑महि श्रव॒स्यव॑ः

tamu tvā satya somapā indra vājānāṃ pate |
ahūmahi śravasyavaḥ

45.11

तमु॑ त्वा॒ यः पु॒रासि॑थ॒ यो वा॑ नू॒नं हि॒ते धने॑ ।
हव्य॒ः स श्रु॑धी॒ हव॑म्

tamu tvā yaḥ purāsitha yo vā nūnaṃ hite dhane |
havyaḥ sa śrudhī havam

45.12

धी॒भिरर्व॑द्भि॒रर्व॑तो॒ वाजाँ॑ इन्द्र श्र॒वाय्या॑न् ।
त्वया॑ जेष्म हि॒तं धन॑म्

dhībhirarvadbhirarvato vājām̐ indra śravāyyān |
tvayā jeṣma hitaṃ dhanam

45.13

अभू॑रु वीर गिर्वणो म॒हाँ इ॑न्द्र॒ धने॑ हि॒ते ।
भरे॑ वितन्त॒साय्य॑ः

abhūru vīra girvaṇo mahām̐ indra dhane hite |
bhare vitantasāyyaḥ

45.14

या त॑ ऊ॒तिर॑मित्रहन्म॒क्षूज॑वस्त॒मास॑ति ।
तया॑ नो हिनुही॒ रथ॑म्

yā ta ūtiramitrahanmakṣūjavastamāsati |
tayā no hinuhī ratham

45.15

स रथे॑न र॒थीत॑मो॒ऽस्माके॑नाभि॒युग्व॑ना ।
जेषि॑ जिष्णो हि॒तं धन॑म्

sa rathena rathītamo'smākenābhiyugvanā |
jeṣi jiṣṇo hitaṃ dhanam

45.16

य एक॒ इत्तमु॑ ष्टुहि कृष्टी॒नां विच॑र्षणिः ।
पति॑र्ज॒ज्ञे वृष॑क्रतुः

ya eka ittamu ṣṭuhi kṛṣṭīnāṃ vicarṣaṇiḥ |
patirjajñe vṛṣakratuḥ

45.17

यो गृ॑ण॒तामिदासि॑था॒पिरू॒ती शि॒वः सखा॑ ।
स त्वं न॑ इन्द्र मृळय

yo gṛṇatāmidāsithāpirūtī śivaḥ sakhā |
sa tvaṃ na indra mṛḻaya

45.18

धि॒ष्व वज्रं॒ गभ॑स्त्यो रक्षो॒हत्या॑य वज्रिवः ।
सा॒स॒ही॒ष्ठा अ॒भि स्पृध॑ः

dhiṣva vajraṃ gabhastyo rakṣohatyāya vajrivaḥ |
sāsahīṣṭhā abhi spṛdhaḥ

45.19

प्र॒त्नं र॑यी॒णां युजं॒ सखा॑यं कीरि॒चोद॑नम् ।
ब्रह्म॑वाहस्तमं हुवे

pratnaṃ rayīṇāṃ yujaṃ sakhāyaṃ kīricodanam |
brahmavāhastamaṃ huve

45.20

स हि विश्वा॑नि॒ पार्थि॑वाँ॒ एको॒ वसू॑नि॒ पत्य॑ते ।
गिर्व॑णस्तमो॒ अध्रि॑गुः

sa hi viśvāni pārthivām̐ eko vasūni patyate |
girvaṇastamo adhriguḥ

45.21

स नो॑ नि॒युद्भि॒रा पृ॑ण॒ कामं॒ वाजे॑भिर॒श्विभि॑ः ।
गोम॑द्भिर्गोपते धृ॒षत्

sa no niyudbhirā pṛṇa kāmaṃ vājebhiraśvibhiḥ |
gomadbhirgopate dhṛṣat

45.22

तद्वो॑ गाय सु॒ते सचा॑ पुरुहू॒ताय॒ सत्व॑ने ।
शं यद्गवे॒ न शा॒किने॑

tadvo gāya sute sacā puruhūtāya satvane |
śaṃ yadgave na śākine

45.23

न घा॒ वसु॒र्नि य॑मते दा॒नं वाज॑स्य॒ गोम॑तः ।
यत्सी॒मुप॒ श्रव॒द्गिर॑ः

na ghā vasurni yamate dānaṃ vājasya gomataḥ |
yatsīmupa śravadgiraḥ

45.24

कु॒वित्स॑स्य॒ प्र हि व्र॒जं गोम॑न्तं दस्यु॒हा गम॑त् ।
शची॑भि॒रप॑ नो वरत्

kuvitsasya pra hi vrajaṃ gomantaṃ dasyuhā gamat |
śacībhirapa no varat

45.25

इ॒मा उ॑ त्वा शतक्रतो॒ऽभि प्र णो॑नुवु॒र्गिर॑ः ।
इन्द्र॑ व॒त्सं न मा॒तर॑ः

imā u tvā śatakrato'bhi pra ṇonuvurgiraḥ |
indra vatsaṃ na mātaraḥ

45.26

दू॒णाशं॑ स॒ख्यं तव॒ गौर॑सि वीर गव्य॒ते ।
अश्वो॑ अश्वाय॒ते भ॑व

dūṇāśaṃ sakhyaṃ tava gaurasi vīra gavyate |
aśvo aśvāyate bhava

45.27

स म॑न्दस्वा॒ ह्यन्ध॑सो॒ राध॑से त॒न्वा॑ म॒हे ।
न स्तो॒तारं॑ नि॒दे क॑रः

sa mandasvā hyandhaso rādhase tanvā mahe |
na stotāraṃ nide karaḥ

45.28

इ॒मा उ॑ त्वा सु॒तेसु॑ते॒ नक्ष॑न्ते गिर्वणो॒ गिर॑ः ।
व॒त्सं गावो॒ न धे॒नव॑ः

imā u tvā sutesute nakṣante girvaṇo giraḥ |
vatsaṃ gāvo na dhenavaḥ

45.29

पु॒रू॒तमं॑ पुरू॒णां स्तो॑तॄ॒णां विवा॑चि ।
वाजे॑भिर्वाजय॒ताम्

purūtamaṃ purūṇāṃ stotṝṇāṃ vivāci |
vājebhirvājayatām

45.30

अ॒स्माक॑मिन्द्र भूतु ते॒ स्तोमो॒ वाहि॑ष्ठो॒ अन्त॑मः ।
अ॒स्मान्रा॒ये म॒हे हि॑नु

asmākamindra bhūtu te stomo vāhiṣṭho antamaḥ |
asmānrāye mahe hinu

45.31

अधि॑ बृ॒बुः प॑णी॒नां वर्षि॑ष्ठे मू॒र्धन्न॑स्थात् ।
उ॒रुः कक्षो॒ न गा॒ङ्ग्यः

adhi bṛbuḥ paṇīnāṃ varṣiṣṭhe mūrdhannasthāt |
uruḥ kakṣo na gāṅgyaḥ

45.32

यस्य॑ वा॒योरि॑व द्र॒वद्भ॒द्रा रा॒तिः स॑ह॒स्रिणी॑ ।
स॒द्यो दा॒नाय॒ मंह॑ते

yasya vāyoriva dravadbhadrā rātiḥ sahasriṇī |
sadyo dānāya maṃhate

45.33

तत्सु नो॒ विश्वे॑ अ॒र्य आ सदा॑ गृणन्ति का॒रव॑ः ।
बृ॒बुं स॑हस्र॒दात॑मं सू॒रिं स॑हस्र॒सात॑मम्

tatsu no viśve arya ā sadā gṛṇanti kāravaḥ |
bṛbuṃ sahasradātamaṃ sūriṃ sahasrasātamam

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)